جلیانوالہ باغ قتل عام

وکیپیڈیا توں
Jump to navigation Jump to search

امرتسر ’’ پنجاب ،بھارت‘‘ چ سکھاں دے ویلے دا اک باغ جتھے 13 اپریل 1919ء نوں انگریز فوج نے سینکڑے آزادی پسنداں نوں گولی مار کے ماریا سی۔ اس قتل عام دی وجہ اک بھیڑا قنون رولٹ ایکٹ مجریہ 21 مارچ 1919 سی جس دے راہیں ہندوستانیاں دی رہی سہی آزادی وی مک گئی سی۔ سارے دیس چ مظاہرے تے ہڑتالاں راہیں اس ایکٹ دے خلاف احتجاج کیتا جا رہا سی تے امرتسر چ وی بغاوت ورگی حالت سی ۔

13 اپریل بیساکھی دے میلے دا دیہاڑ سی اتے امرتسر دے جلیانوالہ باغ وچ ہزاراں پنجابی کسان تے شہری میلہ منارہے سن اتے ایک نکر تے کھوہ دے نیڑے رولٹ ایکٹ دے خلاف جلسہ دی ہو رہیاسی۔ جلسہ نوں روکن لئی جلندھر توں ڈائر نوں سدیا گیا سی۔ اوہ جلسہ دی تھاں تے جا پہنچیا اتے دویں بوہیاں تے سپاہیاں نوں بندوقاں تان کے کھڑا کر دتا۔ بس ویکھدے ہی ویکھدے لاشاں دے ڈھیر لگ گئے۔ زنانیاں کھو وچ چھالاں مار دتیاں تے باغ رتا ہوگیا۔

13 اپریل دا دیہاڑا کسے وی پنجابی نوں کدے وی بھل نہیں سکدا کہ جداں دنیا دی سب توں وڈی طاقت نے نہتے پنجابیاں تے گولیاں چلائیاں سن۔ جلیانوالہ باغ دی نکر وچ ہون والے جلسہ دی صدارتی کرسی تے اک تصویر پئی سی۔ ایہہ تصویر امرتسر دے مشہور لیڈر سیف الدین کچلو ہوراں دی سی جنہاں نوں توڑ پھوڑ تے ہڑتال توں بعدوں سرکار نیں قید کرلیا سی۔ کچلو ہو ری اس ویلے مسلم لیگ تے کانگرس دوناں دے ممبر سن۔ اس زمانے دے دستور موجب اک بندہ دو سیاسی پارٹیاں وچ رہ سکدا سی۔ 1913 توں 1920 وچکار محمد علی جناح وی انڈین نیشنل کانگرس تے مسلم لیگ دواں دے ممبر رہے سن۔ ہسٹری آف برٹش انڈیا نامی کتاب لکھن والے جان ایف ریڈیک دے مطابق انگریزاں مارچ 1922 وچ رولٹ ایکٹ نوں واپس لے لتا سی۔ پر 13 اپریل 1919 توں مارچ 1922 دے درمیان جو کچھ ساڈی سیاست وچ ہویا اس نال سیاست وچ دھرم دا استعمال وی ودھ گیا اتے لوک لہراں نوں لگیا ڈکا دی ترٹ گیا۔

واقعات[لکھو]

13 اپریل 1919ء اتوار دے دن امرتسر دے شہری شام دے 4 بجے اپنے آگوآں ڈاکٹر سیف الدین کچلو تے ڈاکٹر ستیہ پال دی گرفتاری دے خلاف احتجاج لئی جلیانوالہ باغ چ جمع ہوئے۔ حکومت نے جلسے جلوسوں اتے تن دن پہلے پابندی لا دتی سی۔ ایہ باغ دو سو گز لمبا تے اک سو گز چوڑا سی۔ اس دے چارے پاسے کندھ سی تے کندھ دے نال نال مکان بنے ہوئے سن۔ باہر نکلن لئی اک چھوٹا جہا تنگ راہ سی۔ سارا باغ کچھا کھچ بھریا ہویا سی ۔ تے لوک آگوآں دیان تقریراں سن رہے سن ۔13 اپریل نوں شام ساڈھے چار بجے تک امرتسر آلے دوالے دے تقریباً پندرہ توں ویہہ ہزار تک لوک باغ چ جمع ہو چکے سن۔

پنچ بج کے پندرہ منٹ اتے جنرل ڈائر نے پچاس فوجیاں تے دو آرمرڈ گڈیاں نال اوتھے پہنچ کے بغیر کسے گل دے لوکاں اتے فائرنگ دا حکم دتا۔ اس حکم اتے عمل ہویا تے کجھ منٹاں چ سینکڑے لوک مار دتے گئے ۔ بوہت سارے لوکاں نے باغ دے اک کونے چ بنے کھوہ جان بچان لئی چھالاں مار دتیاں ، پر اوہناں اتے وی فائرنگ کر دتی گئی ۔سرکاری ریکارڈ مطابق کھوہ چوں 120 لاشاں کڈیاں گئیاں باقی وچے رہ گئیاں۔

