سورجی پربندھ

Wikipedia توں
جاؤ: پاندھ, کھوج
سورجی پربندھ
Solar sys.jpg
عمر: 4.568 ارب سال
تھاں: شکاری بانہ - چٹا راہ
نیڑے تارہ: کنتوری نال
تارے: 1 : سورج
پاندھی: 8: عطارد، وینس، زمین، مریخ
مشتری، زحل، یورینس، نیپچون
نکے پاندھی: 5 : سیرس، ایرس، پلوٹو، میکمیک
چند: 406

سورجی پربندھ سورج تے ایدھے پاندھی پربندھ دے 8 پاندھیاں، اوہناں دے چنداں تے نکے پاندھیاں نال رل کے بندا اے۔ ایہ 4.6 ارب ورے پہلے اک بہت وڈے مالیکیولی بدل دے دے کٹھے ہون تے بنیا۔ ایس پربندھ دا چوکھا ماس سورج کول اے تے فیر مشتری کول۔ چار نکے اندرلے پاندھی مریخ، زمین، وینس تے مریخ نیں جنہاں نوں پڑی پاندھی وی کیندے نیں۔ ایہ پڑیاں تے دھاتاں نال بنے نیں۔ چار باہرلے پاندھی مشتری، زحل، یورینس تے نیپچون نیں جنہاں نوں گیسی جن وی کیندے نیں۔ ایہناں وچوں زحل تے مشتری دا چوکھا ماس ہائیڈروجن تے ہیلیم نال بنیا اے۔ سب توں باہرلے دو نیپچون تے یورینس پانی امونیا تے میتھین نال بنے نیں تے ایہناں نوں برفانی جن وی کیندے نیں۔ سارے پاندھیاں دے نیڑے تریڑے گول چکری راہ نیں۔

سورجی پربندھ، چکری تارہ سمندر چٹا راہ دی شکاری بانہ وچ اے جیدے وچ 200 ارب دے نیڑے تارے نیں۔


کھوج[لکھو]

ہزاراں وریاں توں کج لوکاں نوں چھڈ کے کسے نوں سورجی پربندھ دا نئیں سی پتہ تے زمین نوں ای کائنات دا گڑھ منیا جاندا سی۔ زمین اک تھاں تے کھڑی منی جاندی سی جیدے دوالے اسمانی چیزاں کمدیاں سن۔ یونانی ارسٹارخس نے ایہ سوچ دتی جے سورج گڑھ اے جیدے دوالے زمین کمدی اے۔ نکولس کوپرنیکس پہلا بندا سی جینے میتھمیٹکس نال سورج دے گڑھ ہون دی گل کیتی۔ اوس دے مگروں 17صدی وچ ہونوالے گلیلیو، یوہانس کپلر تے نیوٹن نے فزکس وچ اینے تے ایہوجے وادے کیتے جس نے ہولی ہولی لوکاں نو منا لیا جے زمین سورج دے دوالے کمدی اے۔

بنتر تے اگے نوں[لکھو]

سورجی پربندھ دا سب توں وڈا انگ سورج اے جتھے پورے پربندھ دا 99.86٪ ماس اے تے جینے پورے پربندھ نوں اپنی کھچ وچ لیا ہویا اے۔ سورج دے دوالے کمن والے چار وڈے پاندھی جنہاں نوں گیسی جن وی کیندے نیں سورج توں باہر پربندھ دے 99٪ ماس دے مالک نیں تے مشتری تے زحل رل کے 90٪ ماس رکھدے نیں۔ چوکھے وڈے کمن والے پاندھی زمین دے کمن والے راہ دی سیدھ وچ ای کمدے نیں پر کائپر پٹی دا کمن ناپ وکھرا اے۔ سارے پاندھیتے ہور کمن والے اک ای پاسے ول کمدے نیں۔ ہیلے تارہ الٹے پاسے ول کمدا اے۔

سورجی پربندھ دے منے گۓ تھاں وچ سورج، اوہدے دوالے چار اندرلے پاندھی، فیر اوارہ کمدیاں پڑیاں، اوہناں توں پرے وڈے گیسی جن نیں تے جنہاں توں پرے کائپر پٹی وچ برفانی ٹوٹے پھردے نیں۔ تارہ گرو ایس پربندھ نوں دو انگاں وچ ونڈدے نیں: اندرلا پربندھ جیدے سورج دے نیڑے کمن والے چار پاندھی تے کمدیاں پڑیاں آندیاں نیں، ایہناں توں باہر ول باہری سورجی پربندھ آندا اے جیدے وچ چار گیسی جن آندے نیں۔ ایہناں توں اگے کائپر پٹی اے۔

