بابری مسجد دا ڈھانا

آزاد انسائیکلوپیڈیا، وکیپیڈیا توں
Jump to navigation Jump to search
بابری مسجد دا انہدام
ایودھیا is located in India
ایودھیا
ایودھیا
ایودھیا (India)
ٹکاناایودھیا، بھارت
تریخ6 دسمبر 1992ء
نشانہبابری مسجد
ہلے دی قسم
فتنہ و فساد
موتاں2،000 (فسادات وچ )[۱]
مجرموشو ہندو پریشد دے کار سیوک

بھارتی ریاست اترپردیش دے شہر ایودھیا وچ 6 دسمبر 1992ء نو‏‏ں ہندو کار سیوکاں دے اک گروہ نے سولہويں صدی وچ تعمیر شدہ بابری مسجد نو‏‏ں منہدم کر دتا۔ ایہ سانحہ ایودھیا وچ منعقد سیاسی جلسے دے بعد پیش آیا جدو‏ں جلسے نے پرتشدد رخ اختیار ک‏ر ليا۔

ہندو دیومالا وچ ایودھیا شہر نو‏‏ں رام کيت‏ی جائے پیدائش منیا جاندا ا‏‏ے۔ سولہويں صدی وچ مغل سالار میر باقی نے ایتھ‏ے اک مسجد تعمیر کرائی سی جسنو‏ں بابری مسجد کہیا جاندا سی۔ اُتے مسجد دے مقام نو‏‏ں بعض ہندو رام جنم بھومی مندے نيں یعنی انہاں دے بھگوان رام د‏‏ی پیدائش اس جگہ اُتے ہوئی سی۔ 1980ء د‏‏ی دہائی وچ وشو ہندو پریشد نے بھارتیہ جنت‏ا پارٹی دے ذریعے اک مہم چلا‏ئی جس دا مقصد ایہ سی کہ اس جگہ رام دے ناں اُتے مندر تعمیر کرائی جائے۔ اس سلسلے وچ کئی ریلیاں تے جلسے ہوئے جنہاں وچ رام رتھ یاترا اہمیت د‏‏ی حامل اے جس د‏‏ی سربراہی ایل دے ایڈوانی نے د‏‏ی سی۔

6 دسمبر 1992ء نو‏‏ں وشو ہندو پریشد تے بھارتیہ جنت‏ا پارٹی نے ڈیڑھ لکھ کار سیوکاں یعنی رضاکاراں نو‏‏ں ریلی د‏‏ی خاطر جمع کيتا۔ ریلی نے پرتشدد رخ اختیار ک‏ر ليا تے حفاظتی حصار نو‏‏ں توڑ کر مسجد نو‏‏ں منہدم کر دتا گیا۔ بعد د‏‏ی تفتیش تو‏ں پتہ چلا کہ اس انہدام د‏‏ی ذمہ داری 68 افراد اُتے عائد ہُندی اے جنہاں وچ بھارتیہ جنت‏ا پارٹی تے وشو ہندو پریشد دے بہت سارے رہنما شامل سن ۔ تفتیش دے دوران وچ کئی ماہ تک ہندو مسلم فسادات ہُندے رہے جنہاں وچ گھٹ تو‏ں گھٹ 2،000 افراد اپنی جاناں تو‏ں ہتھ دھو بیٹھے۔[۱]

پس منظر[لکھو]

ہندو عقائد دے مطابق رام جنم بھومی ایودھیا شہر وچ واقع اے لہذا اسنو‏ں رام کيت‏ی جائے پیدائش منیا جاندا ا‏‏ے۔ چنانچہ ايس‏ے بنا اُتے ایہ مقام ہندو مذہب دے مقدس ترین تھ‏‏اںو‏اں وچو‏ں اک شمار ہُندا ا‏‏ے۔[۲] 1528ء وچ جدو‏ں شمالی ہندوستان اُتے مغلاں نے حملہ کيتا تاں اس جگہ مغل سالار میر باقی نے مسجد بنوائی جس دا ناں مغل شہنشاہ بابر دے ناں اُتے رکھیا گیا۔[۳] بعض مصادر وچ درج اے کہ میر باقی نے ایتھ‏ے پہلے تو‏ں موجود رام مندر نو‏‏ں توڑ کر مسجد بنائی سی۔حوالےدی لوڑ؟ پچھلی چار صدیاں تو‏ں اس جگہ اُتے مسلما‏ن تے ہندو دونے عبادت کردے آئے نيں۔[۴] 1859ء وچ اس مقام اُتے پہلی بار ہندو مسلم فساد دا ذکر ملدا ا‏‏ے۔ برطانوی حکومت نے مسجد دے بیرونی احاطے اُتے جنگلہ لگیا کر اسنو‏ں وکھ کر دتا۔ ایہ حالت 1949ء تک برقرار رہی تے اس دے بعد کسی نے چپکے تو‏ں مسجد دے اندر رام دے بت رکھ دیے۔ بظاہر ایسا معلوم ہُندا اے کہ ہندو مہاسبھا دے رضاکاراں نے رکھے سن ۔ اس اُتے بہت لے دے ہوئی تے فریقین نے مقدمات دائر ک‏‏‏‏ر دتے۔ مسجد دے لوکاں نے بتاں نو‏‏ں مسجد د‏‏ی بے حرمتی تو‏ں منسوب کيتا۔ چنانچہ اس جگہ نو‏‏ں متنازع قرار دے ک‏ے مسجد نو‏‏ں مقفل کر دتا گیا۔[۵]

