سائیرس

Wikipedia توں
جاو: مدد, کھوج

سائیرس ایران دا اک بادشاہ سی جینے 559 - 530 م پ تک راج کیتا تے ھخامشی سلطنت دی نیو رکھی۔ ہیلس پونٹ رومی سمندر توں لے کے دریاۓ سندھ تک اوہنے دنیا دی پہلی وڈ سلطنت نوں بنایا جیدے وچ پرانے ویلے دیاں ساریاں بادشائیاں آگیاں سن۔ اوہدے بارے وچ کیا جاندا اے جے اوہنے دنیا دا پہلا انسانی حقاں دا قنون دتا۔ ایہ 530 توں 539 م پ دے وشکار سائرس سلنڈر اتے لکھے گۓ۔

سائرس نے 31 یا 29 ورے تک راج کیتا۔ سب توں پہلے اوہنے اپنی سلطنت وچ وادھے دا مڈھ میڈ سلطنت توں اپنے نال رلا کے کیتا فیر لیڈی تے نویں بابلی سلطنت تے مل ماریا۔ وشکارلے ایشیاء وچ اک لڑائی وچ 530 نوں اوہ مرگیا۔ اوہ مصر تے نان مل مار سکیا پر اوہدے پتر نے مصر، نوبیا تے سائر نیکا تے مل ماریا۔

سائرس نے جس تھاں نوں وی اپنی سلطنت وچ رلایا اوتھوں دے رواجوں تے مزہب نوں ناں چھیڑیا۔ جگ دی وار وچ سائرس دی بنائی ہوئی سلطنت نوں اک پدھر منیا گیا اے جیہڑی اک تھاں تو راج کردی سی تے لوکاں دے فیدے لئی کم کردی سی۔ صوبیاں تے راج تے پاساگرید توں ساری سلطنت تے راج سائرس دا ای کم سی۔ اوہنے یہودیاں نوں واپس اوہناں دے دیس پیجیا تے ایس تے یہودی اوہنوں مسیحا مندے نیں۔

ناں[لکھو]

سائرس لاطینی بنایا گیا ناں اے پرانی فارسی دے کوروس ناں توں۔ ایہدا مطلب سورج یا سورج ورگا بندا اے۔ فارسی تے ایران وچ اوہنوں کوروش بزرگ کیا جاندا اے۔ عبرانی وچ اوہنوں کوریش کیا گیا اے۔ اردو وچ ایہو خورشید بن گیا۔

جیون[لکھو]

سائیرس بارے دس لین لئی یونانی تریخ لکھاری دی تریخ اک وڈا آسرا اے۔ کج گلاں سانوں یوانای تریخ لکھاری کٹیسیوس توں وی ملدیاں نیں جیہڑا سائیرس دے دربار وچ بیٹھدا سی۔ سائیرس بارے یہودیاں نے وی بائبل وچ لکھیا اے۔ 1879 وچ عراق چوں لبنوالے سائرس سلنڈر توں وی سائرس بارے گلاں پتہ لگدیاں نیں۔

سائرس دا جمن ورہ پک نال تے پتہ نہیں پر اوہ 600–599 م پ وچ یا 576–575 م پ نوں جمیا۔ اوہدی مڈھلے جیون بارے زیادھ نہیں پتہ۔ اوہ میڈ بادشاہ استگیا دا پوتا تے کیمباسس دا پتر سی۔ اوہدا جوڑ ھخامشی ٹبر نال سی۔

یونانی لکھاری ہیروڈوٹس دی کہانی ایہ اے جے ہارپاگس میڈ کولوں بدلہ لینا چاہندا سی اوہنے سائرس نوں چک دتی جے اوہ میڈ دے خلاف اٹھ کھڑا ہووے۔ سائرس 552 م پ وچ میڈ دے خلاف بغاوت کردیندا اے تے 549 وچ دونوں میڈ دے راجگڑھ ایکباٹانا تے مل مار لیندے نیں۔ میڈ سلطنت مک جاندی اے تے سائرس فارس دا بادشاہ ہون دا ہوکا دیندا اے۔ میڈ تے چڑھائی اوہدیاں لڑائیاں دا مڈھ سی۔