سورجی پربندھ دے کئی پاندھیاں دے اپنے پربندھ نیں جنہاں وچ اوہناں دے دوالے اوہناں دے چن کمدے نیں (دو چن پاندھی عطارد توں وی وڈے نیں)، گیسی جناں دے دوالے نکے نکے زریاں دے چکر نیں جیہڑے کٹھے رل کے چکرے کٹدے نیں۔ کئی چن اینج چکر کٹدے نیں جے اوہناں دے منہ پکے ای اپنے پاندھیاں ول ریندے نیں۔

Oort cloud Sedna orbit-de.svg

سورج دے نیڑے کمن والے پاندھی تیز (سورجی کھچ باجوں) تے دور والے ہولی کمدے نیں۔ پاندھی سورج دے دوالے اک نیڑے تریڑے گول جکر وچ کمدے نیں پر ہور کمن والے جیویں کائپر پٹی والے انڈیورگا راہ چندے نیں۔ سورجی پربندھ دے کسے وی انگ دی تھاں کہ کے اگلے ویلے اوہ کتھے ہویگا اسانی نال تے تالکل ٹھیک ناپی جاسکدی اے۔

سورج پربندھ دے مومنٹم وچ سورج دا حصہ 2٪ (پاویں ایہدا ماس چوکھا اے) تے دوجے انگاں دا ریندا بندا اے۔ جناں کوئی پاندھی سورج توں دور ہوندا اے اوہناں ای اوہدا سورج دے دوالے چکر وڈا ہوندا اے۔ سورجی پربندھ دا نیڑے تریڑے سارا سورج کول ماس اے تے ایہدا 98٪ ہائیڈروجن تے ہیلیم اے ریندے کھوندے ماس دا نیڑے تریڑے مشتری تے زحل کول اے جیدا 99% ایہناں دو گیساں نال ای بنیا اے۔

سورج دے نیڑے دے چار پاندھی پڑیاں ناں بنے نیں جیہڑیاں سلیکا، لوۓ تے نکل دیاں نیں جنہاں دا پگھلن ناپ جوکھا ہوندا اے۔ زحل تے مشتری گیساں نال بنے.

سورجی پربندھ 4.568 ارب ورے پہلے بہت وڈے مالیکیولی بدل دے والے تھاں دے کھچ نال کٹھا ہون تے بنیا۔ ہوسکدا اے ایہ تھاں کئی چانن وریاں تے پھیلیا ہویا ہوویگا۔ دوجے مالیکیولی بدلاں وانگوں ایہ وی ہائیڈروجن تے ہیلیم نال بنیا سی جیدے وچ تھوڑیاں جیاں بھاریاں دھاتاں وی رلیاں سن جیہڑیاں پچھلے تاریاں دیاں نشانیاں سن۔ اوہ تھان جتھے ایہ سورجی پربندھ بننا سی اوہ دب وچ آندی اے تے اوتھے تیز دوڑ نال چکھڑ جلدے نیں جنہاں باجوں وشکارلی تھاں جتھے چوکھا ماس کٹھا سی تیز گرم ہوندی اے تے ہور تیزی نال کمدی اے تے پلیٹ ونگوں پدھری ہوندی جاندی اے جیدا قطر 200 اسمانی میل دے برابر ہوندا اے تے جیدے وشکار اک گرم تارہ بنن دا مڈھ بجھدا اے۔ ایس پلیٹ دے مادیاں دے کٹھے ہون نال پاندھی تے نکے پاندھی تے ہور رلدیاں چیزاں بندیاں نیں۔

