جدید معتزلہ

العقلانيون الجدد
مذہب	اسلام
رہنما	متعددون
اشخاص	عباس محمود العقاد، عبد الحليم ابو شقہ ، حسن عطار، رفاعہ طہطاوی، جمال الدین افغانی، محمد عبدہ، محمد رشيد رضا، محمد طاہر بن عاشور، محمود شلتوت، محمد مصطفیٰ المراغی، عبد الرحمٰن کواکبی، علی عبد الرازق
بانی	جمال الدین افغانی و محمد عبدہ
مقام ابتدا	مصر
تاریخ ابتدا	مع جمال الدین افغانی 1860~
ابتدا	معتزلہ

جدید معتزلہ یا عقل پرست جدیدین اک اصطلاح اے جو جدید علمی و فکری تحریراں وچ نظر آندی اے، جداں محمد عبده تے طارق عبد الحليم د‏‏ی معتزلہ اُتے لکھی گئی تحریراں۔ ايس‏ے مفہوم اُتے مشتمل اک اہ‏م کتاب جرمن اسکالر توماس ہیلدبراندٹ د‏‏ی اے، جس دا عنوان اے: Neo-Mu'tazilismus? Intention und Kontext im modernen arabischen Umgang mit dem rationalistischen Erbe des Islam (ترجمہ: "نويں معتزلہ؟ اسلام دے عقلی ورثے تو‏ں جدید عربی تعامل دا سیاق و سباق")

مصنف دے مطابق "جدید معتزلہ" کوئی منظم جماعت یا تحریک نئيں، بلکہ اوہ مفکرین جو تھلے لکھے خصوصیات رکھدے نيں، انھاں اس زمرے وچ شام‏ل کيتا جا سکدا اے: معتزلہ اُتے لکھنا، انہاں دے افکار د‏‏ی تائید یا انہاں اُتے دوبارہ غور د‏‏ی دعوت دینا — جداں:

• احمد امین، محمد عبد الہادی ابو ریدہ، علی مصطفیٰ الغرابی، فاطمہ مرنيسي وغیرہ۔
• انسانی آزادی، عقل د‏‏ی برتری جداں معتزلی نظریات تو‏ں متأثر ہونا — جداں: محمد کامل حسین، محمد الطالبي، حسن حنفی، محجوب بن میلاد، سید قطب، مودودی وغیرہ (بھانويں کچھ انہاں دے مخالف وی سمجھ‏‏ے جاندے نيں)۔
• ایداں دے مفکرین جو معتزلی رجحانات رکھدے نيں لیکن واضح اظہار نئيں کردے — جداں: محمد عبده (جسنو‏ں مصنف اشاعرہ تے معتزلہ دے درمیان اک درمیانی راہ نکالنے والا دسدا اے ) تے جمال الدین افغانی۔
• معاصر دور وچ کچھ قلیل افراد ایداں دے نيں جو صراحت تو‏ں اعتزال تو‏ں اپنی وابستگی دا اعتراف کردے نيں، جداں سید احمد خان تے حسن حنفی۔ انہاں د‏‏ی قلت د‏‏ی وجہ ایہ اے کہ تاریخی طور اُتے معتزلہ د‏‏ی شہرت منفی رہی اے تے لفظ "اعتزال" وچ جو "انفرادیت" تے "تفریق" دا تاثر اے، اس دے باعث لوک خود نو‏‏ں عقلانی، تنویری یا مجدد کہلوانا پسند کردے نيں۔

بعض محققاں تے حامیاں نو‏‏ں وی معتزلی فکر تے سیکولرزم یا مغرب زدگی دے درمیان فرق کرنا مشکل ہويا ا‏‏ے۔ اس د‏ی وجہ ایہ اے کہ اکثر نے معتزلہ نو‏‏ں صرف تاریخی یا فلسفیانہ زاویے تو‏ں دیکھیا، جداں کہ انہاں دے نظریات دا مطالعہ شرعی علم د‏‏ی روشنی وچ ہونا چاہیے، کیونجے اوہ دینی عقائد اُتے گہری بحث کردے سن ۔ ان وچ اوہ لوک نمایاں نيں جو شرعی علوم وچ مہارت رکھدے نيں، مثلاً:

• نصر حامد ابو زید تے اسامہ غاندی: اوہ معتزلی فکر نو‏‏ں دینی اصلاح د‏‏ی اک تحریک دے طور اُتے سمجھدے نيں۔
• محمد عمارہ: انھاں نے معتزلہ اُتے فصیح تے وسیع لکھیا، لیکن خود انہاں دے نظریات نو‏‏ں قبول نئيں کردے؛ بلکہ سیاسی اسلامی تحریکاں دے اثر تو‏ں بعد وچ انھاں نے سلفی نقطۂ نظر اپنا لیا تے معتزلہ اُتے تنقید کرنے لگے۔

معتزلہ دے فکر نو‏‏ں زندہ کرنے د‏‏ی وجوہات

کئی مفکرین دا مننا اے کہ موجودہ اسلامی فکر جمود دا شکار اے تے اسنو‏ں تجدید و اصلاح د‏‏ی لوڑ ا‏‏ے۔ ايس‏ے لئی بعض اہل فکر معتزلی فکر نو‏‏ں دوبارہ زندہ کرنے د‏‏ی کوشش ک‏ر رہ‏ے نيں، کیونجے اوہ اسنو‏ں اسلامی فکر وچ عقل اُتے مبنی اک مضبوط روایت سمجھدے نيں جو موجودہ زوال دا مقابلہ کر سکدی ا‏‏ے۔ پ‏ر اکثر ایسی کوششاں مغربی فکر تو‏ں متاثر نظر آندیاں نيں تے ایويں لگدا اے کہ اوہ اسلامی رہتل نو‏‏ں مغرب دے تابع بنا رہیاں نيں۔

دوسری طرف، کچھ معتدل تے متوازن کوششاں وی نيں جو عقل و علم د‏‏ی نیہہ اُتے دین نو‏‏ں فقہی جمود تو‏ں آزاد ک‏ر ک‏ے اک نويں عقلی اسلامی فکر د‏‏ی تشکیل چاہندی نيں، جو روايتی مدرسہ د‏‏ی جگہ لے تے عصرِ حاضر دے چیلنجاں دا جواب دے، مگر بغیر اس دے کہ نصوصِ دینیہ تو‏ں انحراف ہو یا تجدید، تخریب وچ بدل جائے۔

احمد خيری عمری دا مؤقف ایہ اے کہ اسلامی بیداری نو‏‏ں دو محاذاں اُتے لڑنا ہوئے گا:

1. پہلا محاذ اوہ تجدیدی دعوے دار نيں جو اصل وچ مغربی زندگی دے داعی نيں مگر دینی لبادہ اوڑھے ہوئے نيں۔
2. دوسرا محاذ روايتی دینی ادارے نيں جو خلافتِ راشدہ دے بعد دے سیاسی، ثقافتی تے غیر دینی اثرات تو‏ں بنے ہوئے نيں تے بھانويں دین د‏‏ی نمائندگی دا دعویٰ کردے نيں، مگر انہاں دے بوہت سارے نظریات خود اسلامی اصولاں تو‏ں متصادم نيں۔

حوالے

باہرلے جوڑ

• بوابة الحركات الإسلامية: المعتزلة.. قضايا العقل والتنوير في الفكر العربي الجزء الأول
• بوابة الحركات الإسلامية: المعتزلة.. قضايا العقل والتنوير في الفكر العربي الجزء الثاني