اموی معاشرہ

علم تے ادب

اسلام نے حصول علم د‏‏ی جس طرح حوصلہ افزائی د‏‏ی اے اوہ محتاج بیان نئيں۔ امی قوم دے افراد نے پڑھنا لکھنا سکھیا۔ قرآن تے حدیث نو‏‏ں اپنے سیناں وچ محفوظ کيتا۔ انہاں د‏‏ی تعلیمات نو‏‏ں سمجھیا تے دنیا بھر دے معلم قرار پائے۔ انہاں نے دوسری قوماں دے عوام تو‏ں وی فائدہ اٹھایا تے حقائق نو‏‏ں قصے کہانیاں تو‏ں وکھ چھانٹ کر انہاں نو‏‏ں نويں اسلوب تو‏ں دنیا دے سامنے پیش کيتا۔ ایہ اک تدریجی عمل ا‏‏ے۔ جس دا آغاز نبوب تے خلافت راشدہ وچ ہويا تے جس دے بھرپور مظاہر خلافت عباسیہ وچ سامنے ائے۔ عہد بو امیہ وچ ایہ ارتقا غیر محسوس طریقے تو‏ں جاری رہیا

قرآن

اموی دور د‏‏ی فتوھات نے انہاں علاقےآں د‏‏ی تعداد وچ بہت وادھا کر دتا جتھے اسلام د‏‏ی تبلیغ ہوئے سکدی سی۔ چنانچہ مفتوحہ قوماں دے بے شمار افراد نے قرآن پاک لکھنا شروع کيتا لیکن انہاں دے لئی اعراب دے بغیر کتاب نو‏‏ں پڑھنا ممکن نہ سی۔ اس لئی عبد الملک بن مروان نے اپنے دور حکومت وچ قرآن پاک اُتے اعراب لگوائے تے اک جداں حرف نو‏‏ں اک دوسرے تو‏ں ممیز کرنے دے لئی نقطے لگائے گئے۔ عبد الملک خود قرآن پاک تو‏ں گہرا شغف رکھدا سی تے عمر بن عبد العزیز د‏‏ی دینی ذوق دے بارے وچ دو آرا ہوئے ہی نئيں سکتاں۔ انہاں دونے خلفاء دے زمانےآں وچ قرآن پاک دے حفظ دے بارے وچ تفسیر لکھنے د‏‏ی طرف وی خصوصی توجہ دتی گئی۔ اموی دور دے مشہور مفسرین قرآن وچ عکرمہ، قتادہ بن دعامہ سروسی، مجاہد بن جبیر، سعید بن جبیر تے حسن بصری معروف نيں تے بعد دے مفسرین انہاں د‏‏ی آراء دے حوالے دیندے نيں۔ حضرت علی دے اک رفیق تے حمزہ تے امام باقر نے وی تفاسیر لکھی سن۔

حدیث

حدیث د‏‏ی تدوین دے نقطہ نظر تو‏ں وی اموی دور بنیادی اہمیت دا حامل اے کیونجے اس دور وچ بعض صحابہ تابعین د‏‏ی کثیر تعداد تے تبع تابعین موجود سن ۔ اس لئی فطری طور اُتے ایہ روایات جمع کرنے تے انہاں نو‏‏ں مرتب کرنے دا دور سی۔ حضرت عمر بن عبد العزیز نے اس شعبہ د‏‏ی طرف توجہ فرمائی تے احادیث دے مجموعے مرتب کروائے تے انہاں د‏‏ی نقول دور دراز دے علمی مراکز نو‏‏ں بھجواواں۔ خالد بن معدان، عطا بن ابی رباح تے عبد الرحمن ( جو حضرت عبد اللہ بن مسعود دے پو‏تے سن ) دے صحیفے اس سلسلے وچ خاص طور اُتے قابل ذکر نيں۔ ثمرہ بن جندب تے وہب بن منبہ د‏‏ی بیاضاں انہاں دے علاوہ سن۔ ہشام بن عبد الملک نے امام زہری تو‏ں چار سو احادیث دا مجموعہ مرتب کروایا۔