لڈیا نال لڑائی[لکھو]

547 م پ وچ لڈیا دے بادشاہ کروسس نے کپاڈوچیا وچ ھخامشی سلطنت دے شہر پٹیریا تے چڑھائی کرکے مل مارلیا تے ایتھے دے واسیاں نوں غلام بنالیا۔ سائیرس نے اک فوج بنائی تے پٹیریا ول ٹر پیا۔ پٹریا دی لڑائی وچ دوناں ولاں دے واوا جنے مارے گۓ تے جوڑ برابر دا ریا۔ کروسس اگلی سویر سارڈس ول ٹر گیا۔ اک وڈی تیاری مگروں سائرس کروسس نے اوہدے راجگڑھ سارڈس وچ کھیرے وج لیلیندا اے۔ تھمبرا دی لڑائی وچ ہارپاگس سائرس نوں صلآ دیندا اے جے اوہ کروسس دے گھوڑیاں نوں یرکان لئی اپنے اوہناں اگے اونٹھ رکھے تے اوہنٹھاں دی مشک گھوڑیاں لئی نویں ہویگی۔ ایہ صلآ کم کرگئی تے کروسس دے فوج نوں ہار ہوندی اے۔ کروسس پھڑیا جاندا اے تے اوہنوں مار دتا جاندا اے۔ اوہدے کول اک وڈا حزانہ سی اوہ وی سائرس دے ہتھے چڑھدا اے۔

سائرس نے پیکٹیاس دی خزانے نوں اپنے راجگڑھ تک اپڑان دی زمیواری لائی پر اوہنے کراے دے فوجی بلا کے بغاوت کردتی۔ سائرے نے اپنے اک آگو مزارس نوں اوہدا مکو ٹھپن لئی کلیا تے اوہدے آن تے پیکٹیاس نس جاندا اے۔ مزارس مر جاندا اے تے سائرس اوہدی تھاں کم نوں پورا کرن لئی ہارپاگارس نوں پیجدا اے۔ ہارپاگارس لیکیا، سیلیسیا تے فونیشیا تے مل ماردا اے۔ سائرس دے فوج کول قلغیاں دیاں کندھاں توڑن دا نواں ول سی جیہڑا یونانیان نوں نہین سی پتہ تے ایس باہجوں اوہناں دا کوغی قلعہ ساغرس اگے نہ ٹھہر سکیا۔ ہارپاگارس اپنا کم 542 وچ مکا کے واپس فارس پرتیا۔

بابل تے چڑھائی[لکھو]

540 م پ دے سیال وچ سائرس نے دکھنی لیندے ایران ول وسدے اک دیس عیلام تے چڑھالی کردتی تے اکتوبر دے مڈھ وچ دجلہ دے کنڈے تے اوپس دی تھان کول بابل دے اتر ول اوپس دی لڑائی وچ سائرس بابل دی فوج مکادیندا اے تے 10 اکتوبر نوں سپار تے بنا لڑائی دے مل ماردا اے۔ ساغرس دی ایہ سو سی جے بنا لڑے ویری دے فوجی آگواں نال گل بات کرکے اے ای لڑائی جت لئی جاوے۔ نیبونیڈس اوتھوں نس کے بابل جاندا اے۔ دو دن مگروں گبارو دے فوجی بابل وچ وڑدے نیں۔ ساغرس دی فوج پہلے ای فرات دریا دا پانی اک نہر وچ پاکے اوہدی ڈونگھائی کھٹادیندی اے تے اوہناں دی فوج اسانی نال شہر دے سامنے اپڑدی اے۔ 29 اکتوبر نوں سائرس آپ بابل وچ وڑدا اے تے نیبونیڈس نوں پکڑلیندا اے۔

بابلی سلطنت وچ کئی ہور راج وی رلاۓ گۓ سن تے تے لگدا اینج اے جیوں سائرس نے ایہناں نوں وی اپنی سلطنت وچ رلایا لیا سی ایہناں وچ شام، اتلا عرب تے فلسطین آندے نیں۔ ایس گل وج پر کوئی پک نئیں۔ فونیقی بپاری اپنے بپار لئی اک وڈی سلطنت نوں اپنے لئی ودھیا سمجھدے سن۔ ودھیا سڑکاں تے بچاؤ اوہناں نوں سائیرس دی سلطنت وچ ودھیا مل سکدا سی۔