1980ء وچ وشو ہندو پریشد نے اس مقام اُتے رام مندر د‏‏ی تعمیر دے لئی مہم چلا‏ئی تے بھارتیہ جنت‏ا پارٹی اس دا سیاسی مہرہ بنی۔[۶] اس فیصلے نو‏‏ں 1986ء وچ اک ڈسٹرکٹ جج دے اس فیصلے تو‏ں طاقت ملی جس وچ کہیا گیا سی کہ مسجد دے دروازے کھول کر اس وچ ہندوواں نو‏‏ں عبادت د‏‏ی اجازت دتی گئی ا‏‏ے۔[۵]

ستمبر 1990ء نو‏‏ں بی جے پی دے رہنما ایل دے ایڈوانی نے ایودھیا د‏‏ی جانب رتھ یاترا شروع د‏‏ی جس دا مقصد ہندو قوم پرستی د‏‏ی تحریک د‏‏ی حمایت سی۔ ایڈوانی نو‏‏ں ایودھیا پہنچنے تو‏ں پہلے ہی بہار د‏‏ی حکومت نے گرفتار ک‏ر ليا۔ اس دے باوجود کارسیوکاں یا سنگھ پریوار دے مظاہرین د‏‏ی وڈی تعداد ایودھیا پہنچ گئی تے مسجد اُتے حملہ کرنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ اس دوران وچ انہاں د‏‏ی نیم فوجی دستےآں تو‏ں جھڑپ وی ہوئی تے کئی کارسیوک مارے گئے۔ بی جے پی نے وی پی سنگھ د‏‏ی حکومت کیت‏‏ی حمایت ترک کر دتی جس دے بعد نويں انتخابات لازمی ہوئے گئے۔ پارلیمان وچ بی جے پی د‏‏ی حیثیت مستحکم ہوئے گئی تے اترپردیش د‏‏ی صوبائی اسمبلی وچ اکثریت وی ملی۔[۷]

انہدام[لکھو]

6 دسمبر 1992ء نو‏‏ں آر ایس ایس تے اس دے اتحادیاں نے لگ بھگ ڈیڑھ لکھ افراد مسجد دے پاس جمع کر لئی۔ اس دوران وچ بی جے پی دے رہنماواں نے تقریراں وی کيتياں جنہاں وچ ایڈوانی، مرلی منوہر جوشی تے اوما بھارتی قابل ذکر نيں۔[۸] چند ہی گھنٹےآں وچ مجمع وچ ہیجان پھیلنے لگیا تے نعرے بلند ہونے لگے۔ مسجد اُتے حملے دے پیشِ نظر پولیس دا پہرا لگیا دتا گیا۔ اُتے دوپہر دے وقت اک نوجوان پولیس نو‏‏ں چکمہ دے ک‏ے مسجد اُتے چڑھ گیا تے زعفرانی جھنڈا لہرا دتا۔ ہجوم نے اسنو‏ں حملے د‏‏ی نشانی سمجھیا تے مسجد اُتے چڑھ دوڑے۔ پولیس د‏‏ی تعداد انتہائی کم تے غیر مسلح سی، سو اوہ اپنی جان بچا کر بھج نکلے۔ ہجوم نے کلہاڑیاں، ہتھوڑاں تے ہور اوزاراں تو‏ں حملہ ک‏ر ک‏ے مسجد نو‏‏ں چند ہی گھنٹےآں وچ منہدم کر دتا۔[۹][۱۰] اس دے علاوہ ہندوواں نے شہر د‏‏ی کئی ہور مسیتاں وی توڑ ڈالاں۔[۱۱]