اپنے اچے پگھلن ناپ باجوں بھاریاں دھاتاں، پڑیاں تے سلیکا نال بنے زمین، عطارد تے وینس، سورج دے نیڑے دی گرم تھاں دے وچ کمدے نیں۔ سورجی بدل دا بہت چھوٹا انگ دھاتی عنصراں دا ہوندا اے ایس لئی ایہ پڑیاں والے پاندھی ایڈے وڈے نہیں بن سکدے تے دوجے پاسے گیسی جن پاندھی مشتری, زحل یورینس تے نیپچون سورج توں ایناں دور ہوندے نیں جتھے ٹھنڈ اوہناں دی گیس نوں پکے وکھالے وچ رکھدی اے۔ برف بنن والے مادے چوکھے سن تے اوہ فیر اپنے دوالے چوکھی ہائیڈروجن تے ہیلیم کھچ کے جن پاندھی بن جاندے نیں۔

ریا گیا ملبہ جیہڑا کسے پاندھی بنن دے کم ناں آسکیا اوہ نکے پاندھی پیٹی، کائپر پٹی تے اوورٹ بدل وچ پلٹ گیا۔ 5 کروڑ وریاں وچ ہائیڈروجن دی دب اینی بن گئی تے اوہ اینی گھنی ہوکئی جیدے نال اوہ آو تارہ اپنے وشکار ایٹمی فیوین دا کم ٹوردا اے تے اوہ بالکل نارمل تارہ بن جاندا اے۔ گرمی دب تے گریوٹی برابر ہوکے تارے نوں اوہدے ہندے حال وچ لے آندے نیں۔ سورج دے سورجی چکھڑ سورجی ولگن بناندے نیں تے فالتو تؤڑ نوں سورجی پربندھ توں باہر تاریاں دے وشکار تھاں وچ لجا کے سٹدے نیں تے اینج پاندھی بنن دا کم وی پورا ہوجاندا اے۔

ایہ سورجی پربندھ، جدوں تک سورج دی گری دے اندر ہائیڈروجن سڑ کے ہیلیم نہیں بندی اینج ای چلدا رویگا تے سوچ اے جے ایہ کم نیڑے تریڑے 5.4 ارب ورے وج پورا ہوویگا۔ اوس ویلے سورج دی ایہ تارہ حالت مک جاویگی ایھدی اندرلی گری ٹٹے گی تے چانن تے گرمی ہور زور نال ایہدے چوں نکل کے ایہدے دوالے پھیلے گی۔ سورج دی باہرلی پدھر باہر نوں پھیلے گی تے ایہدا قطر 260 گنا دے نیڑے تریڑے ودیگی۔ سورج اک لال جن بن جائیگا۔ سورجی دی باہرلی پدھر دے چوکھا سارا ودھن نال ایدھی گرمی وی گھٹے گی۔ ایہ پھیلیا ہویا سورج وینس تے عطارد نوں گیس وج پلٹ دیگا تے زمین رہن دے قابل نہیں رہیگی۔ سورج دی گری اینی گرم ہوویگی جے ایہدے اندر ہیلیم سڑ پویگی۔ ایہدے باہرے چھلڑ ایہدے توں وکھ ہوکے اسے پاسے ول اڈ جان گے تے اندر دی گری اک چٹا نکا جیا گولا بن جائیگی جیدے وچ بھاری عنصر ہونگے۔ ایہ بہت گھنا ہویگا۔ ایہدا ماس سورج دے اصل ماس دا ادھ دے برابر ہویگا پر ایہ زمین جڈا ہویگا۔

سورج[لکھو]

سورج سامنے وینس دی ٹور

سورج سورجی پربندھ دا کلا تارہ اے تے ایہدا سب توں وڈا انگ اے۔ ایدا ماس (332,900 زمیناں برابر) ایدی گری وچ ایہناں گرمی ناپ بندا اے جیدے نال ایدے وچ ایٹم دے پھٹن دا کم ہوندا اے جس باجوں ایدے چوں چانن تے انرجی نکل کے چار چفیرے پھیلدی نیں۔ نشانیاں دسدیاں نیں جے سورج اپنے جوبن توں لنگ ریا جے۔ ایہنوں پیلا تارہ وی سدیا جاندا اے ۔ اگر اسیں اپنے تارہ سمندر چٹا راہ دے ہور تاریاں ول ویکھیے تے ایہ وڈا تے چوکھا چانن والا لگدا اے۔ ایہنوں ہرٹسپرنگ-رسل ڈائیاگرام تے G2 تارہ منیا گیا اے۔ ایہ ڈائیاگرام دسدی اے جے جنا کسے تارے دی پدھر تے گرمی ناپ زیادھ ہوندا اے اوہناں ای اوہدا چانن زیادھ ہوندا اے۔ گرم تاریاں دا چانن وی زیادھ ہوندا اے۔ ایہدے چانن وچ وادا ہوریا اے تے پہلے ہن دی چاننے توں 70٪ چانن سی۔ سورج ایس کآئنات دے بنن دے چوکھے ویلے مگروں بنیا ایس لئی ایہدے وچ بھارے عنصر نیں جنہاں بارے ایہ کیہا جاندا اے جے ایہناں باجوں ای سورج دا پاندھی پربندھ بنیا۔ ایہ بھارے عنصر کائنات دے بنن ویلے دے تاریاں وج نہیں سن۔ ہائیڈروجن تے ہیلیم توں بھارے عنصر پہلے تے پرانے تاریاں دیاں گریاں وچوں پھٹن نال آۓ نیں۔ پرانے تاریاں وچ کج ای عنصر نیں جد کے نویاں وچ کئی۔


