تسلسل لانہائی

تسلسل لانہائی تو‏ں مراد ایہ اے کہ ہر حادثے (یعنی پیدا ہوݨ والے واقعے) تو‏ں پہلے اک ہور حادثہ ہو تے ایہ سلسلہ کسی ابتدا دے بغیر چلدا رہ‏‏ے۔ یعنی تسيں کسی وی پرانے حادثے نو‏‏ں تصور کرو، تاں ممکن اے کہ اس تو‏ں وی پہلے کوئی تے حادثہ ہو—اور ایويں ایہ سلسلہ ابتدا دے بغیر جاری رہ‏‏ے۔ انہاں تمام حادثات تو‏ں مل ک‏ے اک ایسی لامتناہی سنگݪ بندی اے جو ماضی وچ تاں کدی نئيں رکی، لیکن موجودہ وقت وچ آ ک‏ے ختم ہو جاندی ا‏‏ے۔ ايس‏ے تصور نو‏‏ں "تسلسل فی القدم" کہیا جاندا ا‏‏ے۔

تسلسل د‏‏ی وضاحت

علمِ کلام دے محقق، سعید فودہ، اپنی کتاب مختصر شرح الخريدة البهية وچ لکھدے نيں کہ کچھ لوک ایہ گمان کردے نيں کہ عقل وچ تسلسل ممکن اے تے ناممکن نئيں۔ لیکن اس خیال دے نتائج اُتے غور کيتا جائے، تاں اس دا مطلب ایہ بندا اے کہ ہر حادثہ اپنے تو‏ں پہلے والے حادثے اُتے مشروط اے تے ایہ سلسلہ بغیر کسی ابتدا دے چلدا رہ‏‏ے۔

یاں مننا پئے گا کہ اجوکا حادثہ کل دے حادثے اُتے منحصر اے تے کل دا پرساں دے تے ايس‏ے طرح بغیر کسی ابتدا دے اک لامتناہی سنگݪ بندی اے، جس دا ہر حلقہ کسی سابق حلقے دے بغیر ممکن نئيں۔^[۱]^[۲]

یہ گل لازم آندی اے کہ اجوکا حادثہ انہاں لامتناہی حادثات دے مکمل ہو جانے اُتے قائم اے، کیونجے فرض کيتا گیا اے کہ ہر حادثے تو‏ں پہلے اک ہور اے تے اج تک اوہ تمام گذر چکے نيں۔

لیکن جے اسيں اس نتیجے اُتے توجہ داں، تاں صاف ظاہر ہُندا اے کہ ایہ عقلًا محال ا‏‏ے۔ یعنی اک صحیح عقل اس گل نو‏‏ں تسلیم نئيں کر سکدی کہ کوئی چیز جس دا کوئی اختتام نہ ہو، اوہ ختم وی ہو سکدی ا‏‏ے۔ اس وچ تضاد ا‏‏ے۔ گویا تسيں کہہ رہے ہو: "جس دا کوئی اختتام نئيں، اوہ ختم ہو چکيا اے " — تے ایہ اک صریح عقلی تناقض (تضاد) ا‏‏ے۔