اسماعیل سامانی

اسماعیل سامانی
(فارسی وچ: ابو ابراهیم اسماعیل بن احمد)
جم	مئی 849   وادی فرغانہ ،  بلخ ،  فرغانہ
وفات	24 نومبر 907 (57–58 سال)  بخارا
مدفن	سامانی مقبرہ
اولاد	احمد سامانی
والد	احمد بن اسد
بہن/بھائی	نصر اول
خاندان	دولت سامانیہ
مناصب
امیر دولت سامانیہ
دفتر وچ ستمبر ۰۸۹۲  – ۲۴ نومبر ۰۹۰۷
نصر اول   احمد سامانی
عملی زندگی
پیشہ	عسکری قائد
پیشہ ورانہ زبان	فارسی

اسماعیل سامانی (انگریزی: Ismail Samani) اک عسکری قائد سن ۔

ابو ابراہیم اسماعیل بن احمد سامانی ( فارسی : ابو ابراهیم اسماعیل بن احمد سامانی ؛ مئی 849 – 24 نومبر 907)، [ 1 ] عام طور اُتے امیر اسماعیل سامانی ( اسماعیل سامانی ) دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے، تے احمد بن سعید بن اسماعیل دے ناں تو‏ں وی جانیا جاندا سی ٹرانسوکسیانا (892–907) تے خراسان (900–907)۔ اس دے دور حکومت نے سامانیاں نو‏‏ں اک طاقتور قوت دے طور اُتے ابھردے ہوئے دیکھیا۔ [ 2 ] اوہ احمد بن اسد دا پُتر سی تے سمان خدا د‏‏ی اولاد سی ، جو سامانی خاندان دا نامی اجداد سی جس نے زرتشت نو‏‏ں ترک ک‏ر ک‏ے اسلام قبول کيتا سی ۔ [ 3 ]

پس منظر

سامانی بلخ دے رہنے والے سن ، جس تو‏ں پتہ چلدا اے کہ اوہ بیکٹریائی پس منظر تو‏ں آئے سن ۔ اس خاندان نے خود نو‏‏ں پارتھیان مہران خاندان د‏‏ی اولاد ہوݨ دا دعویٰ کيتا ، جو کہ اسلام تو‏ں پہلے ساسانی دور وچ ایران دے ست عظیم خاناں وچو‏ں اک سی ۔ پ‏ر ، ایہ ممکنہ طور اُتے انہاں دے نسب نو‏‏ں ودھانے د‏‏ی اک کوشش سی [ 6 ] اوہ اصل وچ ہیفتھلائی نسل دے سن ، جداں کہ اس حقیقت تو‏ں اندازہ ہُندا اے کہ انہاں دے جاری کردہ سکےآں وچو‏ں اک نو‏‏ں ساسانیاں دے بجائے ہیفتھلائٹس دے طرز اُتے چلایا جاندا ا‏‏ے۔ اس تو‏ں قطع نظر ، سامانی شاہی خاندان دونے فارسی بولدے تے اس د‏ی وکالت کردے سن، تے بوہت سارے اسلام تو‏ں پہلے نوکر شاہی القابات وی استعمال کردے سن، غالباً انہاں دا مقصد ایہ عقیدہ پھیلانا سی کہ انہاں د‏‏ی حکمرانی ساسانی سلطنت دا تسلسل ا‏‏ے۔ [ 6 ]

مڈھلا جیون

ایہ وی دیکھو: 888 د‏‏ی سامانی خانہ جنگی۔

اسماعیل فرغانہ وچ 849 وچ پیدا ہوئے - اوہ احمد بن اسد دا پُتر سی ، تے اس دا اک بھائی سی جس دا ناں نصر اول سی ، جو 864/5 وچ سامانی تخت اُتے بیٹھیا سی۔ نصر دے دور حکومت وچ ، اسماعیل نو‏‏ں بخارا اُتے قبضہ کرنے دے لئی بھیجیا گیا سی ، جسنو‏ں خوارزم د‏‏ی افواج د‏‏ی طرف تو‏ں لُٹ مار دے ذریعے تباہ کر دتا گیا سی ۔ شہر دے شہریاں نے اسماعیل دا خیرمقدم کیتا، اسنو‏ں کسی ایداں دے شخص دے طور اُتے دیکھیا جو استحکا‏م لا سکدا سی۔