بابل تے جت مگروں سائرس نے اپنے بابل دے بادشاہ، عکاد دے بادشاہ، سمیر دے بادشاہ تے دنیا دے چارے کونیاں دے بادشاہ ہون دا سدا دتا۔ بابل دے پرانے راج تے مزہبی پربندھ نوں ساغرس نے بالکل ناں چھیڑیا۔ پرانے مزہب تے مزہبی لوکاں دے سر تے ہتھ رکھیا۔ اوہ بابل دے دیوتاواں دی وی آدر کردا سی۔ اوہدے ایناں کماں باہجوں بابل دے لوکاں نے نیں اوہدے راج نوں بدیسی ناں سمجھیا۔ سائرس نے وی ایہ ای وکھالہ دتا جے اوہنے راج مردوک، اک بابلی دیوتا کولوں لیا اے۔ پر ایہ گل وی سچ سی جے بابل ہن ھخامشی سلطنت دا اک صوبہ سی تے ایہدی ہن کوئی ازاد سوچ تے باہرلی دنیا نال ازاد بپار نہیں سی۔ بابل اتے صوبیدار تے فوجی آگو ہن سائرس دے سن۔ اگبارو نوں سائرس نوں بابل تے اپنا صوبیدار لایا۔

سائیرس دے پہندے کیتے گۓ کمان وچوں بابل وچ دوجیاں تھانوں توں ملوزوری پھڑ کے لیاۓ گۓ لوکاں نوں اوہناں دے اپنے دیسان ول جان دینا سی۔ اوہدا سب توں وڈا کم اوہنان یہودیاں نوں واپس فلسطین پیجنا سی جنہان نوں بابل دا بادشاہ بخت نصر یروشلم تے مل مارن ویلے پھر کے لے آیا سی۔ سائیرس نے یہودیاں نوں فلسطین جان دین دے نال اوتھے داؤد دی نسل چوں اک بندے شیشبزر نوں وی اوہنان دااگو بنایا تے یہودیاں نوں یروشلم وچ اپنی پوجا کرن دی تھاں بنان دا آکھ دتا۔ ایہ یہودی پر اوتھے سائیرس دے صوبیدار دے تھلے ای سن۔ یہودی پڑھیار عزرا نے اپنی غزرا پوتھی وچ یہودیاں دی سائیرس ہتھوں ازادی تے یروشلم واپسی بارے لکھیا اے۔ اوہنے یروشلم دے یہودی مندر توں لٹیاں شیواں یہودیاں نوں واپس کرایاں تے اوہناں دے نویں مندر دے بنن تے وی اوہناں نال صلا کیتی۔

سائیرس نے فونقیا نوں وسایا تے سیدون دے سمندرے اڈے نوں وی وادھا کیتا۔ اینج دے کم کر کے سائیرس نے لیندے ایشیاء وچ فونیقی تے یہودی اپنے گوڑے سنکی بنا لۓ جیہڑے کے کدے اوہدے مصر ول چڑھائی تے اوہدی ہتھ ونڈائی وی کرسکدے سن۔ رومی سمندر وچ اوہدے سمنری جہازاں تے فونیقی لوک کم کرسکدے سن۔

سائیرس سلنڈر[لکھو]

بابل تے مل مارن مگروں سائیرس نے اک مٹی دے ڈرم تے اک لکھت لکوائی جیدے تے اوہنے اپنے بارے لکھیا اے جے اوہ دیوتا مردوک دے کہن تے بابل آیا تے بابل نوں ظالموں توں چھڑایا۔ ایہ ڈرم عراقی برطانوی کھوجی نے بابل توں مردوک دے مندر کولوں مارچ 1879 نوں کڈیا تے ایس نوں لندن بھجوایا۔ ایھدے تے پرانی بابلی بولی وچ لکھیا گیا سی۔ ایہدی لبھ نوں اک وڈی کھوج منیا گیا۔ ایہدے تے لکھیا گیا سی جے جدوں مردوک دا صبر نیبونیڈس دے ظلم ہتھوں مک گیا تے اوہنے انشان دے بادشاہ سائیرس نوں بلایا اوہنوں دوسریاں قوماں تے طاقت دتی تے بابل دا راکھا بنایا۔ اوہنے لوکاں نوں نیبونیڈس دے ظلم توں چھڑا کے خوش کیتا۔