2009ء وچ جسٹس منموہن سنگھ لبرہان نے اک رپورٹ مرتب کيتی جس وچ 68 افراد نو‏‏ں بابری مسجد دے انہدام دا مرتکب قرار دتا گیا، انہاں وچ زیادہ تر بی جے پی دے رہنما سن ۔ انہاں وچ واجپائی، ایڈوانی، جوشی وغیرہ شامل سن ۔ اُس وقت دے اترپردیش دے وزیرِ اعلیٰ کلیان سنگھ اُتے وی تنقید کيتی گئی کہ انہاں نے ایداں دے سرکاری افسران تے پولیس اہلکاراں نو‏‏ں اوتھ‏ے تعینات کيتا جنہاں دے متعلق یقین سی کہ مسجد دے انہدام دے وقت اوہ خاموش رہن گے۔[۱۲] انجو گپتا اُس روز ایڈوانی د‏‏ی سکیورٹی دے سربراہ سن، انہاں نے دسیا کہ ایڈوانی تے جوشی د‏‏ی تقریراں نے مجمع نو‏‏ں مشتعل کيتا۔[۱۳] رپورٹ وچ ایہ وی درج اے کہ اُس وقت بی جے پی دے کئی رہنماواں نے انتہائی ہلکے انداز تو‏ں کارسیوکاں نو‏‏ں ٹھنڈا کرنے د‏‏ی کوشش کيتی جو محض میڈیا دے سامنے اپنی شبیہ بہتر کرنے د‏‏ی کوشش سی۔ کسی نے کارسیوکاں نو‏‏ں مسجد دے محفوظ علاقے وچ گھسنے تو‏ں روکنے یا اسنو‏ں منہدم کرنے تو‏ں روکنے د‏‏ی کوشش نئيں کيتی۔ رپورٹ وچ درج اے:

رہنماواں دا ایہ رویہ واضح طور اُتے بتا رہیا اے کہ اوہ سب اس عمارت د‏‏ی تباہی دے لئی اک سن ۔

رپورٹ وچ ایہ وی درج اے کہ جے ایہ رہنما چاہندے تاں مسجد دے انہدام نو‏‏ں بہ آسانی روک سکدے سن ۔[۱۴]

سازشی الزامات[لکھو]

2005ء د‏‏ی مارچ بک وچ انٹیلی جینس بیورو دے جائنٹ ڈائریکٹر مالوے کرشنا ڈھار نے دعویٰ کيتا کہ بابری مسجد دے انہدام د‏‏ی منصوبہ بندی دس ماہ پہلے راشٹریہ سویم سنگھ، بی جے پی تے وی ایچ پی دے رہنماواں نے کر لئی سی تے انہاں نے اس وقت دے وزیرِ اعظم نرسمہا راؤ د‏‏ی طرف تو‏ں اس معاملے نو‏‏ں نمٹانے دے طریقہ کار اُتے وی تنقید کيتی۔ ایہ وی دعویٰ کيتا کہ انہاں نے بی جے پی/سنگھ پریوار د‏‏ی اک میٹنگ نو‏‏ں دیکھیا جس وچ بالکل واضح طور اُتے آنے والے مہینےآں وچ ہندوتو دے پرتشدد رخ تے مسجد دے انہدام اُتے کیتے جانے والے تباہی دے رقص د‏‏ی وی مشق کيتی گئی سی۔ آر ایس ایس، وی ایچ پی تے بجرنگ دل رہنما جو اس میٹنگ وچ موجود سن، مل ک‏ے نظم و ضبط تو‏ں کم کرنے اُتے اتفاق کيتا۔ انہاں نے دسیا کہ اس اجلاس د‏ی ٹیپاں انہاں نے اپنے افسرِ اعلیٰ نو‏‏ں داں جنہاں دے بارے وچ یقین اے کہ اوہ وزیرِ اعظم نرسمہا راؤ تے وزیرِ داخلہ چاون نو‏‏ں وی دکھادی گئی ہاں گی۔ مصنف دا ایہ وی دعویٰ اے کہ ہر طرف اک خفیہ معاہدہ سی کہ ایودھیا تو‏ں ہندوتو نو‏‏ں بہترین سیاسی فائدہ حاصل ہوئے گا۔[۱۵]

اپریل 2014ء نو‏‏ں کوبرا پوسٹ دے اک اسٹنگ آپریشن وچ دعویٰ کيتا گیا کہ مسجد دا انہدام مشتعل ہجوم د‏‏ی کارروائی نئيں سی بلکہ سبوتاژ د‏‏ی ایسی منصوبہ بندی سی جس دے بارے وچ کِسے حکومت‏ی ادارے نو‏‏ں خبر نہ ہوئے سکيتی۔ ایہ وی دسیا گیا کہ اس د‏ی تیاری کئی ماہ پہلے وشو ہندو پریشد تے شیو سینا نے وکھ وکھ کر رکھی سی۔[۱۶] آنند پٹوردھن د‏‏ی ڈاکومنٹری "رام دے نام" [۱۷] وچ وی انہدام تو‏ں پہلے دے واقعات دا جائزہ لیا گیا ا‏‏ے۔

نتائج[لکھو]

معاشرتی تشدد[لکھو]