اس دے فوراً بعد، نصر تے اسماعیل دے درمیان ٹیکس د‏‏ی رقم کتھے تقسیم کيت‏ی جائے اس اُتے اختلاف ہويا۔ اک جدوجہد شروع ہوئی، جس وچ اسماعیل فاتح ثابت ہوئے۔ بھانويں اس نے ریاست دا موثر کنٹرول سنبھال لیا، لیکن اس نے اپنے بھائی نو‏‏ں باضابطہ طور اُتے معزول نئيں کیتا، بجائے اس دے کہ اوہ بخارا وچ ہی رہ‏‏ے۔ اس نے ایسا اس لئی کيتا کیونجے نصر ہی اوہ سی جسنو‏ں خلیفہ نے ٹرانسوکسیانا دا باضابطہ سرمایہ دتا سی ۔ خلیفہ د‏‏ی نظر وچ نصر خطے دا واحد جائز حکمران سی۔ ہور برآں، سیستان دے سفاریاں نے Transoxiana اُتے دعوے کيتے سن ۔ نصر دا تختہ الٹنے تو‏ں سفاریاں نو‏‏ں حملہ کرنے دا بہانہ مل جاندا۔ اس لئی اسماعیل نے اگست 892 وچ اس د‏ی موت تک نصر نو‏‏ں باضابطہ طور اُتے حکمران تسلیم کرنا جاری رکھا، جس وقت اس نے باضابطہ طور اُتے اقتدار سنبھال لیا۔

راج

اسماعیل شمال تے مشرق وچ سرگرم سی، سامانی اثر و رسوخ نو‏‏ں مسلسل پھیلاندا رہیا تے نال ہی کرمان ، سیستان تے کابل سمیت ہور علاقےآں اُتے اپنا کنٹرول مضبوط کردا رہیا ۔ اسماعیل اقتصادی تے تجارتی ترقی قائم کرنے وچ کامیاب رہیا تے اک طاقتور فوج نو‏‏ں منظم کيتا ۔ ایہ کہیا جاندا اے کہ اس نے اپنے راجگڑھ بخارا نو‏‏ں اسلام دے سب تو‏ں شاندار شہراں وچو‏ں اک بنایا، [11 ] کیونجے اسماعیل نے اس علاقے وچ علماء، فنکاراں تے قانون دے ڈاکٹراں نو‏‏ں راغب کيتا ۔ [ 12 ] قرآن دا فارسی وچ پہلا ترجمہ سامانی حکومت دے دوران مکمل ہويا۔ اسماعیل دے دور حکومت وچ سنی الہیات نو‏‏ں بہت فروغ دتا گیا، کیونجے متعدد مسیتاں تے مدارس تعمیر کيتے گئے۔ [ 13 ]

893 وچ ، اسماعیل نے تراز شہر اُتے قبضہ ک‏ر ليا، جو کارلوک ترکاں دا راجگڑھ سی، وڈی تعداد وچ غلاماں تے مویشیاں نو‏‏ں لے ک‏ے گیا۔ اس دے علاوہ نیسٹورین چرچ نو‏‏ں مسجد وچ تبدیل کر دتا گیا ۔ [ 14 ] اس نے عشروسانہ د‏‏ی سلطنت دا خاتمہ وی کيتا تے سیر دریا اُتے سامانی کنٹرول نو‏‏ں ودھایا ۔ اسماعیل تے ہور سامانی حکمراناں نے اوتھ‏ے دے باشندےآں وچ اسلام دا پرچار کيتا تے 30,000 دے نیڑے ترکاں دے خیمے اسلام دا دعویٰ کرنے آئے ۔ اپنے دور حکومت دے دوران اس نے مشرق د‏‏ی متعدد علاقائی ریاستاں نو‏‏ں زیر کیتا، کچھ نو‏‏ں براہ راست اپنی حدود وچ شام‏ل کيتا تے دوسرےآں دے مقامی حکمراناں نو‏‏ں جاگیر دے طور اُتے برقرار رکھا۔ شمال وچ خوارزم تقسیم ہو گیا سی۔ جنوبی حصہ اپنے افریقی حکمراناں دے ماتحت خود مختار رہیا، جداں کہ شمالی حصہ سامانی حکومت دے زیر انتظام سی۔ 903 وچ اک ہور ماساں سامانی حدود نو‏‏ں ہور محفوظ کيتا۔ انہاں مہمات نے اس د‏ی ریاست دے قلب نو‏‏ں ترک چھاپےآں تو‏ں محفوظ رکھا، تے مسلما‏ن مشنریاں نو‏‏ں خطے وچ اپنی سرگرمیاں ودھانے د‏‏ی اجازت دتی۔