ایس لکھت وچ بابلی ول نال سائیرس دے پورے ناں دتے گۓ نیں،'میں، سائیرس، بادشاہ بنیا، وڈا بادشاہ، تکڑابادشاہ، بابل دا بادشاہ،سمیر تے عکاد دا بادشاہ، دنیا دے چارے کونیاں دا بادشاہ، کیمباسس دا پتر، ودا بادشاہ، انشان دا بادشاہ، ٹیسپا وچوں، وڈا بادشا، انشان دا بادشاہ، بادشائی دا سدا رہنوالا بی، جس دے راج نوں بل تے نابو دیوتا پسند کردے نیں، جیدا راج ایہناں دے من نوں پسند اے۔ ایس مگرون سائیرس بارے کیا گیا جے اوہدے فوجی امن نال بابل وچ آۓ۔ سائیرس اپنے آپ نوں ازاد کرانوالا اخواندا اے۔ سائیرس جاندا سی جی اکلے فارسی زور نال ایہ مل مارے دیساں دے لوکاں دے دل نہین جت سکدا۔ اوس نے بابلی، مصری، یہودی، یونانی لوکاں دے دل جتن لئی انپے آپ نون اوہناں دا ازادکرانوالا تے پیو برابر اخوایا۔ اوہنے ایہناں لوکاں نوں ازاد کیتا، اوہنے دے مزہباں نون عزت دتی اوہناں دے دیوتاوان نوں منیا اوہنان دے مندراں نون ٹھیک کروایا تے اوہناں مندران دے پجاریاں نون مانتا دتی۔ امن دے رستے کھولے تے لوکاں دے جیون اسان کیتے۔ ایہناں کماں نال اوہدی سلطنت جیہڑی اوہس نے تلوار دے زور نال جتی تے جوڑی سی اک ہوگئی۔

سائیرس نوں تریخ دا پہلا آگو منیا جاندا اے جیہنے وکھریاں دیساں تے لوکاں نوں امن نال رکھن دے ول کڈے تے آنوالے ویلیاں وچ دوجیاں ادھارن بنیا۔

چڑھدے ول[لکھو]

بابل تے مل مارن مگروں تکڑا مصر سائیرس لئی اسان شکار نہیں سی تے ایس لئی اوہنے ایلام دے چڑھدے ول دے دیساں ول مڑیا۔ 538 م پ وچ اوہنے باختر تے ماریا۔ ایس مکروں اوہ گندھارہ، سوگدیانہ تے خوارزم ول جاندا اے۔ دریاے سندھ چڑدے ول اوہدی سلطنت دی ولگن سی۔ اتر ول جنگلی قبیلے اوہدے لئی پکا رپھڑ سن تے اوہناں لےی اوہنے قلعے بناۓ پر فیر وی اوس تھاں تے راج اسان نہیں سی۔

موت[لکھو]

530 م پ نوں سائیرس چڑھدے اتر ول فوجی جڑھائی تے سی کہ اک لڑائی وچ اوہ ماریا جاندا اے۔ ہیروڈوٹس نے اوہدا جوڑ ماساگیٹا لوکاں نال بنایا جنہاں ہتھوں سائیرس ماریا گیا۔ سائیرس نوں پاسارگاد وج دبیا جاندا اے۔ سکندر یونانی اوہدی قبر تے آیا سی۔

وراثت[لکھو]

سائیرس، تھامس جیفرسن توں لے کے محمد رضا شاہ پہلوی ڈیوڈ بن گوریاں تک کئی لوکاں دا ہیرو اے۔ سائیرس نوں اپنے کم باہجوں یونانی سکندر توں وی ودھ سمجھیا جاندا اے جینے اک سلطنت نوں تے توڑیا پر پچھے سائیرس وانگوں اک چین دا ویلہ ناں چھڈ کے گیا۔ اوہدی اپنی قوم ایرانی اوہنوں پیو مندی اے۔ ایہو ای ناں اوہ اپنے لئی اپنے ویلے وج ورتدا سی۔

