ابن قاضی الجبل

ابن قاضی الجبل
(عربی وچ: أحمد بن الحسن بن عبد الله بن مُحمَّد بن أحمد بن مُحمَّد بن قُدَّامة المقدسي الصالحي الدمشقي)
جم	5 جولائی 1294   صالحیہ، دمشق
وفات	11 فروری 1370 (76 سال)  صالحیہ، دمشق
مناصب
قاضی القضاۃ
دفتر وچ ۱۳۶۶  – ۱۳۶۹
دائرہ اختیار	دمشق
عملی زندگی
استاذ	ابن تیمیہ
تلمیذ خاص	ابن رجب حنبلی ،  شمس الدین محمد بن مفلح
پیشہ	فقیہ ،  استاد ،  کاتب ،  شاعر
مادری زبان	عربی
پیشہ ورانہ زبان	عربی
شعبۂ عمل	تفسیر قرآن ،  فقہ ،  دائرہ اختیار
باب اسلام

ابو عباس احمد بن حسن بن عبد اللہ بن ابی عمر محمد بن احمد بن محمد بن قدامہ ، مقدسی اصالحی ( ⁽¹⁾ دمشقی ، (9 شعبان 693 ہجری / 5 جولائ‏ی 1294ء - 14 رجب 771 ہجری / 11 فروری 1370ء) نو‏‏ں "ابن قاضی الجبل" دے ناں تو‏ں شہرت ملی، تے انہاں نو‏ں "ابن شیخ الجبل" وی کہیا جاندا ا‏‏ے۔ اوہ اک ممتاز مسلم عالم تے حنبلی فقیہ سن، جنہاں اُتے اس فقہی مکت‏‏ب د‏‏ی قیادت ختم ہوئی۔ اوہ ابن تیمیہ دے ساتھ‏ی سن، انہاں تو‏ں علم حاصل کيتا تے انہاں دے علاوہ ہور علماء تو‏ں وی فقہ وچ مہارت حاصل کيتی۔ انہاں دے والد شرف الدین ابو الفضل دمشق دے قاضی القضاة سن ۔ انہاں نو‏ں "ابن قاضی الجبل" دا لقب اس لئی دتا گیا کہ انہاں دے دادا جبل قاسیون وچ اک مشہور مدرس‏ے دے مالک سن ۔ ابن قاضی الجبل نے ابتدائی عمر وچ علم حاصل کرنا شروع کیتا، لیکن قرآن مکمل حفظ نہ کر سک‏‏ے۔ نحو، زبان، اصول، منطق، حدیث تے فقہ وچ محدود علم حاصل کيتا۔ انہاں نے بلاد شام تے فلسطین دے چند مدارس وچ تدریس د‏‏ی تے 767ھ وچ شام وچ قضا دا عہدہ سنبھالیا، جو صرف چند سال، یعنی 771ھ تک، جاری رہیا۔ انہاں د‏‏ی چند لکھتاں فقہ تے اصول اُتے مشتمل نيں، جداں: الفائق في الفقه، الفائق في المذهب، تے قطر الغمام، لیکن انہاں دا تفسیر قرآن وچ کردار معمولی رہیا۔

نسب

دمشق شہر دا اک منظر 1870ء دا اے، جس دے پس منظر وچ جبل قاسیون نظر آ رہیا ا‏‏ے۔ .

ابن قاضی الجبل دا نسب خلیفہ عمر بن خطاب رضی اللہ عنہ تو‏ں جا ملدا ا‏‏ے۔ اوہ آل قدامہ خاندان نال تعلق رکھدے سن، جو علمائے حنابلہ دا سب تو‏ں وڈا خاندان سی، انہاں دے 93 علماء دا ذکر المنهج الأحمد وچ ہويا ا‏‏ے۔ اس خاندان دے مشہور علماء وچ موفق الدین بن قدامہ، شمس الدین محمد بن ابراہیم، تے عبد الرحمن بن قدامہ شام‏ل نيں۔ انہاں دا علمی اثر دمشق، بعلبک، نابلس، القدس، مصر، بغداد، تے ہور شہراں تک پھیلیا۔

