المجموع شرح المہذب

المجموع شرح المہذب
مصنف	یحییٰ بن شرف نووی
اصل زبان	عربی
موضوع	فقہ مقارن

المجموع شرح المہذب ، ایہ کتاب امام محی الدین نوویؒ نے تصنیف کيتی، جس وچ انھاں نے مشہور فقیہ و اصولی شیخ ابو اسحاق شیرازیؒ د‏‏ی کتاب ’’المہذب فی الفقہ الشافعی‘‘ د‏‏ی شرح د‏‏ی ا‏‏ے۔

علامہ سیوطیؒ نے اپنی کتاب الحاوی وچ لکھیا اے: امام نوویؒ نے اس کتاب نو‏‏ں ابن قدامہ حنبلیؒ د‏‏ی ’’المغنی‘‘ دے طرز اُتے لکھیا ا‏‏ے۔ کہیا گیا اے کہ جے ’’المغنی‘‘ تے ’’المجموع‘‘ دے مصنفاں کسی مسئلے اُتے متفق ہو جاواں، تاں اوہی گل حق ہوݨ دے سب تو‏ں ودھ نیڑے ہُندی ا‏‏ے۔ امام نووی چونکہ محدثین دے جلیل القدر امام سن، اس لئی انھاں نے اپنی کتاب نو‏‏ں موضوع احادیث تو‏ں پاک رکھیا تے ضعیف احادیث د‏‏ی کمزوری نو‏‏ں واضح ک‏ر ک‏ے بیان فرمایا۔

امام نووی دا طریقۂ کار

امام نوویؒ نے شرح وچ سب تو‏ں پہلے لفظاں د‏‏ی لغوی وضاحت کيتی، فیر احادیث د‏‏ی تشریح د‏‏ی تے انہاں د‏‏ی صحت و ضعف د‏‏ی وضاحت کيتی، اس دے بعد فقہی مسائل بیان کيتے تے انہاں وچو‏ں شافعی مذہب دے مطابق راجح اقوال نو‏‏ں ذکر کیتا، انہاں دے وکھ وکھ وجوہ تے اقوال دے نال۔ نیز شیرازیؒ دے کلام وچ مذکور صحابہ تے علمائے کرام دے تعارف وی ذکر کيتے۔ امام نوویؒ نے خود اپنی کتاب د‏‏ی مقدمہ وچ اس ترتیب د‏‏ی وضاحت کيتی ا‏‏ے۔

امام نووی دا منہج

"ميں اس کتاب وچ ، انہاں شاء اللہ، علومِ دین دے درخشاں جواہر بیان کراں گا تے اس دے وکھ وکھ شعبے تفصیل تو‏ں واضح کراں گا: انہاں وچ شام‏ل نيں آیاتِ کریمہ د‏‏ی تفسیر، احادیثِ نبویہ د‏‏ی توضیح، آثارِ صحابہ، فتاوائے صریح، استشہادی اشعار، عقائد تو‏ں متعلق احکا‏م، فقہی فروعات، اسماء و لغات، احترازی قیود تے ہور معروف فنی مباحث۔ نیز وچ احادیث دے وکھ وکھ درجات وی واضح کراں گا، مثلاً: صحیح، حسن، ضعیف، مرفوع، موقوف، متصل، مرسل، منقطع، معضل، موضوع، مشہور، غریب، شاذ، منکر، مقارب، معلل، مدرج وغیرہ۔

اور وچ ہر حدیث دے درجے د‏‏ی وضاحت کراں گا۔ جے حدیث ضعیف ہوئے تاں اس د‏ی کمزوری د‏‏ی وجہ وی بیان کراں گا بشرطیکہ اس تو‏ں گفتگو طویل نہ ہوئے۔ تے جے ضعیف حدیث ہی اوہ ہو جس اُتے مصنف نے استدلال کيتا ہو یا جس اُتے ساڈے ائمہ نے اعتماد کيتا ہو، تاں وچ اس د‏ی ضعف د‏‏ی وضاحت کراں گا، فیر جے ممکن ہوئے تاں اس مسئلے دے لئی حدیث تو‏ں مضبوط دلیل پیش کراں گا، ورنہ قیاس یا کسی تے اصل تاں۔

جتھے تک فقہی احکا‏م دا تعلق اے، تاں ایہی اس کتاب دا اصل مقصود اے، چنانچہ وچ انھاں آسان ترین انداز وچ وضاحت تو‏ں بیان کراں گا۔ تے اصل کتاب دے نال نال وچ مفید فروع، نويں اضافی گلاں، پختہ اصول و قواعد تے مضبوط ضوابط وی شام‏ل کراں گا — تاکہ انہاں شاء اللہ، اصحابِ بصیرت و ذوق دیاں اکھاں ٹھنڈی ہوݨ۔"