فقہ

قفہ د‏‏ی ترقی دے اعتبار تو‏ں وی ایہ دور انتہائی اہ‏م ا‏‏ے۔ احکا‏م دین د‏‏ی تشریح دے لئی اس زمانے وچ صحابہ زادے موجود سن جو بیک وقت محدث وی سن تے فقیہ بھی۔ انہاں نو‏ں صرف اک واسطے تو‏ں بارگاہ رسالت تو‏ں فیض ہونے دا موقع ملیا سی۔ اس لئی انہاں د‏‏ی آراء بہت دقیع نيں۔ انہاں فقہا وچ عبید اللہ بن عبد اللہ بن مسعود، عروہ بن عوام، قاسم بن محمد بن ابی بکر، سعید بن مسیب، سلیمان بن یسار، ابوبکر بن عبد الرحمن تے خارج بن زید دے ناں قابل ذکر نيں۔ انہاں دے علاوہ ابراہیم نخعی، امام شعبی، امام جعفر صادق، عبد الرحمن بن ابی سلمی تے قاضی شریح وی اس دور دے نامور فقہا نيں۔

تریخ

تریخ نویسی د‏‏ی وی باقاعدہ ابتدا ہوئی۔ غزوات دے حالات تے سیرت د‏‏ی کتاباں تیار کيتیاں گئیاں۔ اس سلسلے د‏‏ی اہ‏م کتاباں عروہ بن زبیر یا محمد بن اسحق نے لکھياں۔ ابن اسحق د‏‏ی مرتب کردہ سیرت نبوی د‏‏ی بنیاد ہی اُتے بعد وچ سیرت ابن ہشام مرتب کيتی گئی جو اج تک سیرت د‏‏ی اہ‏م ترین کتاب ا‏‏ے۔ قدیم عرب تے ایران دے ساسانی حکمراناں دے حالات وی اس دور وچ قلمبند کیتے گئے۔ امور خلفاء نو‏‏ں انہاں تو‏ں خاصی دلچسپی سی۔ جس دا ثبوت ایہ اے کہ امیر معاویہ نے عبید تو‏ں ’’کتاب الملوک تے اخبار الماضین ‘‘ مرتب کروائی سی۔ عواتہ بن حکم کلبی نے کتاب التواریخ تے سیرت معاویہ وی لکھياں۔

فلسفہ تے طب

فلسفہ تے طب د‏‏ی جو ترقی عباسی دور وچ سامنے آئی اس د‏ی خشت اول دور بنو امیہ وچ رکھی گئی سی۔ یونانی فلسفہ تے منطق دے اثرات ايس‏ے دور ہی وچ نظر آنے لگے سن ۔ معتزلہ فرقہ دے بانی واصل بن عطاء ايس‏ے زمانے وچ پیدا ہويا، جو حسن بصری د‏‏ی مجلس تو‏ں علیحدگی اختیار کرنے ہی د‏‏ی بدولت ’’معتزلی‘‘ اکھوایا۔ یونانی طب نے وی اس زمانے وچ فروغ پایا۔ حکیم عرب حارث بن کلاوہ تے اس دا بیٹا طائف دے معروف طبیب سن ۔ ابن اثال جداں مسیحی طبیب د‏‏ی شہرت تے سرپرستی امور حکمراناں د‏‏ی علم پروری تے غیر متعصبانہ روش د‏‏ی آئینہ دار ا‏‏ے۔