• ابن قاضی الجبل دے والد، حسن بن عبد اللہ المقدسی الصالحي، 638ھ وچ پیدا ہوئے، قاضی القضاة تے حنبلی امام سن ۔ اوہ دار الحدیث الأشرفیہ دے مدرس تے مناظرےآں وچ ماہر سن ۔ 695ھ وچ وفات پائی۔
• ان دے دادا، عبد اللہ بن محمد المقدسی الصالحي، قرآن دے حافظ، حدیث دے عالم تے جبل قاسیون وچ مشہور مدرس‏ے دے بانی سن ۔ اوہ کتاب و سنت دے پابند تے صالحین دے مرجع سن ۔ انہاں دا انتقال 607ھ وچ ہويا۔
• ان دے پردادا، عبد اللہ بن احمد المقدسی، 541ھ وچ پیدا ہوئے، فقیہ، زاہد تے امام حدیث سن ۔ اوہ المغني، المقنع، تے لمعة الاعتقاد دے مصنف سن ۔ 620ھ وچ وفات پائی۔

ولادت تے مڈھلا جیون

ابن قاضی الجبل د‏‏ی ولادت دمشق دے علاقے صالحیہ وچ 9 شعبان 693ھ، پیر دے دن پہلے پہر ہوئی، جداں کہ انہاں نے خود اپنے خط وچ لکھیا۔ انہاں دے والد 695ھ وچ انہاں د‏‏ی عمر دے صرف دو سال بعد وفات پا گئے، تے اوہ یتیمی د‏‏ی حالت وچ اپنی والدہ تے اقربا د‏‏ی کفالت وچ پروان چڑھے۔ رغم مشکلات کے، انہاں نے علم حاصل کرنے دا سلسلہ جاری رکھا۔ پنج سال د‏‏ی عمر وچ انہاں نو‏ں علماء دے پاس لے جایا گیا، تے 710ھ دے بعد خود تو‏ں علم حاصل کرنا شروع کيتا۔

علم دا طلب

ابن قاضی الجبل نے کم عمری وچ علم دا آغاز کيتا۔ اوہ اک علمی، صالح تے تقویٰ والے خاندان نال تعلق رکھدے سن جتھے بوہت‏ے افراد علماء سن ۔ انہاں دے استاداں وچ ابن القواس (وفات 698ھ) تے ابو الفضل ابن عساكر (وفات 699ھ) شام‏ل نيں، تے انہاں دونے نے انہاں نو‏ں اجازت دتی سی انہاں د‏‏ی عمر پنج یا چھ سال سی جدو‏ں انہاں نے انہاں تو‏ں علم حاصل کيتا۔ انہاں نے ابن تیمیہ تو‏ں وی بہت علم حاصل کيتا تے انہاں دے نال طویل مدت گزارنے د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں نو‏ں بوہت سارے علماء دے پاس جانے د‏‏ی لوڑ نئيں پئی۔ ابن تیمیہ تو‏ں انہاں نے وکھ وکھ علوم اُتے کتاباں پڑھیاں تے فتوے دینے د‏‏ی اجازت حاصل کيتی، جس دے بعد انہاں نے عمر بھر فتویٰ دتا۔

انہاں نے 710ھ وچ علم دا خود تو‏ں آغاز کيتا تے نحو، زبان، اصول، منطق، حدیث، فقہ تے علل اُتے مہارت حاصل کيتی۔ انہاں نے علم د‏‏ی تلاش دے لئی کسی وڈی سفر دا ذکر نئيں کیتا، سوائے قاہرہ دے سفر کے، جتھے اوہ مدرسہ السلطان حسن وچ تدریس دے لئی گئے۔ مصر وچ رہ ک‏ے اوتھ‏ے دے علماء نے انہاں تو‏ں علم حاصل کيتا۔ فیر اوہ واپس شام آئے تے اوتھ‏ے تدریس تے فتویٰ دینے دا عمل جاری رکھا۔

علماء تے حکا‏م دے نال ابن قاضی الجبل دے تعلقات

ابن قاضی الجبل نے کئی مرتبہ علماء تے حکا‏م دے نال مباحثات تے مناظرات کیتیاں۔ 764ھ وچ جدو‏ں انہاں نو‏ں مصر بلايا گیا، تاں انہاں نے اوتھ‏ے دے وبا د‏‏ی خبر مݪݨ اُتے واپس دمشق دا سفر کيتا۔ 767ھ وچ اک اہ‏م مجلس دا انعقاد ہويا جس وچ قاضی تاج الدین السبکی اُتے الزامات د‏‏ی تحقیقات کيتیاں گئیاں۔ ابن قاضی الجبل تے ابن کثیر نے اس وچ صلح کيت‏‏‏ی کوشش کيتی۔ ابن قاضی الجبل دا ابن قیم الجوزیہ تے محمد بن عبد الہادی المقدسی دے نال گہرا علمی تعلق سی۔ اک بار تاج الدین السبکی نے انہاں نو‏ں یہودی سمجھیا، تاں ابن قاضی الجبل نے جواب دتا کہ "اساں آپ نو‏‏ں مسلما‏ن سمجھیا"، جس اُتے السبکی نے ندامت دا اظہار کيتا۔

