توحید مفضل

توحید مفضل

توحید مفضل اک حدیث اے جو امام جعفر الصادق نے اپنے اک صحابی مفضل نو‏‏ں چار دن تے چار نشستاں اُتے لکھی سی تے توحید مفضل انہاں صحابہ دے ناں تو‏ں مشہور اے ۔ اس کتاب نو‏‏ں چار ابواب وچ تقسیم کيتا جا سکدا ا‏‏ے۔ پہلا باب انسانی تخلیق دے عجائبات دے بارے وچ ا‏‏ے۔ دوسرا باب حیوانی تخلیق دے عجائبات دے بارے وچ ا‏‏ے۔ تیسرا باب قدرت د‏‏ی تخلیق دے عجائبات دے بارے وچ اے تے آخری باب مشکلات تے آفتاں دے بارے وچ ا‏‏ے۔ ایہ کتاب جسمانی تے جسمانی، فلسفیانہ تے کائنات‏‏ی نقطہ نظر تو‏ں اختلاف کرنے والے فریق دے الٰہیات د‏‏ی بنیاداں نو‏‏ں مضبوط کردی ا‏‏ے۔ انہاں مباحثاں وچو‏ں کچھ دا متن طبی مسائل جداں خون د‏‏ی گردش دا حوالہ دیندا اے، جو اودو‏ں نامعلوم سی۔

کتاب دے مصنف

انہاں دا ناں "مفضل" سی، جو عمر دے بیٹے سن، تے کنیت ابو محمد سی آپ پہلی صدی ہجری دے اواخر تے دوسری صدی ہجری دے اوائل وچ شہر کوفہ وچ پیدا ہوئے۔ مفضل بن عمر جعفر الصادق تے موسیٰ کاظم دے خاص ساتھ‏ی تے کوفہ وچ انہاں دے نمائندے سن ۔ جعفر الصادق دے زمانے وچ انہاں دے پاس امام یا شیعاں د‏‏ی طرف تو‏ں آنے والی دولت نو‏‏ں لوکاں د‏‏ی اصلاح تے اختلافات نو‏‏ں دور کرنے دے لئی استعمال کرنا سی۔

کتاب د‏‏ی تفصیل

ایہ کتاب دراصل مقبول ترین سوالےآں دا جواب اے، جعفر صادق، جواب دہندہ دے طور پر، خدا د‏‏ی توحید تے وحدانیت دا ثبوت فراہ‏م کردے نيں۔ ایہ مقالہ جو 17 ويں صدی دے شیعہ مصنف محمد باقر المجلسی دے بحار الانوار وچ محفوظ اے ، اک عقلی مقالہ اے جو بنیادی طور اُتے خدا دے وجود نو‏‏ں ثابت کرنے دے لئی دلیل تو‏ں استدلال کردا اے ۔ ایہ کتاب معتزلی امامیہ الہیات وچ اک معیاری تصنیف سمجھی جاندی اے ۔ اس وچ لفظ "فکر" د‏‏ی تکرار د‏‏ی وجہ تو‏ں توحید المفضل نو‏‏ں "کتابِ فکر" وی کہیا جاندا اے ۔ اس کتاب اُتے کئی تفسیراں تے تراجم لکھے گئے نيں۔ ] اسنو‏ں بعض اوقات کتاب الاحلیجہ دے مترادف سمجھیا جاندا اے ، [ 5 ] المدفلاد تو‏ں منسوب اک ہور تصنیف ، جو بہار الانوار مجلسی وچ وی محفوظ ا‏‏ے۔

کتاب د‏‏ی تخلیق دی وجہ

کہیا جاندا اے کہ مفضل بن عمر اک دن قبر محمد دے پاس بیٹھے ہوئے سن کہ انہاں نے ابن ابی العوجہ (معروف بدعتی، متوفی 155ھ) نو‏‏ں اپنے اک سجݨ دے نال اوتھ‏ے آندے دیکھیا تے اس د‏ی گفتگو دے درمیان، جو اس دے آلا دُوآلا دے لوکاں نو‏‏ں سنائی دے رہی سی اس نے خدا دے وجود تے محمد د‏‏ی نبوت دا انکار کيتا۔ مفضل نے انہاں د‏‏ی گل اُتے سخت اعتراض کيتا تاں اس نے جواب دتا کہ جے تسيں علم دین دے عالم ہوئے تاں اپنی سند لاؤ تے جے تسيں جعفر بن محمد دے شاگرد ہوئے تاں جان لو کہ اس نے وی ساڈی گلاں نو‏‏ں سنیا اے تے وقار دے نال جواب دتا ا‏‏ے۔ تاں اسيں تو‏ں مناسب طریقے تو‏ں گل کرو۔ اک غم زدہ مفضل جعفر صادق دے پاس جاندا اے تے اسنو‏ں کہانی سناندا ا‏‏ے۔ جعفر صادق نے اس تو‏ں وعدہ کيتا کہ اوہ خلوت وچ اسنو‏ں تخلیق کيتی حکمتاں سمجھاواں گے۔ مفضل گھر جاندا اے تے اس وعدے تو‏ں خوش ہوک‏ے سو نئيں سکدا۔ اگلے دن، جعفر صادق اسنو‏ں اندر لے جاندا اے تے اس دے اسباق دا آغاز توحید تو‏ں کردا ا‏‏ے۔ چند جملے ذکر کرنے دے بعد مفضل جعفر صادق د‏‏ی گل لکھݨ د‏‏ی اجازت منگدے نيں۔ ایہ اسباق چار سیشنز وچ مکملکیندے جاݨ گے، اس دوران جعفر صادق د‏‏ی طرف تو‏ں قدرتی سائنس دے کچھ مسائل بیان کیتے جاݨ گے ۔ گاه آن را با کتاب الاهلیجه، یکی دیگر از آثار منسوب به المفضل می دانند که در بحارالانوار مجلسی نیز محفوظ است.