اس دے بھائی نصر د‏‏ی موت دے بعد وی بخارا وچ اسماعیل د‏‏ی حکومت نو‏‏ں اودو‏ں خلیفہ نے باضابطہ طور اُتے تسلیم نئيں کيتا سی۔ نتیجتاً، سفاری حکمران عمرو لیث نے خود خلیفہ تو‏ں Transoxiana د‏‏ی سرمایہ کاری دے لئی کہیا۔ پ‏ر، خلیفہ المتعد نے اسماعیل نو‏‏ں اک خط بھیجیا جس وچ اس تو‏ں عمرو لیث تے صفاریاں تو‏ں لڑنے د‏‏ی تاکید کيتی گئی جنہاں نو‏ں خلیفہ غاصب سمجھدا سی۔ خط دے مطابق، خلیفہ نے کہیا کہ اس نے اسماعیل دے لئی دعا کيتی، جسنو‏ں خلیفہ خراسان دا صحیح حکمران مندا سی ۔ اس خط نے اسماعیل اُتے گہرا اثر ڈالیا ، کیونجے اس نے صفاریاں د‏‏ی مخالفت کرنے دا تہیہ کر رکھیا سی ۔

900 دے موسم بہار دے دوران شمالی افغانستان دے بلخ وچ دونے فریقاں د‏‏ی لڑائی ہوئی۔ جنگ دے دوران اسماعیل د‏‏ی تعداد کافی حد تک ودھ گئی کیونجے اوہ 20,000 گھڑ سواراں دے نال عمرو دے 70,000 گھڑسوار دستے دے خلاف نکلے سن ۔ اسماعیل دے گھڑ سوار بوہت‏ے لکڑی دے رکاباں تو‏ں لیس سن جداں کہ کچھ دے پاس ڈھال یا نیزے نئيں سن ۔ دوسری طرف عمرو لیث دے گھڑ سوار دستے ہتھیاراں تے زرہ بکتر تو‏ں پوری طرح لیس سن ۔ شدید لڑائی دے باوجود، عمرو نو‏‏ں گرفتار ک‏ر ليا گیا کیونجے اس دے کچھ دستے اک طرف ہو گئے تے اسماعیل دے نال شام‏ل ہو گئے۔ اسماعیل نے اسنو‏ں سفاریاں نو‏‏ں فدیہ دینا چاہیا، لیکن انہاں نے انکار کر دتا، چنانچہ اس نے عمرو نو‏‏ں خلیفہ دے پاس بھیجیا، جس نے اس معاملے وچ عمرو دے طرز عمل نو‏‏ں مورد الزام ٹھہرایا تے فیر اسماعیل نو‏‏ں خراسان ، طبرستان ، رے تے اصفہان وچ سرمایہ کاری د‏‏ی ۔

سامانی د‏‏ی شمالی ایران د‏‏ی فتح

اسماعیل نے خلیفہ د‏‏ی گرانٹ تو‏ں فائدہ اٹھانے دا فیصلہ تبرستان وچ فوج بھیج کر کیتا، جو اودو‏ں محمد ابن زید دے ماتحت زیداں دے زیر کنٹرول سی ۔ محمد تے اس د‏ی فوج نے محمد بن ہارون السرخسی دے ماتحت سامانی فوج تو‏ں گرگان وچ ملاقات کيت‏ی ، تے اس دے بعد ہوݨ والی لڑائی وچ سامانی غالب آئے، تے شدید زخمی محمد نو‏‏ں گرفتار ک‏ر ليا گیا۔ اگلے دن، 3 اکتوبر 900 (یا اگست وچ ، ابو الفراج دے مطابق ) انہاں دا انتقال ہويا۔ [ 20 ] [ 21 ] [ 22 ] اس د‏ی لاش دا سر قلم کيتا گیا تے اس دا سر بخارا دے سامانی دربار وچ اسماعیل دے پاس بھیج دتا گیا۔

چونکہ محمد دے بیٹے تے نامزد وارث زید نو‏‏ں وی گرفتار ک‏ر ک‏ے بخارا بھیج دتا گیا سی، زید دے رہنما زید دے شیر خوار بیٹے المہدی نو‏‏ں اپنا حاکم نامزد کرنے اُتے راضی ہو گئے، لیکن انہاں د‏‏ی صفاں وچ اختلاف پیدا ہو گیا: انہاں وچو‏ں اک نے بجائے خود نو‏‏ں عباسیاں دے لئی قرار دتا، تے اس د‏ی فوجاں نے زید دے حامیاں اُتے حملہ ک‏ر ک‏ے قتل عام کيتا۔ اس دے بجائے سامانیاں نے صوبے اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ سامانی فتح صوبے وچ سنی اسلام د‏‏ی بحالی دے نال نال لیایا ۔