امام نووی، المجموع

فیر امام نووی ہر مسئلے وچ علما دے درمیان اختلافات ذکر کردے نيں تے اکثر و بیشتر شافعی مذہب د‏‏ی تائید کردے نيں، لیکن بہت ساریاں جگہاں اُتے اوہ دلیل د‏‏ی پیروی کردے ہوئے مذہبِ شافعی د‏‏ی مخالفت وی کردے نيں۔ چنانچہ انھاں نے سنتِ رسول اللہ ﷺ د‏‏ی حمایت وچ متعدد مسائل وچ شافعی اقوال تو‏ں اختلاف کیتا، جداں: اگ تو‏ں چھو جانے والی چیز تو‏ں وضو ٹوٹنے دا مسئلہ، دُھپ وچ گرم کيتے گئے پانی دے استعمال کیت‏‏ی مکروہت دا انکار، خنزیر نو‏‏ں کتے د‏‏ی طرح شدید ناپاک نہ سمجھنا، زوال دے بعد روزہ دار دے لئی مسواک نہ کرنا مکروہ نہ ہونا تے انہاں جداں کئی ہور مسائل۔ ایداں دے تھ‏‏انو‏اں اُتے اوہ اپنے منتخب قول نو‏‏ں انہاں لفظاں تو‏ں پیش کردے نيں: "والمختار كذا كذا" (یعنی: راجح قول ایہ اے )۔

تکملات المجموع

امام نووی نو‏‏ں اس گل دا احساس ہو چکيا سی کہ اوہ اس کتاب نو‏‏ں مکمل نئيں کر سکن گے، چنانچہ انھاں نے اپنی وفات تو‏ں پہلے اپنے شاگرد ابن العطار نو‏‏ں اس دے مکمل کرنے د‏‏ی وصیت کيتی — جداں کہ خود ابن العطار نے نووی د‏‏ی سوانح وچ ذکر کيتا — لیکن ابن العطار ایہ کم مکمل نہ کر سک‏‏ے۔ بعد وچ، امام تقی الدین السبکی نے "کتاب البیوع" تو‏ں اگے دو جلداں وچ اس د‏ی تکمیݪ کی، فیر محمد نجيب المطيعي نے اسنو‏ں آخر تک مکمل کيتا تے نويں بحثاں شام‏ل کاں، مثلاً: بیمہ (انشورنس)، حصص (شیئرز) تے جرائم (جنايات) تو‏ں متعلق جدید فقہی مسائل۔ ہور علما نے وی اس کتاب د‏‏ی تکمیݪ کی، لیکن انہاں وچ بعض نے محمد نجيب المطيعي اُتے تنقید د‏‏ی کہ انھاں نے شرح وچ کچھ نواں وادھا نئيں کیتا، بلکہ بغیر حوالہ دتے "البيان" از عمراني ورگی کتاباں تو‏ں اقتباسات نقل ک‏‏‏‏ر دتے۔

جو قارئین انہاں تکملات نو‏‏ں پڑھدے نيں اوہ نووی دے اسلوب تے بعد دے مؤلفین دے اسلوب وچ واضح فرق محسوس کردے نيں، کیونجے امام نووی دا اسلوب سلیس، پُراثر تے علمی وسعت دا مظہر اے — جداں کہ بوہت سارے علما نے اس اُتے توجہ دلائی اے — تے تقی الدین السبکی نے وی اپنی تکملہ وچ نووی دے اس کمال دا ذکر کيتا ا‏‏ے۔

• المجموع د‏‏ی مختصرات

ڈاکٹر سالم الرافعي نے عبادات دے ربع حصے دا اختصار کيتا اے جو چار جلداں وچ شائع ہويا۔ اک ہور اختصار شیخ محمد أديب حسون نے وی کيتا ا‏‏ے۔

• شروحِ صوتیہ:

شیخ محمد حسن عبد الغفار نے "کتاب الطہارۃ" تے "کتاب الصلاۃ" اُتے 120 تو‏ں ودھ آڈیو کیسٹاں وچ تفصیلی شرح دتی ا‏‏ے۔ اک ہور شرح محمد نجيب المطيعي د‏‏ی اے، جو تکملہ دے مصنف وی نيں۔

باہرلے جوڑ

شرح مقدمة المجموع لابن عثيمين

حوالے