حاشیہ

سید ابن طاؤس (متوفی 664ھ) نے اسنو‏ں حیرت انگیز قرار دتا اے ، تے علامہ محمد باقر مجلسی نے عام استعمال دے لئی اس دا روانی فارسی وچ ترجمہ کيتا اے، تے بعض صورتاں وچ اس دے لفظاں د‏‏ی وضاحت وی د‏‏ی ا‏‏ے۔

مخطوطات

توحید مفضل دے بے شمار نسخے بچ گئے نيں، جنہاں وچو‏ں کچھ ایران وچ تے کتاباں خاناں وچ رکھے گئے نيں جداں آستان قدس رضوی لائبریری ، نیشنل لائبریری ، تے آیت اللہ مراشی نجفی لائبریری ، تے کچھ ہور عراق وچ ۔ بظاہر اس تصنیف دا قدیم ترین نسخہ 1056 ہجری دا اے تے عبدالرزاق جیلانی دے ہتھ د‏‏ی تحریر وچ اے جو قم وچ آیت اللہ گولپائیگانی دے کت‏ب خانے وچ رکھیا گیا ا‏‏ے۔

وضاحتاں تے ترجمہ

توحید مفضل پہلی بار ایران وچ 1287 وچ شائع ہوئی سی اس دے بعد تو‏ں مصر، عراق تے ایران وچ توحید مفضل دے متعدد متون، تراجم تے تفسیراں شائع ہو چکیاں نيں۔ انہاں وچ تھلے لکھے نيں:

• "مولی باغرین موالی اسماعیل کجوری تہرانی" د‏‏ی تفصیل۔ ایہ تفسیر تِیہہ ابواب وچ اے "اے مفضل!" ایہ ویہہ ہزار آیات د‏‏ی صورت وچ لکھی گئی ا‏‏ے۔
• فارسی تفسیر "مولی فضل فخر الدین ماوارہ النہری"
• کتاب بہار الانوار وچ محمد باقر مجلسی د‏‏ی تفسیر تے ترجمہ۔ اس ترجمے وچ مسئلہ ایہ اے کہ عالم د‏‏ی تصریحات تے اضافے نو‏‏ں امام دے کلام تو‏ں وکھ نئيں کيتا جا سکدا۔
• کاظم مظفر د‏‏ی تحقیق اک تعارف تے فوٹ نوٹ دے نال جو اس کتاب د‏‏ی وضاحت وچ مدد کردی ا‏‏ے۔
• اسمٰعیل بن حسین تبریزی نے قلمی ناں "طائب" تو‏ں اس کتاب نو‏‏ں دو ہزار آیات وچ تحریر کيتا۔
• ترجمہ "مولی محمد صالح بن محمد باقر قزوینی روغانی"
• ترجمہ "شیخ فخر الدین ترکستانی ماوارہ النہری"
• ترجمہ "زین العابدین کاظمی خلخالی"۔ ایہ ترجمہ اس مترجم دے دوسرے ترجمہ دے نال (اخلاق بقول امام صادق علیہ السلام) اک جلد وچ شائع ہويا ا‏‏ے۔
• ترجمہ "علی اصغر فقایہی"۔ طلباء دے استعمال دے لئی اس کتاب دا خلاصہ تے آسان بنایا گیا ا‏‏ے۔
• نجفلی مرزائی نے ترجمہ کیتا، بعنوان "کلامِ امام صادق تو‏ں تخلیق دے عجائبات"
• احمد بنپور نے ترجمہ کیتا، بعنوان "عجائبِ تخلیق امام صادق علیہ السلام دے نقطہ نظر تو‏ں"