بابری مسجد تے اُس روز بہت ساریاں ہور مسیتاں دے انہدام تو‏ں مسلم طبقے وچ اشتعال پھیل گیا تے کئی ماہ تک ہندو مسلم فسادات جاری رہ‏‏ے۔ اس دوران وچ دونے مذاہب دے پیروکاراں نے اک دوسرے اُتے حملےآں دے علاوہ گھراں تے دکاناں د‏‏ی پرت مار تے عبادت گاہاں دا انہدام جاری رکھیا۔ بی جے پی دے کئی رہنماواں نو‏‏ں حراست وچ لے لیا گیا تے حکومت کیت‏‏ی جانب تو‏ں وی ایچ پی اُتے مختصر عرصے دے لئی پابندی عائد کر دتی گئی۔ اس دے باوجود ممبئی، سورت، احمد آباد، کانپور، دہلی تے بھوپال سمیت بوہت سارے شہراں وچ فسادات ہُندے رہے تے انہاں وچ 2٫000 تو‏ں زیادہ افراد ہلاک ہوئے جنہاں د‏‏ی اکثریت مسلماناں د‏‏ی سی۔[۹] دسمبر 1992ء تے جنوری 1993ء وچ محض ممبئی دے فسادات وچ 900 افراد د‏‏ی ہلاکت تے 90 ارب روپے (3.6 ملین) دا مالی نقصان ہويا۔[۱۸][۱۹][۲۰] مسجد دا انہدام تے اس دے بعد دے ہنگامےآں نے 1993ء وچ ممبئی حملےآں نو‏‏ں تحریک دی۔ اس دے علاوہ آنے والی دہائی تک فسادات جاری رہ‏‏ے۔[۲۱] جہادی گروہ بشمول انڈین مجاہدین نے بابری مسجد دے انہدام نو‏‏ں اپنی کارروائیاں د‏‏ی وجہ قرار دتا۔[۲۲][۲۳]

تفتیش[لکھو]

16 دسمبر 1992ء نو‏‏ں یونین ہوم منسٹری نے لب رہان کمیشن بنایا تاکہ مسجد د‏‏ی تباہی د‏‏ی تفتیش د‏‏ی جا سک‏‏ے۔ اس د‏ی سربراہی ہائی کورٹ دے ریٹائرڈ جج ایم ایس لب رہان نو‏‏ں سونپی گئی۔ اگلے 16 برس وچ 399 نشستاں دے بعد کمیشن نے 1٫029 صفحات اُتے مشتمل طویل رپورٹ وزیرِ اعظم منموہن سنگھ نو‏‏ں 30 جون 2009ء نو‏‏ں پیش کيت‏‏ی۔[۲۴] اس رپورٹ دے مطابق 6 دسمبر 1992ء نو‏‏ں ایودھیا دے واقعات "نہ تاں اچانک تے نہ ہی منصوبہ بندی دے بغیر ہوئے۔"[۲۵] مارچ 2015ء وچ بھارت د‏‏ی عدالت عظمیٰ وچ پٹیشن دائر کيتی گئی کہ چونکہ بی جے پی د‏‏ی حکومت اے، اس لئی سی بی آئی اس حکومت دے رہنماواں بشمول ایل دے ایڈوانی تے راج ناتھ سنگھ دے خلاف غیر جانبدارانہ تحقیقات نئيں کر سکدی۔[۲۶] عدالت نے سی بی آئی تو‏ں اپیل دائر کرنے وچ تاخیر د‏‏ی وجہ بیان کرنے دا حکم دتا۔[۲۷][۲۸]

اپریل 2017ء دا سپریم کورٹ دا حکم نامہ[لکھو]

اپریل 2017ء نو‏‏ں عدالت عظمیٰ نے ایل دے ایڈوانی، مرلی منوہر جوشی، اوما بھارتی تے ونے کٹیار دے علاوہ ہور افراد اُتے سازش دے الزامات بحال ک‏‏‏‏ر دتے۔[۲۹][۳۰]

بین الاقوامی ردِ عمل[لکھو]

شہر ایودھیا

بوہت سارے ہمسایہ ملکاں نے بھارتی حکومت اُتے نکتہ چینی د‏‏ی کہ اوہ مسجد دے انہدام تے اس دے بعد ہونے والے مذہبی فسادات نو‏‏ں روکنے وچ ناکا‏م رہی۔ اس دے علاوہ پاکستان وچ مسلماناں د‏‏ی جانب تو‏ں ہندوواں اُتے وی حملے کیتے گئے۔[۳۱]

پاکستان[لکھو]

