مالوہ

Wikipedia توں
جاؤ: پاندھ, کھوج
Punjabdoabs1.jpg

مالوہ پنجاب دا اک پاسہ اے۔ اے پعارتی پنجاب چ اے۔ ایدے اتر ج دریاۓ ستلج چڑھدے تے لیندے پاسے ہریانہ دکنی لیندے پاسے راجستھان تے لیندے پاسے پرانی ریاست بہاولپور اے۔ پعارتی پنجاب دے 17 چوں 11 ضلعے مالوہ چ نیں۔ اوہ ضلعے اے نیں: فیروزپور فریدکوٹ موگا مکتسر بٹھنڈہ سنگرور مانسہ لدھیانہ پٹیالہ فتح گڑھ صاحب تے روپڑ (نور پور بیدی دی تصیل کڈ کے).

32,808 مربع کلومیٹر تھاں تے مالوہ پھیلیا ہویا اے تے ایدی لوک گنتی 11,817,142 اے۔

مالوے دا ساہت[لکھو]

پنجابی ساہت دے پکھ توں پہلا حوالہ بابا فرید دا مالوے دی دھرتی نال جوڑیا جا سکدا ہے۔ کیونکہ دند-کتھا انوسار بابا فرید ملتان توں اجمیر جاندیاں فریدکوٹ رکے سن پر اصل وچّ تاں مالوا ساہتک چترپٹّ تے گورو گوبند سنگھ جی دی آمد نال ہی آیا۔ اوہناں دی جندگی دا بہت مہتوپورن بھاگ مالوے علاقے وچّ بیتیا۔ اوہناں نے اپنی پرسدھ اتہاسک رچنا ظفرنامہ فارسی زبان وچّ دینا کانگڑ وکھے رچی اتے دمدما صاحب نوں اوہناں دے گرواک انوسار ہی گورو کی کاشی ہون دا مان پراپت ہویا اتے ایہہ سارا علاقہ گورو کا مالوا اکھوایا۔ مدھکال دے باقی ساہت روپ قصہ، ویر کاوَ اتے وارتک وچّ وی دوسرے بھوگولک خطیاں دا ہی زور رہا پر گورو گوبند سنگھ جی دے آمد توں بعد اس خطے نوں وی بھاگ لگے۔ پہلے پنجے گورو صاحبان، بھائی گرداس، پرمکھ قصہ کار دمودر، پیلو، وارث، ہاشم تے اسے پرکار وارکار ماجھے اتے پوٹھوہار دے علاقے نال ہی سبندھت رہے ہن۔ انگریزاں دی آمد توں بعد اک پاسے تاں مالوا خطہ جاداتر ریاستی پربندھ ادھین رہا جتھے سدھی انگریزی سکھیا اتے سبھیاچار دا اثر گھٹّ سی۔ دوسرے پاسے غیر ملؤئی علاقے جنہاں دے کیندر امرتسر اتے لاہور بنے، سدھے انگریزی پربھاو ادھین آئے اتے اتھے آدھونک وچاراں دا پربھاو وی ودھیرے پیا۔ سٹے وجوں جس سمیں آدھونک کویتا اپنا مونہمتھا نخار رہی سی، اسے سمیں مالوے وچّ کویشراں دا زور سی۔ بابو رزب علی نوں اس دا سکھر منیا جا سکدا ہے۔ ایہہ وی کیہا جا سکدا ہے کہ دیش دی آزادی توں پہلاں تاں مالوے علاقے وچّ کجھ پڑھیاں لکھیاں نوں چھڈّ کے عامَ لوکاں وچّ تاں کویتا دا روپ کویشری ہی سی۔ ایہہ مالوے دی ولکھنتا بندی ہے۔ آدھونک ساہت وچّ آزادی توں پہلاں پنجاب دے غیر ملؤئی خطیاں دا ہی بول بالا رہا۔ بلونت گارگی، دوندر ستیارتھی اتے جسونت سنگھ کنول توں بغیر باقی ساہتکار ستلج توں پار ہی پیدا ہوئے سن۔ دیش دی آزادی توں بعد اتے خاص کرکے چڑھدے پنجاب دی پنر-گٹھنر توں پچھوں آدھونک ساہت وچّ ملؤئی بھاشا دی اک دم ہی چڑھائی ہو گئی۔ اس دے کئی کارن سن پر سبھ توں ودھ موجودہ پنجاب وچّ رقبے پکھوں اتے آبادی پکھوں ملؤئی کھیتر ودھیرے سی۔ دوسرا کارن ایہہ وی بنیا کہ ملؤئی علاقے وچّ وی سکھیا دا پسار ہویا جس دے سٹے وجوں نویں قسم دی ساہتک چیتنا پیدا ہوئی۔ پنجابی یونیورسٹی، پٹیالہ دی ستھاپنا، بھاشا وبھاگ،پنجاب دا مکھ دفتر پٹیالہ وکھے ستھت ہونا وی ملؤئی بھاشا لئی چنگا ثابت ہویا۔ اس توں علاوہ نویں وکست ہو رہے صوبے وچّ لدھیانہ اتے بٹھنڈے دا آدھونک ادیوگک شہری وکاس وی شامل ہے۔ سو اس پرکار اک طرحاں نال دیوش دی آزادی دی اک چوتھائی پوری ہون تے موجودہ پنجاب دا ساہتک درش ہی بدل گیا۔ اس وچّ ناولکاراں وچوں جسونت سنگھ کنول، دلیپ کور ٹوانا، گردیال سنگھ اتے رام سروپ انکھی، کہانی کاراں وچوں گردیو رپانا، گربچن بھلر، جسبیر بھلر اتے ناٹک کاراں وچوں بلونت گارگی توں بعد اجمیر اؤلکھ نے اک طرحاں نال ملؤئی بھاشا دی جھنڈی کر دتی۔ اس وچّ پنجاب دے لوک-گائکاں ولوں گائے جان والے گانیاں نوں لکھن والے اندرجیت ہسنپری، بابو سنگھ مان مراڑانوالا، گرداس مان، ہردیو تھریکیاں والے توں لے کے امردیپ گلّ تک مالوے دی دھرتی اپر ہی پیدا ہوئے۔ اس پرکار اک طرحاں نال سارا ساہتک درش ہی ملؤئی روپ لے گیا۔ اسے پرکار ستلج اتے بیاس اپر پل بجھن نال نہ کیول آواجائی ہی عامَ ہوئی سگوں بہت سارے دوسرے خطیاں دے ساہتکاراں دا وی ملوئیکرن ہو گیا۔ اداہرن وجوں پنجابی غزل دے شاہ اسوار سرجیت پاتر لما سماں مالوے وچّ وچردے رہے اتے اخیر پٹیالے پڑھن توں بعد لدھیانے ہی پکے طور تے رہن لگّ پئے۔

