تبت

Wikipedia توں
جاؤ: پاندھ, کھوج
تبت
Tibet in China (undisputed + other de-facto hatched) (+all claims hatched).svg
Potala Palace, August 2009.jpg
نقشہ
راجگڑھ: لہاسا
تھاں: 1,228,400 مربع کلومیٹر
لوک گنتی: 2,840,000


تبت دی جلاوطن حکومت دا جھنڈا

تبت (تبتی: བོད་ཡུལ།) ایشاء دا اک وڈا تھاں اے جہڑا ہن چین چ رلیا ہویا اے۔ جدوں کہ تبت صدیاں توں اک اڈّ دیس ریا اے۔ اتھے دے لوکاں دا مکھ دھرم بدھ مت اے اتے ایہناں دی بولی تبتی اے ۔ چین ولوں تبت اتے چڑھائی دے ویلے(1955) ایتھے دے دلائی لاما نے بھارت وچّ آ کے پناہ لئی جو ہن تکّ بھارت وچّ اے۔ ایہہ تبتی لوکاں دا دیس اے ۔ تبت سمندری پدھر توں 4 ہزار 900 فٹ اچائی تے ہون باجوں توں اسنوں دنیا دی چھت آکھیا جاندا اے ۔ چین نے تبت نوں اک آپو راج کرو تھاں بنا دتا گیا اے تے اسدا راجگڑھ لہاسا شہر اے ۔

تبت دے پٹھار (سطح مرتفع)

تھاں اتے جغرافیہ[لکھو]

تبت 32 ڈگری 30 منٹ شمالی عرض بلد اتے 86 ڈگری صفر منٹ طول بلد دے وچکار ایشیا دیاں اچیاں پہاڑی لڑیاں، کنلن اتے ہمالیا دے وچکار پھیلیا ہویا اے۔ اسدی اچائی 16،000 فٹّ تکّ اے۔ اسدا رقبہ 47،000 مربع میل اتے 1953 دے اندازے مطابق آبادی 1،273،969 اے۔ تبت دا پٹھار چڑھدے وچّ شیکانگ (Sikang)، لہندے وچّ مشمیر، دکھن وچّ ہمالیا پہاڑی لڑی اتے اتلے وچّ کنلن پہاڑ نال گھریا ہویا اے۔ ایہہ پٹھار چڑھدے ایشیا دے وڈے دریاواں ہانگہوں، میکانگ وغیرہ دا ادگم تھاں اے جو چڑھدے علاقے چوں نکلدے نیں۔ چڑھدے علاقے وچّ کجھ ورکھا ہندی اےاتے 1200 فٹّ دی اچائی تکّ جنگل پائے جاندے نیں۔ اتھے کجھ گھاٹیاں 5،000 فٹّ اچیاں نیں، جتھے کسان کھیتی باڑی کردے نیں۔ جلوایو دی خشکی اتلے ولّ ودھدی جاندی اے اتے جنگلاں دی تھاں گھاہ دے میدان زیادہ پائے جاندے نیں۔ آبادی دا سنگھناپن ہولی-ہولی گھٹّ ہندا جاندا اے۔ کھیتی باڑی دی جگہ پسوں پالن ودھدا جاندا اے۔ سائدان گھاٹی پسوں پالن لئی جانی جاندی اے۔ باہرلے تبت دا وڈا دریا تساڈپا (برہمپتر) اے، جو مانسرور جھیل چوں نکل کے چڑھدے ولّ وہندا اےاتے پھر دکھن ولّ مڑ کے بھارت اتے بنگلہ دیش وچّ ہندا ہوئیا بنگال دی کھاڑی وچّ جا ڈگدا اے۔ اسدی گھاٹی دے اتلے وچّ کھارے پانی دیاں چھوٹیاں-چھوٹیاں کئی جھیلاں نیں جنہاں وچّ ٹینگاری نعر مکھ اے۔ تساڈپا دی گھاٹی وچّ اتھے دے مکھ نگر لہاسا، گساڈسے اتے شگاتسے وغیرہ واقع نیں۔ باہرلے تبت دا سارا حصہ خشک جلوایو دے کارن پسوں چارن دے لایق اےاتے ایہی اتھوں دے واسیاں دا مکھ پیشہ ہو گیا اے۔ سخت ٹھنڈ سہن کرن والے پسواں وچّ یاک مکھ اے جو دودھ دین دے نال بھار ڈھوݨ دا وی کم کردا اے۔ اس توں بناں گجھی گلّ، بکریاں وی پالیاں جاندیاں نیں۔ اس وڈے تھاں وچّ لون دے علاوہ سونا اتے ریڈیو ایکٹو دھاتاں وڈی مقدار وچّ نیں۔ اوبڑ کھابڑ پٹھار وچّ ریل راستہ بناؤنا اک مشکل کم اے سو پہاڑی رستے اتے کجھ سڑکاں ای آواجائی دے وڈے زریعے نیں۔ ایہہ سڑکاں تساڈپاں ندی دی گھاٹی وچّ واقع نگراں نوں آپس وچّ ملاؤندیاں نیں۔ بیجینگ-لہاسا شاہراہ اتے لہاسا-کٹھمنڈو شاہراہ دی اساری دا کم پورا ہون دی حالت وچّ اے۔ ایہناں دے پورے ہو جاݨ نال اسدا سدھا رابطہ گوانڈھی دیساں نال ہو جاویگا۔ چین اتے بھارت ای تبت دے نال وپار وچّ رت دیس پہلاں سن۔ اتھوں دے واسی لوݨ، چمڑے اتے انّ وغیرہ دے بدلے وچّ چین توں چاہ اتے بھارت توں کپڑے اتے کھان-پین دیاں شیواں حاصل کردے سن۔ تبت اتے شنجیانگ نوں ملاؤن والی سڑک، جو لداخ توں ہو کے جاندی اے، دی اساری ہو چکی اے۔ لہاسا-پیکنگ ہوائی سروس شروع ہو گئی اے۔ اتھے دے واسیاں وچّ زیادہ تر منگول نسل دے نیں۔ اتھے دی آبادی بہت ورلی اے۔

