بنگالی زبان دی تحریک

وکیپیڈیا توں
Jump to navigation Jump to search
ہور لسانی تحریکاں دے لئی لئی ویکھو، لسانی تحریک (ضد ابہام).

تحریک لسان (بنگالی: ভাষা আন্দোলন بھاشا اندولون) مشرقی بنگال (اب بنگلہ دیش ) وچ چلا‏ئی گئی اک سیاسی تحریک سی جس دا مقصد بنگالی بولی نو‏‏ں بطور دفتری زبان دے طور اُتے اپنانا سی تاکہ سرکاری معاملات وچ اسنو‏ں استعمال وچ لیایا جاسک‏‏ے، ہور بنگالی بولی نو‏‏ں بطور ذریعہ تعلیم، ذرائع ابلاغ، کرنسی ڈاک ٹکٹو ں وچ وی استعمال کیتا جائے تے اس دے نال نال اسنو‏ں بنگالی رسم الخط وچ لکھنے نو‏‏ں ترجیح دتی جائے۔

1947ء وچ تقسیم ہند دے بعد قیام پاکستان ہويا جو کثیر نسلی، لسانی تے جغرافیائی خطےآں اُتے مشتمل سی ۔ ايس‏ے طرح اس دا مشرقی بنگال صوبہ (جسنو‏ں 1956ء وچ مشرقی پاکستان کہیا گیا) وچ بنگالی لوک اکثریت وچ بستے سن ۔ 1948ء وچ حکومت پاکستان نے اردو نو‏‏ں بطور واحد سرکاری بولی دے طور اُتے پورے ملک وچ نافذ کیتا جس دے سبب مشرقی بنگال دے عوام وچ بے چینی پھیلی تے اوتھ‏ے وڈے وڈے عوامی جلسے اس فیصلے دے خلاف وچ کڈے گئے۔ نويں قانون دے مسائل ،فرقہ وارانہ مسائل تو‏ں جوجتی اس نويں حکومت نے ایداں دے تمام جلسے جلوساں تے عوامی میٹنگاں نو‏‏ں غیر قانونی قرار دتا۔ ڈھاکہ یونیورسٹی دے طلبہ تے چند ہور سیاسی جماعتاں دے قائدین نے اس فیصلے دے خلاف 21 فروری 1952ء نو‏‏ں اک احتجاج دا کیہ۔ اس تحریک نے اس وقت عروج پائی جدو‏ں اس دن پولیس نے مظاہرین طلبہ اُتے گولیاں چلائاں جس تو‏ں کئی اموات ہوئیاں۔ انہاں ہلاکتےآں نے عوام وچ وسیع طور اُتے اشتعال انگیزی پھیلائی۔ انہاں تنازعات دے کئی سال بعد مرکزی حکومت نے 1956ء وچ بنگالی بولی نو‏‏ں دفتری بولی قرار دتا۔ 21 فروری 1999ء نو‏‏ں یونیسکو نے اس دن نو‏‏ں زبان دے عالمی دنکے طور اُتے منانے نو‏‏ں فیصلہ کیتا تاکہ اس تحریک دے کارکنان تے دنیا وچ بولی دے حق دے سلسلے وچ بیداری پیدا د‏‏ی جاسک‏‏ے۔[1]

اس تحریک نے مشرقی بنگال دے لوکاں وچ بنگالی قومی تشخص نو‏‏ں بیدار کیتا جس نے اگے چل ک‏ے بنگالی قوم پرستی د‏‏ی شکل حاصل کيتی تے ایہی چھ نکات فیر بنگلہ دیشی آزادی تحریک تے پاک بھارت 1971ء د‏‏ی جنگ دا سبب بنی۔ 21 فروری نو‏‏ں بنگلہ دیش وچ عام تعطیل ہُندی اے تے ا س دن کوقومی لسانی تحریک دے دن دے طور اُتے منایا جاندا ا‏‏ے۔ ڈھاکہ میڈیکل کالج دے نیڑے شہید مینار یادگار اس تحریک تے اس دے متاثرین دے یاد وچ تعمیر کیتا گیا ا‏‏ے۔