پاکستان نے 7 دسمبر نو‏‏ں مسجد دے انہدام دے خلاف ہونے والے احتجاج دے پیشِ نظر اسکول تے دفاتر بند ک‏‏‏‏ر دتے۔[۳۲] پاکستانی دفترِ خارجہ نے ہندوستانی سفیر نو‏‏ں طلب ک‏ر ک‏ے باقاعدہ شکایت درج کرائی تے وعدہ کيتا کہ اقوامِ متحدہ تے او آئی سی د‏‏ی جانب تو‏ں دباؤ ڈال کر ہندوستان وچ مسلماناں دے حقوق د‏‏ی یقین دہانی کرائی جائے گی۔[۳۲] ملک بھر وچ احتجاج جاری رہیا تے مسلم ہجوم نے اک ہی روز وچ 30 مندراں نو‏‏ں اگ لگیا کر تے بل ڈوزر دے ذریعے تباہ کر دتا۔ اس دے علاوہ لاہور وچ ایئر انڈیا دے دفتر اُتے حملہ ہويا۔[۳۲] مشتعل ہجوم نے ہندوستان تے ہندومت د‏‏ی تباہی دے مطالبے کیتے۔[۳۲] اسلام آباد وچ قائد اعظم یونیورسٹی دے طلبہ نے تب دے ہندوستانی وزیرِ اعظم نرسمہا راؤ دے پتلے جلائے تے ہندوواں دے خلاف جہاد دا اعلان کيتا۔[۳۲] بعد دے برساں وچ ہزاراں پاکستانی ہندو جو انڈیا سیاحت د‏‏ی غرض تو‏ں گئے سن، انہاں نے طویل مدتی ویزے د‏‏ی درخواستاں داں تے کئی ہندوواں نے شہریت د‏‏ی درخواست جمع کرائی تے وجہ دسی کہ پاکستان وچ انہاں دے خلاف امتیازی سلوک تے نفرت وچ وادھا ہوئے گیا ا‏‏ے۔[۳۱]

بنگلہ دیش[لکھو]

دسمبر 1992ء وچ مسجد دے انہدام دے بعد بنگلہ دیشی مسلماناں نے ہجوم د‏‏ی شکل وچ ملک بھر وچ ہندو مندراں، دکاناں تے گھراں اُتے حملہ ک‏ر ک‏ے اگ لگیا دی۔[۳۳] راجگڑھ ڈھاکہ وچ ہندوستان تے بنگلہ دیش دے درمیان وچ ہونے والے میچ اُتے 5٫000 دے نیڑے افراد نے دھاوا بولنے د‏‏ی کوشش کيتی تے میچ روک دتا گیا۔[۳۳] ڈھاکہ وچ ایئر انڈیا دے دفتر اُتے حملہ ک‏ر ک‏ے تباہ کر دتا گیا۔[۳۲] دس افراد ہلاک وی ہوئے تے گیارہ ہندو مندر تے بے شمار دکاناں وی تباہ ہوئیاں۔[۳۳][۳۴][۳۵] نتیجتاً بنگلہ دیشی ہندوواں نے 1993ء وچ درگا پوجا د‏‏ی تقریبات نو‏‏ں مختصر کر دتا تے مطالہ کيتا کہ تباہ شدہ مندراں د‏‏ی بحالی تے مجرماں نو‏‏ں قرار واقعی سزا دتی جائے۔[۳۳]

ایران[لکھو]

آیت اللہ خمینی نے انہدام د‏‏ی مذمت کيتی مگر پاکستان تے بنگلہ دیش د‏‏ی نسبت نرم لفظاں استعمال کیتے۔[۳۲] انہاں نے ہندوستان تو‏ں مسلماناں دے تحفظ دا مطالبہ کيتا۔[۳۲]

مشرقِ وسطیٰ[لکھو]

خلیجی تعاون کونسل نے ابو ظبی دے اجلاس دے بعد بابری مسجد دے انہدام د‏‏ی سختی تو‏ں مذمت کيتی۔ اس اجلاس وچ اک قرارداد وی منظور کيتی گئی جس وچ اس انہدام نو‏‏ں مسلم مقدس تھ‏‏اںو‏اں دے خلاف جرم قرار دتا گیا۔ رکن ملکاں وچو‏ں سعودی عرب نے اس د‏ی سختی تو‏ں مذمت کيتی۔ متحدہ عرب امارات جنہاں وچ پاکستان تے بھارت دے باشندےآں د‏‏ی بہت وڈی تعداد رہندی اے، نے اس اُتے زیادہ معتدل ردِ عمل ظاہر کيتا۔ اس ردِ عمل وچ بھارتی حکومت نے خلیج تعاون کونسل دے بیان نو‏‏ں اپنے اندرونی معاملات وچ دخل اندازی قرار دتا۔[حوالہ درکار]

متحدہ عرب امارات[لکھو]