چانن نال سورج توں سورجی چکھڑ وی چلدے نیں۔ ایہ چکھڑ سورج توں 1.5 ملین کلومیٹر/کینٹہ دی دوڑ نال چلدے نیں نے تے پوری سورجی پربندھ نوں اپنی لپیٹ وچ لیندے نیں۔ سورجی پدھر تے ہون والے کم وی اوہدے آلے دوالے نوں پلٹدے نیں۔ سورجی چکھڑ نال بنن والا محول سورجی پربندھ توں باہر توں انوالیاں چھلاں نوں روکدا اے۔

اندرلا سورجی پربندھ[لکھو]

اندرلے سورجی پربندھ وچ عطارد، وینس، زمین تے مریخ اندے نیں۔ اندرلے سورجی پربندھ دے پاندھی سورج دے نیڑے نیں تے سلیکا تے دھاتاں نال بنے نیں۔ ایہناں دے کج ای چند نیں تے ایہناں دے پاندھی چھلا نہیں ہوندے۔ ایہناں دے اندر گری وچ لویا تے نکل ہوندا اے۔ مریخ، وینس تے زمین دے موسم ہوندے نیں۔

عطارد

عطارد سورجی پربندھ دا سب توں نکا پاندھی (0.055 زمینی ماس برابر) اے تے سورج دے سب توں نیڑے اے ایھدا اپنا کوئی چند نئیں تے ایدھے تے گول کھڈے نیں۔ عطارد دا محول سورجی چکھڑ نال بنیا اے۔

اندرلے پربندھ دے پڑی پاندھی اپنے اصل رنگ تے ناپ وچ: سجے پاسیوں:مریخ، زمین، وینس تے عطارد

وینس

وینس زمین دے ناپ دے کج برابر (0.815 زمینی ماس) اے تے ایدی گری لوۓ دی تے چھلڑ سلیکا دا اے۔ ایدے دوالے کوئی چند نہیں کمدا۔ ایہ سب توں گرم پاندھی اے تے ایھدا گرمی ناپ 400 ڈگری سینٹی گریڈ اے۔


زمین

زمین اندرلے پاندھیاں وچوں سب توں وڈا تے سب توں گھنا اے۔ ایہ سورجی پربندھ دا کلا پاندھی اے جیدے تے جیون اے تے جیدی پدھر تے تے اندر تبدیلیاں ہوندیاں نیں۔ پاندھیاں وچ ایھدا پانی سار محول نویکلا اے تے ایہ اکو پاندھی اے جتھے ٹیکٹونک پلیٹاں دسدیاں نیں۔ زمین دا محول دوجے پاندھیاں نالوں جیون باجوں وکھرا اے تے ایھدے تے ‎21% آکسیجن اے۔


مریخ

مریخ، زمین تے وینس توں نکا (0.107 زمین ماس برابر) اے۔ ایہدے محول وچ کاربن ڈائی آکسائیڈ اے۔ ایدے تے اگپہاڑ تے تریڑاں دے نشان نیں جیہڑے دسدے نیں جے ایتھے 20 لکھ ورے پہلے تک تبدیلیاں ہوندیاں رہیاں نیں۔ ایہدا لال رنگ ایدھی پدھر تے آئرن آکسائیڈ باجوں اے۔ ڈائیموس تے فوبوس ایہدے دو چند وی نیں۔


نکے پاندھی پیٹی[لکھو]