تریخ[لکھو]

ایشیا دی اچّ پہاڑی لڑیاں، کنلن اتے ہمالہ دے وچکار واقع 16000 فٹّ دی اچائی اتے وس رہے اس راج دا تریح چ ناں لگبھگّ 7ویں صدی توں ملدا اے۔ 8ویں صدی توں ای اتھے بدھ مت دا پرچار شروع ہویا۔ 1013 عیسوی وچّ نیپال توں دھرمپال اتے ہور بودھی مبلغ تبت آئے۔ 1042 عیسوی وچّ دیپنکر شریگیان اتیشا تبت پہنچے اتے بدھ دھرم دا پرچار کیتا۔ شاکئونشیاں دا راج ویلہ 1207 عیسوی وچّ شروع ہویا۔ منگولاں دا انت 1720 عیسوی وچّ چین دے مانچو سلطنت راہیں ہویا۔ نویں سامراجی انگریزاں نے، جو دکھن-چڑھدے ایشیا وچّ اپنا راج قایم کرن وچّ سفلتا حاصل کردے جا رہے سن، اتھے وی اپنی حکومت قایم کرنی چاہی، اتے 1788- 1792 عیسوی دے گرکھیاں دی لڑائی دے کارن اوہناں دے پیر اتھے نہیں جم سکے۔ نتیجے وجوں 19ویں صدی تکّ تبت نے اپنی آزاد حثیت قایم رکھی حالانکہ اس وچّ لداخ اتے کشمیر دے راجے نے اتے سکم اتے انگریزاں نے قبضہ جما لیا۔ انگریزاں نے اپنیاں وپاری چوکیاں دے قیام لئی کئی ناکام جتن کیتے۔ اتہاس مطابق تبت نے دکھن وچّ نیپال نال وی کئی وار لڑائی کرنی پئی اتے نیپال نے اسنوں ہرایا۔ نیپال اتے تبت دے سمجھوتے دے مطابق تبت نوں ہر سال نیپال نوں 5000 نیپالی روپئے ہرجانہ بھرنا پیا۔ استوں آجت ہو کے نیپال نال لڑائی کرن لئی چین توں مدد منگی۔ چین دی مدد نال اسنے نیپال ولوں چھٹکارا تاں پا لیا پر اسدے بعد 1906-07 وچّ تبت اتے چین نے قبضہ کر لیا اتے یاٹنگ گیاڈسے اتے گرٹوک وچّ اپنیاں چوکیاں قایم کیتیاں۔ 1912 وچّ چین ولوں مانچو راج انت ہوݨ دے نال تبت نے اپنے نوں پھر توں آزاد دیس اعلان کر دتا۔ سنّ 1913-14 وچّ چین، برطانوی ہند اتے تبت دے نمائندےآں دی بیٹھک شملہ وچّ ہوئی جس وچّ اس وڈے پٹھاری راج نوں وی حصےآں وچّ ونڈ دتا گیا۔

  1. چڑھدا حصہ جس وچّ اج دے چین دے شنگھائی اتے سکانگ صوبے ہن۔ اسنوں اندرونی تبت (Inner Tibet) کیہا گیا۔
  2. لہندا حصہ جو بودھی مذہبی راجہ لاما دے ہتھ وچّ رہا۔ اسنوں باہرلا تبت (Outer Tibet) کیہا گیا۔

سنّ 1933 وچّ 13 اوہ دلائی لاما دی موت دے بعد توں باہرلا تبت وی ہولی-ہولی چینی گھیرے وچّ آؤݨ لگا۔ چینی بھوئیں اتے جوان ہندے 14 سالہ دلائی لاما نے 1940 وچّ راج سمبھال لیا۔ 1950 وچّ جدوں کیمونسٹ طاقت وچّ آئے تاں پنچھین لاما دی چون وچّ دوناں دیساں وچّ طاقت وکھاوے دی نوبت تکّ آ گئی اتے چین نوں حملہ کرن دا بہانہ مل گیا۔ 1951 دی صلاح مطابق ایہہ کیمونسٹ چین دی حکومت وچّ اک آزاد راج اعلان دتا گیا۔ اس ویلے توں بھوئیں سدھار قنون اتے دلائی لاما دے حقاں وچّ دخل اندازی اتے کٹوتی ہوݨ دے کارن بے چینی دی اگّ سلگن لگی جو ترتیبوار 1956 اتے 1959 ای وچّ زوراں نال بھڑک اٹھی۔ پر طاقت دی ورتوں نال چین نے اسنوں دبا دتا۔ کسے طرحاں بچ کے دلائی لاما نیپال پہنچ گیا۔ ہن اوہ بھارت وچّ بیٹھ کے چین نالوں تبت نوں وکھ کرن دی کوشش کر‍ رہا اے۔ ہن سروتوبھاوین چین دے انگت پنچھین لاما اتھے دا ناں برابر حکمران اے۔