زینوفون اوہدے بارے لکھدا اے،' جیہڑے اوہدی سلطنت وج اندے سن اوہناں نال اوہنے آدر تے عزت ورتی جیویں اوہ اوہدے اپنے نیانے ہون تے اپنی قوم اوسنوں 'پیو' مندے سی۔ ایہ سائیرس بنا ہور کون اے، اک سلطنت نوں مکان مگروں تے اہوناں لوکاں کولوں پیو دا ناں لیا جنہاں تے اوہنے چڑھائی کرکے اپنے راج تھلے لیایا؟ ایہ اک پکی گل اے جے ایہ اوہ ناں اے جیہڑا دیندا اے لین دے بجاۓ!'

بابلی اوہنوں ازاد کرانوالا مندے نیں۔

یہودی پوتر کتاب عزرا دی پوتھی وچ سائیرس دا ناں آدر دا ناں اے۔سائیرس نے یہودیاں نوں بابل دی غلامی توں چھڑایا تے واپس یروشلم تے فلسطین پجوایا۔ یہودی اہنوں خدا دا پیجیا بندا مندے نیں۔ اوہناں دے نیڑے اسمانی خدا نے اوہنوں دنیا دیاں ساریاں بادشاہیاں دیدتیاں سن۔

سائیرس اک منیا پر منیا سپاہی تے سیاستدان سی۔ جس ھخامشی سلطنت دا اوہنے مڈھ رکھیا اوہدے مرن مگروں لما چر تک رئی۔ اوہدے مگروں آنوالے اوہدی آدر کیتے بنا نہ رہ سکے۔ سکندر یونانی نے اوہدے بارے زینوفون دی لکھت پڑھی سی تے اوہدی دلیری، اوہدے راج کرن دے ول نوں اوہ مانتا دیندا سی تے ایران وچ اوہنے پاسارگاد جاکے ارسٹوبولس نوں اوھدی قبر دی سامبھ بارے آکھیا۔

سائیرس دی سلطنت تریخ دی پہلی وڈی سلطنت سی تے اوہ اگر وڈا منیا گیا اے تے ٹھیک منیا گیا اے۔

1970 دے دھاکے وچ شاہ ایران نے نے سائیرس سلنڈر نوں اک سیاسی نشان لئی ورتیا تے ایہ اپنے بادشاہی دے پروپیگدے لغی ورتیا تے اپنا جوڑ 2500 ورے پرانے سائیرس نال جوڑیا۔ اوہنے ایس سلنڈر نوں انسانی حقاں دی پہلی لکھت آکھیا۔

10دسمبر 2003 نوں ایرانی قوم دے حقاں لئی لڑنوالی والی تے امن دا نوبل انعام جتنوالی شیریں عبادی نے ایہ شبد آکھے،' میں اک ایرانی آں، عظیم سائیرس دی نسل وچوں۔ ایس بادشاہ نے 2،500 ورے پہلے اپنی طاقت دیاں گاشاں تے ایہ ہوکا دتا کہ اوہ " لوکاں تے راج کرنا نہیں چاہے گا اگر اوہ (اوہدے راج نوں) پسند نہیں کردے"۔ اوس نے وعدہ کیتا سی جے اوہ کدے کسے نوں اپنا مزہب تے ایمان تبدیل کرن لئی زور نہیں لائیگا تے (اوہنے) ساریاں نوں ازادی دی ضمانت دتی۔'

مزہب[لکھو]

سائیرس دے مزہب بارے پک نال کوئی گل نئیں کیتی جاسکدی۔ ہوسکدا اے اوہ زرتشت دے اگ پوحا والے مزہب نون مندا ہووے پر ایہدا کوئی ثبوت نہیں۔ اوہنے بابلی دیوتاواں مردوک، بل تے نابو کولوں وی مدد منگی۔ نکیاں قوماں دے مزہبان دی ادر کرن بارے بابلی تے یہودی لکھتاں وچ اوہدا ناں آندا اے۔