مالوا تے گورو گوبند سنگھ[لکھو]

مالوے دے علاقے نوں پرانے زمانے وچ، پنجاب دے دوسرے علاقیاں دے لوک ‘جنگل’ کہندے سن۔ اس دے کجھ پرمان وی ملدے ہن۔ جدوں گورو گوبند سنگھ، کھدرانے دی ڈھاب (مکتسر) توں تلونڈی صابو ولّ جا رہے سن تاں گونیانا منڈی دے نزدیک جتھے کجھ سماں رکے، اتھے جو گرودوارہ بنیا ہے اس دا ناں ‘لکھی-جنگل’ ہے۔ دوسری تلونڈی صابو دے بھائی ڈلے دی کتھا وی پرسدھ ہے کہ اوہنوں گورو صاحب نے کیہا، ‘بھائی ڈلے دیکھ کنے امباں دے رکھ تے کنک دے بوٹے کنجھ لہلہا رہے نے۔’ تاں ڈلے نے اتر دتا، ‘سچے پاتشاہ ایہہ امب نہیں اکاں دیاں ککڑیئیں۔ جس نوں آپ کنک کہندے ہو اوہ تاں سرکڑا ہے۔’ لوکاں دا وشواس ہے کہ گورو صاحب دے بچن تنّ صدیاں مگروں سچ ہوئے۔ ہن صرف تلونڈی صابو ہی نہیں، مالوے دے بہت علاقے وچ، کنک، جھونا، کپاہ-نرما آدی فصلاں دی اپج دوآبے تے ماجھے توں ہی نہیں۔ پورے دیش دے کسے وی اینے علاقے دی پیداوار توں کئی گناں ودھیرے ہو رہی ہے۔ اس علاقے دا پرسدھ کیندری شہر بٹھنڈہ، جو چار پنج دہاکے پہلاں صرف اتری بھارت دا ریلاں دا جنکشن جاں ہزار سال پرانے قلعے کرکے ہی پرسدھ سی، (انج بہت ہی معمولی پنڈ ورگا قصبہ سی) اج پنجاب دے مکھ شہراں وچّ شامل ہے۔[1]

یارلے جوڑ[لکھو]




  1. اینسائیکلوپیڈیا آف سکھزم تے مالوا بارے لیکھ