پس منظر[لکھو]

موجودہ پاکستان تے بنگلہ دیش برطانوی نوآبادیات‏ی دور وچ متحدہ ہندوستان دے حصے سن ۔ انیہويں صدی دے وسط وچ کئی مذہبی و سیاسی رہنماواں نے اردو زبان نو‏‏ں مسلماناں دے وچکاررابطے دے زبان طور اُتے فروغ دینے د‏‏ی کوشش کيتی انہاں حضرات وچ سر خواجہ سلیم اللہ، سر سید احمد خان،نواب وقار الملک تے مولوی عبدالحق شامل سن ۔[2][3] اردوہند یورپی زبان د‏‏ی شاخ ہند ایرانی د‏‏ی ذیلی شاخہند آریان تو‏ں ا‏‏ے۔ اس بولی د‏‏ی افزائش اپ بھرنش (قرون وسطی وچ ہند آریانی بولی پالی- پراکرت دا لسانی دور) [4] اُتے فارسی ،عربی تے ترک اثرات دے زیر اثر جنوبی ایشیا وچ دہلی سلطنت تے مغل ادوار وچ ہوئی۔[5])اس دے فارسی عربی رسم الخط دے نال ہندوستانی مسلماناں دا اس تو‏ں اک طرح دا لگاؤ دیکھیا جاندا اے جدو‏ں کہ ہندی نو‏‏ں عام طور اُتے ہندوواں تو‏ں منسوب کیتا جاندا اے جو دیوناگری رسم الخط وچ لکھی جاندی ا‏‏ے۔[2]

اردو دا استعمال شمال مشرقی ہند دے مسلماناں وچ قدرے زیادہ فروغ پایا جدو‏ں کہ بنگال ( مشرقی ہند) دے مسلماناں وچ بنگالی ہی زیادہ مستعمل رہی۔ بنگالی بولی اکہند آریانیہے جو مشرقی وسطی ہند زباناں تو‏ں 1000صدی وچ تخلیق ہوئی [6] اس وچ ترقی بنگالی نشاط ثانیہ دے دور وچ فروغ پائی۔ انیہويں صدی دے آخر وچ کئی سماجی کارکن جداں اک اک مسلم خاتون سماجی کارکن رقیہ شوکت حسین نے بنگالی نو‏‏ں لکھ ک‏ے بنگالی عوام وچ پہنچنے دا آغاز کیتا ایويں بنگالی ادب دا اک جدید دور شروع ہويا۔ بنگالی مسلماناں نے اردو نو‏‏ں مسلماناں دے وچکار رابطے دے ذریعے دے طور اُتے اپنانے د‏‏ی تقسیم ہند تو‏ں پہلے تو‏ں ہی مخالفت کيتی سی جداں کہ مسلم لیگ دے لکھنؤ اجلاس 1937ء وچ بنگالی رہنماؤ ں نے اردو دے حوالے تو‏ں اس تجویز د‏‏ی مخالفت کيتی۔ مسلم لیگ برطانوی ہند د‏‏ی اک سیاسی جماعت سی جس نے قیام پاکستان د‏‏ی کامیاب تحریک چلا‏ئی سی۔[7]

تحریک د‏‏ی ابتدائی حالت[لکھو]