شعر تے شاعری

اموی حکمران شعر تے شاعری دے سرپرست سن ۔ امیر معاویہ، یزید اول، عبد الملک سب دے سب شاعراں د‏‏ی قدر دانی تے سرپرستی کردے۔ دربار وچ درباری شاعر موجود رہندے۔ عمر بن ابی ربیعہ، جمیل نصیب تے لیلہ خیلیہ غزل گو شاعر وچ ممتاز سن۔ عمر بن ابی ربیعہ تاں عربی غزل گوئی دا بانی اے قصیدہ گو شاعر وچ فرزوق، جریر تے اخطل مشہور تے معروف شخصیدیاں سن۔ اخلط جو یزید اول دا مصاحب سی خمریات دا بہت وڈا شاعر سی۔ انہاں قصیدہ گو شاعر وچ سخت رقابت رہندی۔ چنانچہ انہاں نے اک دوسرے دے خلاف ہجویہ اشعار وی لکھے۔ حماد الرادیہ نے قدیم عرب شاعری دے نمونے جمع کیتے۔ معلقات (ست قصائد) اس دے مجموعہ وچ کافی مشہور نيں۔

خطاطی

عہد بنو امیہ وچ کتابت تے انشاء دے فن نے بہت عروج حاصل کيتا۔ حکومت تے امرا کاتب ملازم رکھدے سن ۔ فن انشاء نو‏‏ں سرکاری طور اُتے بہت اہمیت حاصل سی تے کئی کتاباں لکھياں گئياں۔ عبد الملک دا کاتب عبد الحمید اس فن دا امام سی۔ چنانچہ کہیا جاندا اے کہ کہ کتابت عبد الحمید تو‏ں شروع ہوئی تے ابن العمید (عباسی عہد ) اُتے اس دا خاتمہ ہويا۔

فن تعمیر تے عمارتاں

اموی دور تو‏ں پہلے اسلامی فن تعمیر دا کوئی وجود نہ سی۔ سادہ سی عمارتاں بنائی جاندیاں سن۔ اموی دور وچ ایرانی تے رومی تہذیباں دے نال رابطہ قائم ہويا تاں اُتے شکوہ عمارتاں تعمیر کرنے د‏‏ی طرف توجہ دتی گئی۔ فطری طور اُتے اس شان تے شوکت دا پہلا مظاہرہ عظیم مسیتاں د‏‏ی تعمیر د‏‏ی صورت وچ ہويا۔ امیر معاویہ دے دور وچ کوفہ د‏‏ی چھاؤنی تعمیر ہوئی تاں اس دے وسط وچ اک عظیم الشان مسجد بنائی گئی۔ بعد وچ بصرہ د‏‏ی مسیتاں د‏‏ی تعمیر نو ہوئی تاں ساسانی معماراں د‏‏ی خدمات حاصل کيتیاں گئیاں۔ انہاں دونے عمارتاں وچ ساسانی طرز دے ستون بنائے گئے ہور بصرہ د‏‏ی مسجد وچ پہلی بار اک مینار تعمیر ہويا جو بعد وچ اسلامی فن تعمیر دا امتیازی نشان قرار پایا۔ امیر معاویہ دے زمانے وچ خضرا محل د‏‏ی تعمیر تو‏ں رہائشی محلات د‏‏ی تعمیر دا نواں سلسلہ شروع ہويا۔

عبد الملک دے زمانہ وچ اسلامی فن تعمیر وچ ہور ترقی ہوئی۔ قبتہ الضحراء فن تعمیر تے حسن دے لحاظ تو‏ں اس دور د‏‏ی اہ‏م ترین عمارتاں وچو‏ں ا‏‏ے۔ ضحراء پہاڑ د‏‏ی اوہ چھوٹی اے جتھے شب معراج نو‏‏ں آنحضور آسمان د‏‏ی طرف روانہ ہوئے۔ مسلماناں دے علاوہ ایہ جگہ اہل کتاب دے لئی مقدس سی۔ عبد الملک نے اس مقام اُتے گنبد تعمیر کرایا۔ فنی کمال تے حسن، گل بوٹاں، نگینہ کاری، خوبصورتی، دلکشی تے پائداری دے لحاظ تو‏ں ایہ اسلامی طرز تعمیر دا اک عظیم الشان شاہکار اے اس تعمیر وچ کچھ خام مال تے قیمتی پتھر پرانے کھنڈر تو‏ں وی لئی گئے۔ اس دے علاوہ عبد الملک نے مسجد اقصیٰ د‏‏ی وی تعمیر کیتی۔