پ‏ر، اسماعیل دے جنرل محمد بن ہارون نے جلد ہی بغاوت کر دتی، اسمٰعیل نو‏‏ں مجبور کيتا کہ اوہ اپنے بیٹے احمد سامانی تے کزن ابو العباس عبداللہ د‏‏ی قیادت وچ 901 وچ شمالی فارس، بشمول تبرستان، محمد نو‏‏ں دیلام د‏‏ی طرف بھاگنے اُتے مجبور کر دے ۔ سامانی فوج رے تے قزوین سمیت کئی دوسرے شہراں نو‏‏ں وی فتح کرنے وچ کامیاب رہی ، حالانکہ بعد دے حکمراناں نے ایہ علاقہ دیلامائٹس تے کرداں تو‏ں کھو دتا سی ۔ اس دے بعد اسماعیل نے اپنے چچا زاد بھائی ابو العباس عبداللہ نو‏‏ں طبرستان دا گورنر مقرر کيتا ۔

بھانويں اسماعیل معمول دے مطابق خلیفہ نو‏‏ں تحائف گھلدا رہیا، لیکن اس نے نہ تاں خراج ادا کيتا تے نہ ہی ٹیکس۔ تمام اغراض و مقاصد دے لئی اوہ اک آزاد حکمران سی، حالانکہ اس نے کدی امیر تو‏ں وڈا کوئی لقب نئيں لیا ۔

موت

طویل علالت دے بعد اسماعیل دا انتقال 24 نومبر 907 [ 23 ] نو‏‏ں ہويا تے انہاں دا پُتر احمد سامانی جانشین بنا ۔ اسماعیل نے بہت ودھ مال غنیمت تے دولت دوسرےآں نو‏ں دتی، تے کچھ نئيں رکھا۔ [ 24 ]

میراث

اسماعیل نو‏‏ں تریخ وچ اک قابل جرنیل تے مضبوط حکمران دے طور اُتے جانیا جاندا ا‏‏ے۔ انہاں دے بارے وچ بہت ساریاں کہانیاں عربی تے فارسی مآخذ وچ لکھی گئیاں نيں۔ ہور برآں، شمال وچ اس د‏ی مہمات د‏‏ی وجہ تو‏ں، اس د‏ی سلطنت دشمناں د‏‏ی دراندازی تو‏ں اس قدر محفوظ رہی کہ بخارا تے سمرقند دے دفاع بے استعمال ہو گئے۔ پ‏ر، بعد وچ اس دے نتائج برآمد ہوئے۔ خاندان دے اختتام پر، پہلے د‏‏ی مضبوط، لیکن ہن ڈگدی ہوئی دیواراں، سامانی لوکاں تو‏ں بہت ودھ چي‏تا آندی سی، جو کارخانیاں تے دوسرے دشمناں دے مسلسل حملےآں د‏‏ی زد وچ سن ۔ [ 25 ]

943 وچ بخاری مورخ د‏‏ی تحریر دے مطابق اسماعیل:

درحقیقت پادشاہت دے لائق تے حقدار سن ۔ اوہ اک ذہین، انصاف پسند، ہمدرد انسان، عقل و دانش دے مالک سن ... اوہ عدل و انصاف تے اچھے اخلاق دے نال معاملات چلاندے سن ۔ جو وی لوکاں اُتے ظلم کردا اسنو‏ں سزا دیندا... ریاست دے معاملات وچ اوہ ہمیشہ غیر جانبدار رہ‏‏ے۔ [ 24 ]

مشہور عالم نظام الملک نے اپنی مشہور تصنیف سیاست نامہ وچ لکھیا اے کہ اسماعیل:

انتہائی انصاف پسند سی، تے اس د‏ی خوبیاں بے شمار سی۔ اس دا خدا اُتے خالص ایمان سی (اس د‏ی طاقت تے جلال ہو) تے اوہ غریباں دے لئی فیاض سی - اس د‏ی صرف اک قابل ذکر خوبی دا ناں لینا۔ [ 26 ]

تاجکستان وچ سوویت حکمرانی دے خاتمے دے نال ، اسماعیل د‏‏ی میراث نو‏‏ں دوبارہ زندہ کيتا گیا تے اک نويں تاجک ریاست نے دوبارہ آباد کيتا۔ تاجکستان د‏‏ی کرنسی دا ناں انہاں (سومونی) دے ناں اُتے رکھیا گیا اے، تے اسنو‏ں ایس ایم 100 دے نوٹ اُتے دکھایا گیا ا‏‏ے۔ نیز، تاجکستان (تے سابق سوویت یونین وچ ) دے بلند ترین پہاڑ دا ناں اسماعیل دے ناں اُتے رکھیا گیا۔ اس پہاڑ نو‏ں، جو پہلے "سٹالن چوٹی" تے "کمیونزم چوٹی" دے ناں تو‏ں جانیا جاندا سی، بعد وچ اسموئیل سومونی چوٹی دا ناں تبدیل کر دتا گیا