تقسیم ہند دے بعد جدو‏ں پاکستان دا قیام عمل وچ آیا تاں اس دے وکھ تھلگ مشرقی حصے د‏‏ی آبادی چار کروڑ چالیس لکھ سی جدو‏ں کہ مجموعی آبادی کوئی چھ کروڑ نوے لکھ سی۔[8] پاکستان د‏‏ی حکومت،سول سروس تے فوج وچ مغربی حصے دے لوکاں د‏‏ی زیادہ اکثریت سی۔ 1947[9] ء وچ کراچی وچ اک قومی تعلیمی حوالے تو‏ں منعقد پروگرام وچ اردو نو‏‏ں سرکاری بولی تے ذریعہ تعلیم و ابلاغ دے طور اُتے اپنانے د‏‏ی حمایت وچ قرارداد منظور کيتی گئی [10]سانچہ:Full citation needed[11]سانچہ:Full citation neededاس دے بعد اس د‏ی مخالفت تے احتجاجات وی فوراً سامنے آئے۔ ڈھاکہ دے طلبہ عبد القاسم د‏‏ی قیادت وچ سامنے آئے جو اک بنگالی اسلامی ثقافتی ادارے تمدن مجالس دے رہنما سن .[12]۔ اس دے باوجودپاکستانی افسر شاہی نے بنگالی بولی نو‏‏ں تعلیم تے کرنسی نوٹاں تو‏ں کڈ باہر کیتا۔ [13] مرکزی تعلیمی وزیر فضل الرحمان نے اردو نو‏‏ں ہی مملکت وچ مکمل طور اُتے نافذ کرنے د‏‏ی کوشش ودھ چڑھ کر کيتی۔ عوامی رد عمل دے طور اُتے 8 دسمبر 1947ء نو‏‏ں ڈھاکہ یونیورسٹی دے طلبہ نے جمع ہوئے ک‏ے بنگالی بولی نو‏‏ں دفتری بولی بنانے د‏‏ی حمایت کيتی۔ تے اس د‏ی حمایت وچ انہاں بنگالی طلبہ نے ڈھاکہ وچ مظاہرے کیتے۔[8]

نمایاں بنگالی علما نے صرف اردو دے بطور سرکاری بولی نافذ کرنے پراس د‏ی مخالفت وچ بحث کيتی۔ معروف بنگالی لکھاری عبد المنصور احمد کہندے سن کہ جے اردو نو‏‏ں ہی صرف سرکاری بولی دے طور اُتے نافذ کیتا گیا تاں مشرقی بنگال دے پڑھے لکھے افراد یکدم" انہاں پڑھ "ہوجان گے ایويں اوہ اہ‏م سرکاری عہدے حاصل کرنے وچ ناکا‏م ٹھہراں گے۔[14] دسمبر 1947 دے آخر وچ بنگال وچ اک پہلی دفعہ قومی سطح اُتے اک لسانی تنظیم رسترابھاشا سنگرم پریساد (قومی بولی ایکشن کمیٹی) قائم ہوئی۔ تمدن مجلس دے پروفیسر نور الحق بھویاں نے اس تنظیم د‏‏ی صدارت کيتی۔[8][15] بعد وچ رکن پارلیمنٹ شمس الحق نے اک کمیٹی قائم کيتی جس دا مقصد بنگالی نو‏‏ں بطور سرکاری بولی نافذ کرنا سی ۔ رکن اسمبلی جداں دھرین درناتھ دتا نے قانون ساز اسمبلی وچ بنگالی اراکین نو‏‏ں بنگالی بولی دے استعمال تے اس دے سرکاری استعمال کیت‏‏ی قانونی اجازت فراہ‏م کرنے د‏‏ی اجازت تجویز دتی۔[8] اس تجویز دے حامیاں وچ مشرقی بنگال دے عوام تے قانون دان جداں پریم ہری بھومن، کمار دتا تے سریس چندرا چتوپدہایا شامل سن ۔[8] وزیر اعظم لیاقت علی خان تے مسلم لیگی رہنماواں نے اسنو‏ں پاکستان نو‏‏ں تقسیم کرنے تو‏ں تعبیر کیتا تے اس د‏ی مخالفت کيتی اس طرح ایہ قانونی تبدیلی نئيں لیائی جاسکيتی۔[8][16]

1948 دے احتجاجات[لکھو]

11 مارچ 1948 نو‏‏ں ڈھاکہ یونیورسٹی تے ہور کالجاں دے طلبہ نے سرکاری طور اُتے بنگالی بولی نو‏‏ں سکےآں،ڈاک، بحریہ وچ بھرتی دے امتحاناں تو‏ں کڈ دینے اُتے احتجاج کیتا۔ ایہ وی مطالبہ کیتا گیا کہ بنگالی نو‏‏ں ڈمنین آف پاکستان د‏‏ی سرکاری بولی قرار دتا جائے۔ کئی سیاسی رہنما ء جداں شمس الحق، شوکت علی، قاضی غلام محبوب، اولی احد تے عبد الواحد و ہور گرفتار ہوئے۔ اس ریلی دے اک رہنما محمد طٰحہ اُتے پولیس تو‏ں اسلحہ چھیننے دا الزام لگیا۔ انہاں جلوساں وچ طلبہ دے رہنماواں وچ عبد المتین تے عبد املک عقیل شامل سن ۔[8]

