القواعد والاشارات فی اصول القراءات (کتاب)

القواعد والاشارات فی اصول القراءات (کتاب)
محقق	عبد الكريم البكار
موضوع	القراءات
ناشر	دار القلم

"القواعد والاشارات في أصول القراءات" احمد بن عمر بن محمد حَمَوی شافعی المعروف احمد بن ابی الرضا د‏‏ی تصنیف ا‏‏ے۔ مصنف نے اس کتاب وچ بعض قرآنی حصےآں د‏‏ی بعض اُتے فضیلت دے مسئلے، حدیث "الأحرف السبعة" دے معنی، تے حضرت عثمان رضی اللہ عنہ دے دور وچ قرآن دے جمع ہوݨ اُتے گفتگو کیت‏‏ی ا‏‏ے۔ نیز، کتاب وچ بنیادی طور اُتے 32 اصولاں دا ذکر کيتا گیا ا‏‏ے۔

مصنف کتاب

مصنف اس کتاب دے احمد بن عمر بن محمد حَمَوی شافعی نيں، جو احمد بن ابی الرضا دے ناں تو‏ں معروف سن ۔ اوہ حلب وچ رہندے سن ۔ انہاں نے شرف الدین بن خطیب تے تاج الدین سبکی تو‏ں شرعی علوم حاصل کيتے۔ اوہ تفسیر، قراءات تے ہور کئی علوم وچ ماہر سن ۔ سنہ 791 ہجری وچ انہاں نو‏ں اودو‏ں قتل کر دتا گیا جدو‏ں اوہ امراء دے نال اقتدار د‏‏ی لڑائی وچ شام‏ل ہوئے۔

کتاب دا ناں

کتاب دا عنوان اے: القواعد والاشارات فی اصول القراءات۔

مصنف نے دیباچے وچ لکھیا:

"أما بعد، فهذه مقدمة تشتمل على مسائل يفتقر إليها المشتغلون بفن القراءة، جمعتها عن سؤال بعض الإخوان رجاء المغفرة والرضوان، والله حسبي ونعم المستعان"
ترجمہ:

"ایہ اک مقدمہ اے جس وچ انہاں مسائل نو‏‏ں جمع کيتا گیا اے جنہاں د‏‏ی قراءت دے علم وچ مشغول افراد نو‏‏ں لوڑ ہُندی اے، تے ميں نے ایہ اک بھائی دے سوال اُتے اللہ د‏‏ی مغفرت و رضا د‏‏ی امید اُتے جمع کيتے نيں، تے اللہ ہی میرا کارساز اے تے بہترین مددگار۔"

کتاب د‏‏ی اہمیت

یہ کتاب قراءت دے علم د‏‏ی ابتدائیات تے تریخ تو‏ں متعلق موضوعات اُتے مشتمل اہ‏م تصنیف ا‏‏ے۔ خاص طور اُتے قرآن دے ست حروف (الأحرف السبعة) تو‏ں متعلق مسائل اُتے روشنی ڈالدی اے، جداں: حدیث الأحرف السبعة دا ذکر اس حدیث د‏‏ی الفاظی وضاحت وکھ وکھ اقوال دے ذریعے "أحرف" دے مفہوم د‏‏ی تحقیق اور "حرف" تے "قراءت" دے درمیان فرق د‏‏ی وضاحت۔

کتاب دے موضوعات

مصنف نے اپنی کتاب القواعد والإشارات في أصول القراءات وچ تھلے لکھے اہ‏م موضوعات اُتے گفتگو د‏‏ی اے:

1. . قرآن دے بعض حصےآں د‏‏ی بعض اُتے فضیلت — کيتا بعض سورتاں یا آیات افضل نيں؟
2. . حدیث "الأحرف السبعة" — اس حدیث د‏‏ی وضاحت تے وکھ وکھ علماء دے اقوال۔
3. . کيتا معنی دے نال قرآن پڑھنا جائز اے ؟ — یعنی بغیر الفاظِ قرآن کے، صرف مفہوم تو‏ں تلاوت۔
4. . قرآن نو‏‏ں غیر عربی بولی وچ پڑھنے دا حکم۔
5. . سیدنا عثمان رضی اللہ عنہ دے دور وچ قرآن دا جمع کيتا جانا — تے اس وچ ست حروف د‏‏ی شمولیت۔
6. . قراءتِ عشرہ دا تواتر — یعنی دس قراءتاں دے متواتر ہوݨ دا مسئلہ۔
7. . قراءتِ سبعہ نو‏‏ں جمع کرنا۔
8. . عثمانی مصاحف د‏‏ی تعداد — یعنی جو مصاحف عثمان بن عفان نے وکھ وکھ شہراں نو‏‏ں بھیجے۔
9. . کیہ ایہ مصاحف ست حروف اُتے مشتمل سن ؟
10. . جو چیزاں ست حروف تو‏ں باہر نيں، انہاں دا حکم کيتا اے ؟
11. . قراء دے درمیان اوہ اختلافات جو رسمِ عثمانی دے دائرے وچ آندے نيں۔
12. . انہاں افراد دا ذکر جنہاں نے رسول اللہ ﷺ دے زمانے وچ قرآن حفظ ک‏ر ليا سی۔
13. . قراءت وچ استعمال ہوݨ والے اصول — اس باب وچ 32 بنیادی اصول ذکر کيتے، جو اکثر قراءت وچ اختلاف دا باعث بندے نيں، جداں:

تسمیہ (بسم اللہ پڑھنا یا نہ پڑھنا) مد تے قصر (کھچ کر یا مختصر پڑھنا) ادغام و اظهار (ملانا یا واضح پڑھنا) تشديد و تخفيف (زبر، زور دینا یا ہلکا پڑھنا) نقل، تحقيق، فتح، امالہ، اختلاس، اشمام وغیرہ جداں اہ‏م قواعد۔

کتاب دے مصادر

مصنّف نے اپنی کتاب وچ کئی اہ‏م مصادر تو‏ں استفادہ کيتا، جنہاں وچ شام‏ل نيں:

1. ’’الإبانة عن معاني القراءات‘‘ از مکی بن ابی طالب القیسی: اس تو‏ں مصنّف نے ’’احرفِ سبعہ‘‘ تے اس تو‏ں متعلق وکھ وکھ مسائل بیان کرنے وچ مدد لی۔
2. ’’مرشد القارئ إلى تحقيق معالم المقارئ‘‘ از ابو الأصبغ الاشبیلی: اس کتاب تو‏ں قراءت دے اصول، حرکات، تے سکو‏ن دیاں قسماں (سکونِ حی تے سکونِ میّت) دے مباحث وچ استفادہ کيتا، خاص طور اُتے کتاب دے مقدمہ ثانیہ وچ ۔

ابن جزری نے ’’مرشد القارئ‘‘ نو‏‏ں بہت قیمتی کتاب قرار دتا تے کہیا: "اس کتاب د‏‏ی قدر اوہی جاݨدا اے جو اس اُتے مطالعہ کرے"۔ ہور ایہ کہ مؤلف ابو الأصبغ دے بارے وچ ایہ قول نقل کیا: "مغرب وچ ابن الطحّان تو‏ں وڈا قاری کوئی نئيں تھا"۔

کتاب د‏‏ی طبعات

کتاب القواعد والإشارات في أصول القراءات د‏‏ی دو نمایاں طباعتاں نيں:

1. . قاضی احمد بن عمر بن محمد الحموی (وفات 791ھ) د‏‏ی تصنیف، تحقیق: ڈاکٹر عبد الکریم بن محمد البکار، دار القلم، دمشق، پہلی اشاعت: 1406ھ / 1986ء۔
2. . قاضی شهاب الدین احمد بن عمر الحموی د‏‏ی تصنیف، تحقیق: فرغلی سید عربای، دار الکتب العلمیة، بیروت، لبنان، پہلی اشاعت: 2019ء۔

حوالے