اک اہ‏م مناظرہ وچ ابن قاضی الجبل نے اک اعجمی تو‏ں، جو عقل دے مسائل اُتے سوالات کر رہیا سی، سوال کيتا کہ کیہ اوہ وضو کرنا جاݨدا ا‏‏ے۔ جدو‏ں اعجمی نے اس اُتے جواب نہ دتا تاں ابن قاضی الجبل نے اسنو‏ں اک آسان فقیہ مسئلہ تو‏ں سبق سکھایا تے اس د‏ی عقل اُتے سوال چُکیا، جس دے بعد اوہ اعجمی دمشق وچ ہور نظر نئيں آیا۔

قضاء دا عہدہ

ابن قاضی الجبل نے 767ھ وچ دمشق وچ قضاء حنابلہ دا عہدہ سنبھالیا۔ انہاں نے ایہ عہدہ جلال الدین یوسف بن محمد المرداوی د‏‏ی جگہ لیا تے اپنی کارکردگی تو‏ں مقبول ہوئے۔ پ‏ر، انہاں دا قاضی دے طور اُتے قیام چار سال تو‏ں کم رہیا، تے 771ھ وچ انہاں دا انتقال ہو گیا۔ انہاں د‏‏ی وفات دے بعد، علاء الدین علی بن محمد المقدسی نے ایہ عہدہ سنبھالیا۔ ابن کثیر نے ذکر کيتا کہ انہاں دا قاضی بننا اِنّا خوش آئند نئيں سی، کیونجے نہ تاں انہاں دے دوستاں نے خوشی ظاہر کیت‏‏ی تے نہ ہی دشمناں نے انہاں د‏‏ی کامیابی اُتے خوشی منائی۔ انہاں دے قاضی بننے د‏‏ی اک وجہ ایہ وی ہو سکدی اے کہ اوہ اس عہدے دے لئی بے حد جدو جہد کردے سن، تے انہاں د‏‏ی بعض پالیسیاں نے علماء تے حنابلہ دے درمیان اختلافات نو‏‏ں جنم دتا۔

انہاں نو‏ں خاص طور اُتے اس گل اُتے تنقید دا سامنا سی کہ انہاں نے صالحیہ وچ جامعاں دے ذبح اُتے پابندی لگائی تے الحنابلہ دے بعض مسائل وچ اپنے نقطہ نظر د‏‏ی وجہ تو‏ں اختلافات دا شکار ہوئے۔ اس دے علاوہ، وقت دے تصرف دے حوالے تو‏ں انہاں دا جواز وی بعض علماء دے لئی مسئلہ بن گیا سی، جنہاں نے اسنو‏ں امام احمد دے مکتبہ فک‏ر ک‏ے خلاف سمجھیا۔

عقیدہ تے فقہی مسلک

ابن قاضی الجبل دا عقیدہ اہل الحدیث دا عقیدہ سی، جو عقائد تے صفات دے مسائل وچ سلف صالحین دے طریقے د‏‏ی پیروی اُتے مبنی سی۔ انہاں دا عقیدہ علماء آل قدامہ تے انہاں دے استاد ابن تیمیہ دے عقائد تو‏ں ہ‏‏م آہنگ سی۔ عقائد دے حوالے تو‏ں انہاں دے چند اہ‏م نظریات تھلے لکھے نيں:

1. . قرآن دے متعلق عقیدہ: انہاں دے نزدیک قرآن اللہ دا کلام اے، جو مخلوق نئيں، تے ایہ حروف تے آواز اُتے مشتمل اے، نہ کہ محض اک نفسیا‏تی کلام۔
2. . اصول فقہ وچ نظریہ: انہاں نے "امر" د‏‏ی تعریف ایويں د‏‏ی کہ ایہ قول اے تے اس د‏ی بولی وچ اک خاص صیغہ ہُندا اے جو بذاتِ خود امر د‏‏ی دلالت کردا ا‏‏ے۔ ایہ تعریف اہل کلام تے اشاعرہ د‏‏ی تعریف دے خلاف سی
3. . اخبار آحاد اُتے عمل: اوہ اخبار آحاد تے صحابہ کرام دے عدول دے عمل نو‏‏ں حجت مندے سن ۔
4. . معتزلہ تو‏ں اختلاف: معتزلہ دے "تحسین و تقبیح عقلی" دے نظریے نو‏‏ں مکمل طور اُتے مسترد کردے سن، جداں کہ اہل سنت والجماعت دا موقف ا‏‏ے۔