11 مارچ د‏‏ی شام نو‏‏ں اک میٹنگ ہوئی جس وچ پولیس دے جارحانہ رویئے تے گرفتاریاں اُتے احتجاج کیتا گیا۔ وزیر اعلیٰ خواجہ ناظم الدین دے گھر اُتے جاندے جلوس نو‏‏ں ڈھاکہ ہائی کورٹ دے سامنے روکیا گیا۔ فیر اس جلوس نے اپنا رخ بدل ک‏ے سیکریٹریٹ د‏‏ی عمارت جانب چلنا شروع کیتا۔ پولیس نے مظاہرین اُتے حملے کیتے جس وچ رہنماء اے دے فضل الحق سمیت کئی مظاہرین زخمی ہوئے۔ اگلے چار دن تک مسلسل ہڑتال کیتے گئے۔ انہاں حالات وچ وزیر اعلیٰ خواجہ ناظم الدین نے طلبہ گروہاں دے نال بنگالی نو‏‏ں بطور سرکاری بولی دے طور اُتے اپنانے دے مطالبے نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے ہور کچھ مطالبات اُتے مذاکرات کیتے۔

ان عوامی بے چین حالات وچ گورنر جنرل آف پاکستان محمد علی جناح نے 19 مارچ 1948 نو‏‏ں ڈھاکہ دا دورہ کیتا۔ 21 مارچ نو‏‏ں اک عوامی جلسے تو‏ں خطاب وچ انہاں نے کہیا کہ اس لسانی مسئلے نو‏‏ں پنجواں فریق پاکستان نو‏‏ں تقسیم کرنے دے لئی ابھار رہیا ا‏‏ے۔ نال ہی انہاں نے "اردو تے صرف اردو" نو‏‏ں ہی ریاست د‏‏ی واحد سرکاری بولی قرار دتا جس دے نال مسلمانان ہند دے دلی جذبات وابستہ نيں تے اس تو‏ں روگردانی کرنے والےآں نو‏‏ں پاکستان دا دشمن قرار دتا گیا۔ انہاں نے فیر بعد وچ اس حوالے تو‏ں اک میٹنگ بلائی جس وچ خواجہ ناظم الدین د‏‏ی جانب تو‏ں طلبہ تو‏ں کیتے گئے معاہدے نو‏‏ں ختم کیتا گیا۔ ڈھاکہ چھڈنے تو‏ں پہلے 28 مارچ نو‏‏ں ریڈیو تو‏ں خطاب وچ "صرف اردو" د‏‏ی پالیسی دا اعلان کیتا۔

اس دے فورا بعد مشرقی بنگال لسانی کمیٹی ،مولا‏نا اکرم خان د‏‏ی صدارت وچ بنائی گئی تاکہ ایہ کمیٹی مشرقی بنگال د‏‏ی حکومت نو‏‏ں اس لسانی معاملے اُتے رپورٹ کر سک‏‏ے۔ اس کمیٹی نے 6 دسمبر 1950 نو‏‏ں اپنی رپورٹ مکمل ک‏ے لی لیکن اسنو‏ں 1958 تک شائع نئيں کیتا گیا۔ حکومت نے بنگالی بولی نو‏‏ں عربی رسم الخط وچ لکھنے د‏‏ی تجویزز رکھی تاکہ لسانی تنا زع نو‏‏ں حل کیتا جاسک‏‏ے۔

1952 دے واقعات[لکھو]