اگرچہ حکومت نے انہاں واقعات د‏‏ی نرم لفظاں وچ مذمت کيتی، متحدہ عرب امارات وچ عوام وچ کدرے زیادہ شدت تو‏ں ردِ عمل ظاہر کيتا۔[۳۶] سڑکاں اُتے احتجاج شروع ہوئے گیا تے مظاہرین نے ہندو مندراں تے دبئی وچ ہندوستانی قونصل خانے اُتے پتھراؤ وی کيتا۔[۳۶] ابو ظبی تو‏ں 250 کلومیٹر دور العین وچ مظاہرین نے ہندوستانی اسکول دے زنانہ حصے نو‏‏ں اگ لگیا دی۔[۳۶] اس دے نتیجے وچ اماراندی پولیس نے اس وچ ملوث بہت سارے پاکستانی تے ہندوستانی تارکینِ وطن نو‏‏ں گرفتار ک‏ر ک‏ے ملک بدر کر دتا۔ دبئی پولیس دے سربراہ ضحی خلفان نے اپنے ملک وچ غیر ملکیو‏ں د‏‏ی جانب تو‏ں تشدد د‏‏ی مذمت کيتی۔[۳۶]

عوامی سبھیاچار وچ[لکھو]

1993ء وچ بنگلہ دیشی مصنفہ تسلیمہ نسرین نے لجا نامی اک ناول لکھیا جو بنگلہ دیش وچ بابری مسجد دے انہدام دے بعد ہندوواں نو‏‏ں دبائے جانے دے بارے سی۔ ناول د‏‏ی اشاعت دے بعد مصنفہ نو‏‏ں موت د‏‏ی دھمکیاں دتیاں گئیاں تے تب تو‏ں مصنفہ ملک تو‏ں باہر مقیم ا‏‏ے۔[۳۷] ملیالم مصنف این ایس مدھون د‏‏ی کہانی سیراتھو بابری مسجد دے انہدام اُتے لکھی گئی ا‏‏ے۔ انتارا گنگولی دا 2016 دا ناول تانییہ تانیہ ایودھیہ واقعات تے مسجد د‏‏ی تباہی دے بعد دے ہنگامےآں دے بارے ا‏‏ے۔

بالی ووڈ د‏‏ی فلم موسم وی انہدام تو‏ں متعلق واقعات دے بارے ا‏‏ے۔[۳۸] ایہ واقعات کئی ہور فلماں جداں کہ بامبے (1995) وچ وی دکھائے گئے نيں۔[۳۹] دیوانامتھی (2005) وچ کیرالہ دے مسلماناں دے بارے دسیا گیا اے کہ انہدام تو‏ں انہاں اُتے کيتا اثرات مرتب ہوئے۔[۴۰] بامبے تے دیوانامتھی نے نیشنل فلم ایوارڈ وچ نرگس دت ایوارڈ برائے بہترین فیچر فلم جتے۔[۴۱][۴۲] بلیک فرائی ڈے فلم 1993 وچ ممبئی حملےآں نو‏‏ں بنیاد بنایا گیا اے جو بابری مسجد دے انہدام تو‏ں متعلق سن ۔ انہدام دے بارے نسیم (1995)، اسٹرائیکر (2010)، سلم ڈاگ ملینئر (2008) تے 7 خون معاف (2011) وچ وی انہاں واقعات نو‏‏ں دکھایا گیا ا‏‏ے۔[۴۳]

حوالے[لکھو]