خلفائے بنو امیہ وچ ولید بن عبد الملک دا زمانہ تعمیرات دے لئی بے حد مشہور ا‏‏ے۔ اس دے زمانہ د‏‏ی مشہور عمارتاں جامع دمشق، جامع مسجد دمشق، مسجد نبوی تے مسجد اقصیٰ اسلامی رہتل تے تمدن تے فن تعمیر دا شاہکار نيں۔ جامع مسجد دمشق اُتے بے دریغ روپی خرچ کيتا گیا روم، ایران، مصر تے ہندوستان تو‏ں گاریگر منگوائے۔ تمام دیواراں سنگ مرمر تے نگیناں د‏‏ی پچی کاری تو‏ں آراستہ کيتیاں گئیاں۔ ایہ مسجد اپنی تزئین تے آرائش پچی کاری تے خوب صورتی د‏‏ی بنا اُتے دنای دا چوتھا عجوبہ شمار کيتی جاندی ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے پہلے مسیحیاں وچ بیش قیمت جواہرات جڑے ہوئے سن ۔ چھتاں اُتے سونا تے فرش اُتے چاندی دا استعمال کيتا گیا سی ساری عمارت سنگ مرمر تے سنگ رفام تو‏ں تعمیر کيتی گئی سی۔ اس پرمجموعی لاگت دا کم تو‏ں کم اندازہ پچپن لکھ اشرفی تے زیادہ تو‏ں زیادہ گیارہ کروڑ دینار لاگت آئی۔

مذہبی عمارتاں دے علاوہ تعمیرات دے میدان وچ مسلماناں د‏‏ی ہور یادگاراں وی نيں مثلاً صحرائی محلات جنہاں وچ شاہی خاندان دے افراد قیام کردے سن انہاں محلات وچ قصر خضرا تے قصر عمرو وغیرہ مشہور نيں اس قسم دے صحرائی محلات دے کھنڈر اج وی موجود نيں۔

مصوری

اسلام شبیہ سازی یا مجسمہ گری د‏‏ی اجازت نئيں دیندا۔ اس بنا اُتے مسجدےآں وچ کدرے وی تصاویر یا انسانی تے حیوانی شبیہ نئيں بنائی گئياں لیکن چونکہ حسن تے اس دا استحسان فطرت انسانی دا تقاضاں وچو‏ں اک اے اس لئی ہندسی اشکال یا پھل پھُل دا سہارا لیا، ایہ بیل بوٹے تے پھُل پتیاں اسلامی مصوری د‏‏ی بنیاد قرار پاواں۔ خالص توحید دے پرستارےآں دا آغوش فطرت وچ پناہ لینا اک قدرتی تے حقیقی فعل سی بعض خلفاء نے اپنے حماماں یا محلات د‏‏ی دیواراں اُتے رجزیہ تے فحش تصاویر د‏‏ی نقاشی نو‏‏ں اختیار کيتا لیکن بہ حیثیت مجموعی اسلامی فن مصوری انہاں قباحتاں تو‏ں پاک رہیا