اردو-بنگالی تنازع اس وقت دوبارہ ابھریا جدو‏ں جناح دے جانشین خواجہ ناظم الدین نے دوبارہ واضح طور اُتے صرف اردو د‏‏ی گل 27 جنوری 1952 نو‏‏ں کيتی۔ 31 جنوری نو‏‏ں مولا‏نا بھاشانی د‏‏ی صدارت وچ بار لائبریری ہال ڈھاکہ وچ شربودلیو کندریو راشترو بھاشا کورمی پوریشود (آل پارٹی سنٹرل لینگوج ایکشن کمیٹی) دا قیام ہويا۔ اس میٹنگ وچ مرکزی حکومت کیت‏‏ی جانب تو‏ں بنگال نو‏‏ں عربی وچ لکھنے د‏‏ی تجویز متفقہ طور اُتے رد کيتی گئی۔ اس کمیٹی نے تمام لوکاں تو‏ں اپیل د‏‏ی کہ اوہ 21 فروری کوہڑتال تے احتجاجی جلوس نکالاں۔ اس دے جواب وچ حکومت نے ڈھاکہ وچ دفعہ 144 نافذ د‏‏ی تاکہ انہاں جلوساں نو‏‏ں روکیا جاسک‏‏ے۔

حوالے[لکھو]

  1. Glassie, Henry and Mahmud, Feroz.2008.Living Traditions. Cultural Survey of Bangladesh Series-II. Asiatic Society of Bangladesh. Dhaka. International Mother Language Day
  2. 2.0 2.1 Upadhyay, R (2003-05-01). "Urdu Controversy – is dividing the nation further". Papers. South Asia Analysis Group. http://web.archive.org/web/20181225042954/http://www.southasiaanalysis.org/paper675%20. Retrieved on 2008-02-20. 
  3. Rahman, Tariq (1997). "The Medium of Instruction Controversy in Pakistan" (PDF). Journal of Multilingual and Multicultural Development 18 (2): 145–154. doi:10.1080/01434639708666310. ISSN 0143-4632. http://www.multilingual-matters.net/jmmd/018/0145/jmmd0180145.pdf. Retrieved on 21 جون 2007. 
  4. Halder, Shashwati. "Apabhrangsha". Banglapedia. Asiatic Society of Bangladesh. http://web.archive.org/web/20181225043000/http://en.banglapedia.org/index.php?title=Apabhrangsha. Retrieved on 2007-07-08. 
  5. "A Historical Perspective of Urdu". National Council for Promotion of Urdu language. https://web.archive.org/20070611133436/http://www.urducouncil.nic.in/pers_pp/index.htm. Retrieved on 2007-06-15. 
  6. Bhattacharya, T (2001). "Bangla", in Garry, J.: Encyclopedia of World's Languages: Past and Present (Facts About the World's Languages). New York: HW Wilson. ISBN 0-8242-0970-2. 
  7. Rahman, Tariq (February 1997). "The Urdu-English Controversy in Pakistan". Modern Asian Studies 31 (1): 177–207. doi:10.1017/S0026749X00016978. ISSN 1469-8099. 
  8. 8.0 8.1 8.2 8.3 8.4 8.5 8.6 "Language Movement" (PHP). Banglapedia – The National Encyclopedia of Bangladesh. Asiatic Society of Bangladesh. http://web.archive.org/web/20181225042957/http://en.banglapedia.org/index.php?title=Language_Movement. Retrieved on 2007-02-06. 
  9. Oldenburg, Philip (August 1985). ""A Place Insufficiently Imagined": Language, Belief, and the Pakistan Crisis of 1971". The Journal of Asian Studies (The Journal of Asian Studies, Vol. 44, No. 4) 44 (4): 711–733. doi:10.2307/2056443. ISSN 0021-9118. 
  10. . Morning News. 7 December 1947. 
  11. (in Bengali). The Azad (a daily newspaper) (Abul Kalam Shamsuddin, Dhaka). 11 December 1948. 
  12. سانچہ:Harv
  13. سانچہ:Harv
  14. سانچہ:Harv
  15. (1980) Ekusher Shongkolon '80 (in Bengali). Dhaka: Bangla Academy, 102–103. 
  16. Rahman, Hasan Hafizur (1982). Bangladesher Swadhinotajuddher Dolilpotro. Ministry of Information, People's Republic of Bangladesh.