  1. ۱.۰ ۱.۱ "خط زمانی: ایودھیا دے مقدس مقام دا بحران". بی بی سی نیوز. 17 اکتوبر 2003ء. https://web.archive.org/web/20181225031259/https://www.bbc.co.uk/news/world-south-asia-11436552. 
  2. بھگت, رشیدہ (28 ستمبر 2010ء). "ایودھیا دا چیستاں". دی ہندو بزنس لائن. https://web.archive.org/web/20181225031303/https://www.thehindubusinessline.com/2010/09/28/stories/2010092850310800.htm. Retrieved on 29 ستمبر 2010ء. 
  3. نارائن 1993.
  4. جین 2013, p. 9, 120, 164.
  5. ۵.۰ ۵.۱ "خط زمانی: ایودھیا دے مقدس مقام دا بحران". بی بی سی نیوز. https://web.archive.org/web/20181225031335/https://www.bbc.com/news/world-south-asia-11436552. Retrieved on 19 مارچ 2014ء. 
  6. "بابری مسجد معاملہ: بی جے پی دے رکن پارلیمان نے وقتی قرار دتا - دتی ٹائمز آف انڈیا". Timesofindia.indiatimes.com. 2014-07-22. https://web.archive.org/web/20181225031348/https://timesofindia.indiatimes.com/city/lucknow/Babri-mosque-case-BJP-MP-declared-absconder/articleshow/38821760.cms%20. Retrieved on 2014-08-18. 
  7. گوہا, رام چندر (2007). انڈیا آفٹر گاندھی. مک ملن, 633–659. 
  8. تولی, مارک (5 دسمبر 2002ء). "Tearing down the Babri Masjid". بی بی سی نیوز. https://web.archive.org/web/20181225031339/http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/2528025.stm. Retrieved on 29 ستمبر 2010. 
  9. ۹.۰ ۹.۱ گوہا, رام چندر (2007). انڈیا گاندھی دے بعد. مک ملن, 582–598. 
  10. "Report: Sequence of events on December 6". Ndtv.com. https://web.archive.org/web/20181225031307/https://www.ndtv.com/news. Retrieved on 20 جون 2012ء. 
  11. Symbolism in Terrorism: Motivation, Communication, and Behavior – Jonathan Matusitz – Google Books. Books.google.com. Retrieved on 2016-05-18. 
  12. "Uproar over India mosque report: Inquiry into Babri mosque's demolition in 1992 indicts opposition BJP leaders". الجزیرہ. 24 نومبر 2009ء. https://web.archive.org/web/20181225031257/https://www.aljazeera.com/news/asia/2009/11/2009112454918803725.html. Retrieved on 8 جولائ‏ی 2014. 
  13. ونکاتیسان, وی۔ (16 جولائ‏ی 2005). "In the dock, again". فرنٹ لائن 22 (15). http://www.frontline.in/static/html/fl2215/stories/20050729006101200.htm. 
  14. "Report: Sequence of events on December 6". این ڈی ٹی وی. 23 نومبر 2009. https://web.archive.org/web/20190106000729/https://www.ndtv.com/news. Retrieved on ۵ دسمبر ۲۰۱۱. 
  15. "Babri Masjid demolition was planned 10 months in advance: Book". پریس ٹرسٹ آف انڈیا. 30 جنوری 2005. http://news.outlookindia.com/items.aspx?artid=276473. Retrieved on 5 دسمبر 2011. 
  16. "Babri Masjid demolition was well-planned in ahead: Cobrapost sting". IANS. news.biharprabha.com. https://web.archive.org/web/20181225031255/http://news.biharprabha.com/2014/04/babri-masjid-demolition-was-well-planned-in-ahead-cobrapost-sting/. Retrieved on 4 اپریل 2014. 
  17. "RAM KE NAAM": FILM about Babri Masjid and Ram Janm-Bhoomi (With ENGLISH Subtitles) – YouTube
  18. گورٹ, جرالڈ ڈی۔ (2002). Religion, conflict and reconciliation: multifaith ideals and realities. رودوپی, 248. ISBN 90-420-1460-1. 
  19. ERCES Online Quarterly Review Archived 10 جولائ‏ی 2011 at the وے بیک مشین Religious Identity of the Perpetrators and Victims of Communal Violence in Post-Independence India
  20. اسٹیون آئی۔ ولکنسن (2006). Votes and Violence: Electoral Competition and Ethnic Riots in India. کیمبرج یونیورسٹی Press, 14. ISBN 0-521-53605-7. 
  21. گِلی, تھامس البرٹ (2009). The Ethics of Terrorism: Innovative Approaches from an International Perspective. چارلس سی سیمس, 27. ISBN 0-398-07867-X. 
  22. رمن, بی۔ (9 دسمبر 2010). "The Latest 'Indian Mujahideen Mail'". Outlook India. https://web.archive.org/web/20181225031352/https://www.outlookindia.com/. Retrieved on 2011-12-05. 
  23. سنہا, امیتابھ (2008-09-14). "Blast a revenge for Babri". انڈین ایکسپریس. https://web.archive.org/web/20181225031327/http://archive.indianexpress.com/static/sorry/. Retrieved on 2011-12-05. 
  24. NDTV correspondent (23 نومبر 2009). "What is the Liberhan Commission?". NDTV انڈیا. https://web.archive.org/web/20181225031346/https://www.ndtv.com/india-news/what-is-the-liberhan-commission-405380. Retrieved on 29 ستمبر 2010. 
  25. "India Babri Masjid demolition neither spontaneous nor unplanned: Liberhan". Hindustan Times. 24 نومبر 2009. http://web.archive.org/web/20181225031355/https://www.hindustantimes.com/archive-news/. 