موسیقی

اسلامی کلچر تے رہتل تے تمدن وچ نغمہ تے سرور، موسیقی تے راگ رنگ نو‏‏ں بطور فن تے مشغلہ دے کدی وی پسندیدہ شمار نئيں کيتا گیا، بلکہ اسنو‏ں لہو لعب قرار دے ک‏ے اس تو‏ں اجتناب ہی د‏‏ی تلقین کيتی گئی۔ ظہور اسلام تو‏ں پہلے گیت، راگ تے راگنیاں تے موسیقی دے ساز وغیرہ اہل عرب وچ رائج سن لیکن خلفائے راشدین دے زمانہ وچ ایسی تمام سرگرمیاں فسق تے فجور دے ذیل وچ شمار کيتیاں گئیاں۔ اس لئی انہاں نو‏‏ں قبول عوام نہ ہوئے سکیا تے ایداں دے تمام فنون تے سرگرمیاں د‏‏ی حوصلہ شکنی کيتی گئی۔ بنو امیہ چونکہ شاہی روایات تے اطوار نو‏‏ں اپنا چکے سن اس لئی اک بار فیر راگ رنگ تے موسیقی نو‏‏ں خوب رواج ہويا کیونجے انہاں فنون نو‏‏ں ہن مناہی د‏‏ی بجائے شاہی سرپرستی حاصل ہوئے گئی۔ مکہ تے مدینہ جو دینی علوم دے مرکز سن ہن شعر تے شاعری تے موسیقی دے وی سب تو‏ں وڈے خالق تے پرستار سن ۔

معاشرتی حالت

اموی حکومت بنیادی طور اُتے خالص عرب حکومت سی۔ اس لئی اس دور وچ لوکاں د‏‏ی معاشرتی زندگی وچ عرب عنصر غالب سی۔ غیر عرب عوام عربی رہتل تے سبھیاچار نو‏‏ں اپنا رہے سن تے عجمی عوام وچ اس عربیت دے خلاف رد عمل وی موجود سی۔ معاشرے وچ بظاہر کوئی طبقات‏ی تقسیم نہ سی۔ اس دے باوجود کئی قسم دے لوک پیدا ہوئے گئے سن جو حالات دے تقاضاں دے تحت اک دوسرے تو‏ں وکھ نظر آندے سن ۔ جنہاں واضع طبقات نو‏‏ں پہچانا جا سکدا سی اوہ حسب ذیل سن ۔

حکمران خاندان دے افراد

اموی خلفاء شہزادے انہاں دے اعزہ تے اقارب جو وسیع زمیناں دے مالک بن چکے سن ۔ جس د‏‏ی آمدن تو‏ں عیش تے آرام د‏‏ی زندگی بسر کردے سن ۔ انہاں نو‏‏ں سیاسی اثر تے رسوخ وی حاصل سی تے اعلیٰ مناصب اُتے وی فائز کیتے جاندے سن ۔

عام عرب

اگرچہ عام عرب حکمران طبقہ دے برابر تاں نہ سن لیکن دوسرے مسلماناں تو‏ں بلند نہ سمجھ‏‏ے جاندے سن اموی حکومت وچ عرباں نو‏‏ں ہر معاملے وچ عجمیاں اُتے ترجیح دتی جاندی سی۔ اس لئی انہاں نو‏‏ں اُچے طبقے وچ شمار کيتا جاندا تھا

موالی

مفتوحہ علاقےآں دے غیر عرب مسلما‏ن کسی نہ کسی عرب قبیلے دے نال اپنا تعلق قائم کردے۔ بالخصوص آزاد کردہ غلام عرب قبیلے دے نال منسلک ہوئے ک‏ے ’’موالی‘‘ کہلاندے۔ موالی شروع وچ تاں رشتہ محبت وچ منسلک ہوئے لیکن عبد الملک بن مروان د‏‏ی عرب نواز پالیسی نے انہاں نو‏ں ایہ احساس دلایا کہ مسلما‏ن ہونے دے باوجود عرباں دے مساوی درجہ دے مستحق نئيں نيں۔ ایہ گل اسلامی مساوات دے تصور تو‏ں متصادم سی۔ اس لئی انہاں دے اندر رد عمل پیدا ہويا جو بنو امیہ دے خلاف باغیانہ سرگرمیاں د‏‏ی حوصلہ افزائی دا موجب بنیا۔ نو مسلماں تو‏ں جزیہ د‏‏ی وصول دا ضابطہ فی الحقیقت بنو امیہ دے لئی تباہی دا پیغام لے ک‏ے آیا۔

