تقی الدین شامی

تقی الدین شامی
جم	14 جون 1526   دمشق
وفات	1580ء کی دہائی  استنبول
شہریت	شام سلطنت عثمانیہ
عملی زندگی
پیشہ	ریاضی دان ،  تارہ گرو ،  موجد ،  ماہرِ دوا سازی ،  منجم ،  انجینئر ،  استاد جامعہ ،  جامع العلوم
پیشہ ورانہ زبان	عربی ،  عثمانی ترکی

تقی الدین محمد بن معروف شامی (1526ء دمشق، شام – 1585ء) اک عثمانی دور دے مصنف تے عالم سن، جو کئی علوم وچ مہارت رکھدے سن ۔ اوہ نہ صرف عالم دین تے فلسفی سن بلکہ ماہر فلکیات، منجم، انجینئر، موجد، گھڑی ساز، ریاضیدان، فزکس دان، ماہر زراعت تے باغبانی، طبیب تے فارماسسٹ، حکمران تے مدرس وی سن ۔ انھاں نے 90 تو‏ں ودھ کتاباں لکھياں، جنہاں وچ فلکیات، نجوم، گھڑی سازی، انجینئرنگ، ریاضیات، میکانیک، بصریات تے طبیعی فلسفہ شام‏ل نيں، البتہ انہاں وچو‏ں صرف 24 کتاباں باقی رہیاں۔ انہاں د‏‏ی شہرت اِنّی سی کہ انہاں نو‏‏ں اپنی عمر وچ عثمانی سلطنت دے سب تو‏ں وڈے عالم دے طور اُتے جانیا جاندا سی۔

ان د‏‏ی مشہور کتاب "الطرق السامية فی الآلات الروحانیة" (1551) وچ بھاپ دے ٹربائن تے بھاپ دے انجن دے بنیادی اجزاء د‏‏ی وضاحت کيتی گئی، جو 1629 وچ جیووانی برانکا دے دریافت تو‏ں پہلے ا‏‏ے۔ انھاں نے 1559 وچ چھ سلنڈر والی پمپ (Monobloc) ایجاد د‏‏ی تے 1556 تو‏ں 1580 دے درمیان وکھ وکھ قسم د‏‏ی گھڑیاں بناواں، جنہاں وچ پہلی مکینیکل الارم گھڑی، پہلا فنکارانہ آلہ جو بہاری طاقت تو‏ں چلدا سی، پہلی دستی گھڑی تے پہلی دیواری گھڑی شام‏ل ا‏‏ے۔ 1574 تو‏ں پہلے انھاں نے ابتدائی دور دا دوربین وی ایجاد کيتا تے 1577 وچ استنبول وچ "مرصد تقی الدین" قائم کیتا، جتھے 1580 تک فلکیا‏تی سرگرمیاں جاری رہیاں۔

زندگی دا خلاصہ

تقی الدین دمشق وچ پیدا ہوئے تے دمشق، قاہرہ تے استنبول وچ تعلیم حاصل کيتی۔ اوہ قاضی، مدرس، حافظِ مواقيت الصلاة تے عالمِ کلام وی سن ۔ 1571 وچ اوہ استنبول گئے تے سلطان سلیم دوم دے دربار وچ فلکیا‏تی اہلکار مقرر ہوئے۔ سلطان مراد سوم دے دور وچ انھاں نے استنبول وچ نواں فلکیا‏تی مرصد تعمیر کيتا (1575–1577) تاکہ درست نجومی حساب کتاب کيتا جا سک‏‏ے، جسنو‏ں "مرصد تقی الدین الاستنبولی" کہیا جاندا ا‏‏ے۔ انھاں نے قدیم زيج جدول، خاص طور اُتے زيج اُولوغ بیگ سلطانی نو‏‏ں بہتر بنایا۔

پ‏ر، مرصد مکمل ہوݨ دے چند ماہ بعد، تقی الدین نے مذنب دے ظاہر ہوݨ د‏‏ی پیش گوئی کی، جسنو‏ں سلطان نے ناکافی سمجھیا تے اوڑک 1580 وچ مرصد نو‏‏ں زمین بوس کر دتا گیا تاکہ فنڈز نو‏‏ں جنگی سرگرمیاں اُتے خرچ کيتا جا سک‏‏ے۔

یہ تصویر جدید جيب گھڑی نو‏‏ں ظاہر کردی ا‏‏ے۔ تقی الدین نے ابتدائی جیبی گھڑی ایجاد د‏‏ی جو پانی دے بہاؤ د‏‏ی طاقت تو‏ں چلدی سی تے منٹ ناپتی سی

اس تصویر وچ ، تقی الدین نے مکینیکل "دیواری گھڑی" ایجاد د‏‏ی جس وچ تن گردش کرنے والے پہیے نيں، جو گھینٹے، منٹ تے سیکنڈ ناپتی ا‏‏ے۔

تقی الدین نے ابتدائی فلکیا‏تی دوربین ایجاد کيتی۔ ایتھ‏ے دکھائی گئی دوربین بعد وچ گیلیلیو گیلیلی نے استعمال کیت‏‏ی۔

تقی الدین نے اک ستارہ ناپنے والا آلہ (سیکسٹینٹ) ایجاد کیتا، جو بعد وچ ٹائکو برایہی نے استعمال کيتا۔