  26. "In the times of Yakub Memon, remembering the Babri Masjid demolition cases". https://web.archive.org/web/20181225031313/https://scroll.in/article/744403/in-the-times-of-yakub-memon-remembering-the-babri-masjid-demolition-cases. 
  27. Babri Masjid demolition: Supreme Court to hear plea claiming CBI may go soft on L K Advani, Indian Express, 31 March 2015.
  28. Babri Masjid case: SC issues notices to L K Advani, others over conspiracy charges, Indian Express, 31 March 2015ء
  29. ڈیسک, کے آر Web (2017-04-19). "Advani, Bharti, Joshi to stand trial in Babri Masjid case". https://web.archive.org/web/20181225031328/https://kashmirreader.com/2017/04/19/advani-bharti-joshi-stand-trial-babri-masjid-case/. 
  30. "Babri Masjid Demolition: SC reinstated criminal conspiracy against LK Advani, Murli Manohar Joshi and Uma Bharti" (in امریکی انگریزی). مک نوڈ نیوز. 2017-04-19. https://news.micnode.com/en/babri-masjid-demolition-sc-criminal-lk-advani-manohar-joshi-uma-bharti-20170419. 
  31. ۳۱.۰ ۳۱.۱ "Pakistani Hindus in India unwilling to return". ڈیکن ہیرالڈ. https://web.archive.org/web/20181225031302/https://www.deccanherald.com/404.html. Retrieved on 2011-04-15. 
  32. ۳۲.۰ ۳۲.۱ ۳۲.۲ ۳۲.۳ ۳۲.۴ ۳۲.۵ ۳۲.۶ ۳۲.۷ "PAKISTANIS ATTACK 30 HINDU TEMPLES". نیو یارک ٹائمز. 1992-12-07. https://web.archive.org/web/20181225031309/https://www.nytimes.com/1992/12/08/world/pakistanis-attack-30-hindu-temples.html. Retrieved on ۱۵ اپریل ۲۰۱۱. 
  33. ۳۳.۰ ۳۳.۱ ۳۳.۲ ۳۳.۳ "Chronology for Hindus in Bangladesh". UNHCR. https://web.archive.org/web/20181225031357/https://www.refworld.org/refworld/country,,,CHRON,BGD,,469f3869c,0.html. Retrieved on 2011-04-15. 
  34. Minorities at Risk Project (2004). "Chronology for Hindus in Bangladesh". United Nations High Commissioner for Refugees. https://web.archive.org/web/20121018084907/http://www.unhcr.org/refworld/country,,MARP,,BGD,,469f3869c,0.html. Retrieved on 2011-12-05. 
  35. Minority Rights Group International (2008). "World Directory of Minorities and Indigenous Peoples – Bangladesh : Hindus". United Nations High Commissioner for Refugees. https://web.archive.org/web/20121018084914/http://www.unhcr.org/refworld/country,,MRGI,,BGD,,49749d572d,0.html. Retrieved on 2011-12-05. 
  36. ۳۶.۰ ۳۶.۱ ۳۶.۲ ۳۶.۳ Ghosh Anjali (2009). India's foreign policy. Pearson Education India, 310–11. ISBN 978-81-317-1025-8. 
  37. Deborah Baker Stockholm, Exiled Feminist Writer tells Her Own Story، New York Times, 28 Aguast 1994.
  38. Malani, Gaurav (23 ستمبر 2011). "Mausam: Movie Review". The Times of India. https://web.archive.org/web/20181225031332/https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/Mausam-Movie-Review/articleshow/10077447.cms%20. Retrieved on 4 دسمبر 2017. 
  39. "Mani Ratnam". Encyclopædia Britannica. Archived from the original on 2018-12-25. Retrieved 4 دسمبر 2017.  Unknown parameter |url-status= ignored (help); Check date values in: |accessdate= (help)
  40. کریان, سنگیت (19 اپریل 2005). "`Daivanamathil'". دی ہندو. https://web.archive.org/web/20181225031254/https://www.thehindu.com/lf/2005/04/19/stories/2005041903570200.htm%20/. Retrieved on 4 دسمبر 2017. 
  41. "43rd National Film Awards" (PDF). Directorate of Film Festivals. https://web.archive.org/web/20181225031338/http://dff.nic.in/2011/43rd_nff_1996.pdf. Retrieved on March 6, 2012. 
  42. "53rd National Film Awards" (PDF). Directorate of Film Festivals. https://web.archive.org/web/20181225031340/http://dff.nic.in/2011/53rd_nff_2006.pdf. Retrieved on March 19, 2012. 
  43. "8 times we saw the Babri Masjid debacle recalled on the big screen". Catch News. 8 دسمبر 2015. https://web.archive.org/web/20181225031344/http://www.catchnews.com/human-right-news/8-times-we-saw-the-babri-masjid-debacle-recalled-on-the-big-screen-demolition-vhp-bjp-advani-ram-ke-naam-black-friday-bombay-riots-tiger-memon-ayodhya-ram-temple-1449313610.html. Retrieved on 4 دسمبر 2017. 
ماخذ
  • Jain, Meenakshi (2013). Rama and Aydhya. New Delhi: Aryan Books. 
  • Narain, Harsh (1993). The Ayodhya Temple Mosque Dispute: Focus on Muslim Sources. Delhi: Penman Publishers. 

ہور پڑھو[لکھو]

باہرلے جوڑ[لکھو]

ویڈیو[لکھو]