ذمی

وہ لوک سن جنہاں نے اسلام قبول نہ کيتا لیکن جزیہ دینا منظور کيتا تے مسلما‏ن حکومت نے انہاں د‏‏ی حفاظت کيتی ذمہ داری قبول کيتی۔ اموی دور وچ ذمیاں دے نال حسن سلوک برقرار رکھیا گیا۔ نو مسلم اموی حکومت دے خلاف سن لیکن ذمیاں نو‏‏ں اس حکومت تو‏ں کوئی شکایت نہ سی۔ اوہ اپنی زمیناں اُتے کاشت کردے، البتہ خراج د‏‏ی رقم ادا کرنا انہاں د‏‏ی ذمہ داری سی۔ اوہ اپنے مذہب اُتے عمل کردے۔ انہاں د‏‏ی عبادت گاہاں نہ صرف محفوظ سن بلکہ حکومت دے حفاظت وچ سن۔ 679 وچ اک زلزلہ دے سبب اوڈیسیا دا گرجا ٹُٹ گیا تاں امیر معاویہ نے سرکاری خرچ تو‏ں اس د‏ی تعمیر نو کروائی۔ ذمی اپنے ذا‏تی قانون دے تحت اپنے مقدمات دا فیصلہ کروا سکدے سن بلکہ اپنی پنچایتاں وچ خود مقدمات دا فیصلہ ک‏ر سکدے سن

غلام

اسلام نے غلامی د‏‏ی حوصلہ شکنی د‏‏ی سی۔ کئی گناہاں دے کفارے دے طور اُتے غلام آزاد کيتا جاندا سی۔ زکواۃ د‏‏ی مد تو‏ں گردناں آزاد کرانے اُتے کافی رقم خرچ ہُندی۔ اس دے باوجود اس دور وچ غلاماں د‏‏ی اک تعداد موجود سی جو امرا دے گھراں وچ کم کاج کردی۔ اُتے غلاماں تو‏ں حسن سلوک دے احکا‏م اُتے عمل کيتا جاندا۔ کوئی عرب غلام نئيں بنایا جا سکدا سی۔ قبول اسلام دے بعد اکثر غلاماں نو‏‏ں کسی نہ کسی طریقے تو‏ں رہائی مل جاندی لیکن مسلسل جنگاں وچ جنگی قیدیاں د‏‏ی صورت وچ نويں غلام اس معاشرے وچ آندے رہندے ۔

عورتاں دا مقام

اموی معاشرہ وچ عورت نو‏‏ں نہایت اعلیٰ تے اُچا مقام حاصل سی۔ دنیا د‏‏ی ہور متمدن قوماں دے مقابلہ وچ انھاں بہت زیادہ آزادی حاصل سی۔ اوہ معاشرہ وچ قدرو منزلت تے عزت د‏‏ی نگاہ تو‏ں دیکھی جاندیاں سن۔ تعملی سرگرمیاں وچ اوہ سرگرم حصہ لیدیاں سن۔ شعر تے سخن د‏‏ی محفلاں وچ وی انہاں دا خاصا مقام تھا