نکے پاندھی پیٹی مریخ تے مشتری دے وشکار اک تھاں تے اک سورج دوالے گول چکر اے جتھے کئی نکے پاندھی تے ہور روڑے کمدے نیں۔ ایہ پڑیاں، دھاتاں تے برف دے بنے نیں۔ ایہناں بارے سوج اے جے سورجی پربندھ دے بنن ویلے مشتری دی کھچ باجوں ایہ رل کے کوئی پاندھی نال بن سکے۔ ایتھے لکھاں دی گنتی وچ روڑے پھردے نیں جنہاں دا قطر ہک کلومیٹر تک ہوسکدا اے۔ ایتھوندا سب توں وڈا انگ سیرس اے۔

نکے پاندھی پیٹی چٹے رنگ وچ، مشتری ٹروجن ہرے رنگ وچ تے ہلڈاس کھٹے رنگ وچ

بارلا سورجی پربندھ[لکھو]

بارلا سورجی پربندھ گیس نال بنے وڈے پاندھیاں تے اوہناں دے چنداں دی تھاں اے۔ ایہناں تے پانی، امونیا تے میتھین چوکھے نیں۔ ایس دے پاندھی رل کے سورج توں باہر دے 99٪ ماس دے مالک نیں۔ مشتری تے زحل زمین توں ک‏ئی کنا وڈے نیں تے ایہناں تے ہائڈروجن تے ہیلیم نیں۔ یورینس تے نیپچون چھوٹس نیں تے ایہناں تے برف اے۔

Gas giants in the solar system.jpg

مشتری

مشتری 318 زمیناں برابر تے سارے پاندھیاں نوں رلایا جاوے تاویں اوہناں توں ڈھائی گنا وڈھا اے۔ ایدا چوکھا سارا انگ ہائیڈروجن تے ہیلیم نال بنیا اے۔ ایدے 67 چند نیں۔ گانیمید سب توں وڈا اے۔ ایہ عطارد توں وی وڈا اے۔


زحل

زحل اپنے دوالے دے چکراں توں پچھانیا جاندا اے۔ ای کئی گلاں وچ مشتری نال رلدا اے۔ ایہ 95 زمیناں برابر اے۔ ایھدے چکر برف تے پڑیاں نال بنے نیں۔ زحل دے 62 چند نیں۔


یورینس

یورینس 14 زمیناں دے برابر ہون باجوں باہرے پاندھیاں وچوں سب توں ہلکا اے۔ دوجی گیسی جناں نالوں ایھیدی گری زیادھ ٹھنڈی اے۔ ایہدے 27 چند نیں۔


نیپچون

نیپچون 17 زمیناں دے برابر، یورینس نالوں نکا پر چوکھا بھارا اے۔ ایہدے 13 چند نیں

نیپچون توں پرے[لکھو]

نیپچون توں پرے دے تھاں دی ہجے کھوج نہیں ہوئی. ایہ نکے نکے پاندھیاں نال رل کے بنیا اے تے جیدے وچوں سب توں وڈے دا قطر زمین ددے قطر دا پنجواں تے ماس چن توں وی تھوڑا اے۔

کائپر پٹی

کائپر پٹی نیپچون توں پرے ملبے دا اک چکر اے جیدے وچ برف دیاں شیواں نیں۔ ایدھے وچ کئی گڈے پاندھی وی نیں۔ پلوٹو (نکا سیارہ) کائپر پٹی دا سب توں وڈا نگ اے۔ 1930 وچ جدوں ایہ پہلی واری دسیا تے ایہنوں سورجی پربندھ دا نوواں پاندھی منیا گیا پر 2006 وچ بننن والی پاندھی پشان وچ ایہ پاندھی ناں ریا۔ چیرون پلوٹو دا سب توں وڈھا چند اے۔ میکمیک تے ہاؤمیا وی پٹی دے نکے پاندھی نیں۔ ایرس 2006 وچ لبیا گیا نکا پاندھی اے جیہڑا پلوٹو توں وی 25٪ بھاری اے۔

اوہ تھاں جتھے سورجی پربندھ دی حد مکدی اے پکی پینڈی نہیں پتہ پر ایہ سورجی چکھڑ تے سورجی کھچ دے نال ایہدا ضرور جوڑ اے۔

بارلے جوڑ[لکھو]


thum