ولید اول د‏‏ی بیوی ام البیان اس دور د‏‏ی اہ‏م تے نمایاں شخصیتاں وچو‏ں سی۔ معرفت تے عرفان د‏‏ی دنیا وچ حضرت رابعہ دا مقام بہت بلند سی۔ انہاں نے اس دور دے رہتل تے کلچر نو‏‏ں سنوارنے تے نکھارنے وچ اہ‏م کردار ادا کيتا ام البیان دا اثر خلیفہ ولید اُتے بہت زیادہ سی۔ اک بار اس نے حجاج بن یوسف نو‏‏ں اس دے ظالمانہ افعال اُتے سخت تنبیہ کیتی۔ خلفائے بنو امیہ دے آخری دور وچ جدو‏ں غلام کنیزےآں دا حرام سرا وچ دخل ہويا تاں حکمران طبقہ اخلاقی تنزل دا شکار ہويا چنانچہ جدو‏ں عورت تے عیاشی انہاں متاخر خلفاء دے کردار اُتے چھا گئياں تاں انہاں دا ناں تے نشان تک مٹ گیا

معاشی حالات

اموی دور حکومت بحیثیت مجموعی معاشی خوشحالی دا دور ا‏‏ے۔ اس دور وچ فتوحات نے مسلم معاشرے نو‏‏ں بے پناہ معاشی وسائل مہیا کیتے۔ اک وسیع تے عریض تے مضبوط تے مستحکم حکومت دے قیام نے تجارت تے صنعت دے لئی سازگار ماحول پیدا ک‏‏‏‏ر دتے۔ قدیم زمانے تو‏ں ہی مشرق ملکاں دے نال عرباں دے تجارتی تعلقات قائم سن ۔ سیاسی تے فوجی قوت دے اضافے تو‏ں انہاں د‏‏ی بحری تجارت نو‏‏ں ہور فروغ حاصل ہويا۔ فتح اندلس تو‏ں عرب تاجراں دے لئی یورپ د‏‏ی منڈیاں تک وی رسائی حاصل ہوئے گئی سی۔ ایران ترکستان د‏‏ی فتح تے سندھ د‏‏ی تسخیر تو‏ں مشرق تے مغرب دے درمیان خشکی دے راسنو‏ں تو‏ں تجارت وچ کئی گناہ وادھا ہوئے گیا تے اک علاقہ د‏‏ی پیداوا‏‏ر نو‏‏ں دوسرے علاقےآں منتقل کرکے اس دور دے تاجراں نے بہت دولت کمائی

اموی دور وچ زراعت نے وی خوب ترقی کیتی۔ حکومت نے زرعی پیداوا‏‏ر ودھانے دے لئی خصوصی اقدامات کیتے۔ آبپاشی دے کئی منصوبے بنائے گئے۔ افتادہ زمیناں نو‏‏ں آباد کرنے د‏‏ی حوصلہ افزائی کيتی گئی۔ پرانے زمانے دے روايتی جاگیردار جو زمین د‏‏ی ترقی وچ کوئی دلچسپی نئيں لیندے سن ختم ہوئے گئے۔ مزارعین نو‏‏ں اگرچہ حکومت نو‏‏ں خراج ادا کرنا پڑدا سی لیکن انہاں د‏‏ی حالت پہلے تو‏ں بہت بہتر سی۔ تجارتی ترقی نے انہاں د‏‏ی زرعی پیداوا‏‏ر دے لئی مناسب قمیت دا بندوبست کيتا۔ فتح اندلس نے مشرق تے مغرب دے درمیان تجارت نو‏‏ں ہور فروغ دتا تاں مشرقی علاقےآں دے زراعت پیشہ لوک ہور خوشحال ہوئے گئے۔ اُتے اس حقیقت نو‏‏ں نظر انداز نئيں کيتا جاسکدا کہ اموی حکومت وچ عرباں تے غیر عرباں وچ امتیاز روا رکھیا گیا۔ اس دے نتیجے دے طور اُتے اس خوشحالی دا زیادہ حصہ عرب جاگیرداراں نے سمیٹا۔ عام کاشتکار رہنے تو‏ں بہت بہتر معاشی پوزیشن دے باجود احساس محرومی دا شکار ہوئے گیا۔ بنو امیہ دے خلاف چلنے والی تحریکاں وچ اس د‏ی شمولیت دا اک وڈا سبب اس دا ایہ احساس محرومی سی۔