فائرنگ 20 منٹ جاری رہی جس مگروں جنرل ڈائر تے اسدے فوجی واپس پرت گئے ، اس وشکار تھری ناٹ تھری دے 1650 راؤنڈ فائر کیتے گئے ، جنرل ڈائر دے اندازے موجب 6 گولیاں چوں اک نال بندہ مریا ۔ اسدا آکھنا سی کہ 200 توں 300 لوک مرے ، پر برطانوی حکومت دے ریکارڈ مطابق 379 بندے مرے تے 1200 زخمی ہوئے ۔ ۔ پرغیرسرکاری آنکڑے اسدے الٹ نیں ۔ پنڈت مدن موہن مالویہ دا ، جنے اس واقعے دے فوراً مگروں امرتسر پہنچ کے اپنے ساتھیاں نال مل کے گنتی کیتی ، کہنا اے کہ مرن آلےآں دی گنتی 1000 توں ودھ اے ۔

قتلام مگروں[لکھو]

لہور دے موچی دروازے دی تریخی گراونڈ وچ جلیانوالہ باغ قتلام بارے میاں فصل حسین جلسہ کیتا۔ ایس جلسہ وچ علامہ اقبال ہوراں نظم پڑھن آئے۔ نظم توں پہلاں اقبال ہوراں امریکی صدر وڈ روولسن دے 14 نکاتاں دا حوالہ دتا اتے انگریزاں نوں آکھیا پئی ہن بہوں ساری وڈی طاقتاں وی انگریزاں نوں نوآبادیاتی بندوبست لپیٹن دے مشورے دے رہے نیں۔ پر انگریز نہ اقبال دی گل تے کن دھرے ناہی امریکی صدر دے مشورے نوں چیتے رکھیا۔ جلیانوالہ قتلام بارے خبراں نیں بنگال توں پنجاب تیک رولا پادتا۔ انگریزاں ڈاک دے بندوبست نوں سنسر کرنا شروع کر دتا اتے پنجاب دے اخباراں، رسالیاں نوں دوجی تھاواں تے جاون تو روک دتا۔ رابندر ناتھ ٹیگور نوں ایس قتلام بارے پہلی خبر کئی ہفتیاں بعد ملی اتے خبر ملدے ہی ٹیگور ہوراں نیں آپدا نائٹ ہڑدا میڈل سلطنت نوں موڑ دتا۔ حیران نہ ہونا، گاندھی جی نوں وی برٹش سرکار نیں انگریزاں دی مدد پاروں 1915 وچ اک سرکار میڈل قیصر ہند دتا سی جیہڑا جنگ وچ مدد کرن دا انعام سی۔ پر گاندھی ہوراں ایہہ میڈل واپس نہ کیتا۔ جلیانوالہ قتلام بعدوں برٹش انڈیا دے شہراں تے پنڈاں وچ نویں لہراں دوڑ گیاں۔ کلب سیاست مک گئی اتے لوک لہراں دا کم ودھ گیا۔ خلافت تے ہجرت دی لہراں وچ جلیانوالہ باغ قتلام دے خلاف ہون والے ردعملاں نال بننں والے سیاسی ماحولاں نیں بڑا ٹیک دتا۔ 1920، 1923، تے 1926 وچ برٹش انڈیا دی صوبائی چوناں وچ جتن والے بہوں سارے لوک اوہی سن جنہاں دی سیاستاں جلیانوالہ باغ قتلام کے خلاف چلن والی لہر وچمکیاں سن۔

لوک لہراں دا اُلار دھرم ول[لکھو]

13 اپریل 1919 دا دن پنجاب ہی نہیں سگوں جنوبی ایشیائی تواریخ وچ وڈی اہمیتاں رکھیندا ہے۔ایس دیہاڑے نرے سینکڑے پنجابی ہی نہ مرے سن سگوں ایس وقوعے دے ردعملاں وچ برٹش انڈیا دی کلب سیاست ہمش لئی تروٹ گئی اتے اوہ ’’لوک لہراں‘‘ (People's Movements)چلیاں پئی راج دا کھان بچہ کوہلو تھی گیا۔ انگریزاں تے گاندھی ہوراں نیں اینہاں لوک لہراں دا اُلار دھرم ول موڑیا اتے عدم تعاون تے چوناں دے بائیکاٹاں نال آپدا رانجھا راضی کیتا۔ پر لوکائی دو،ترے سالاں وچ ہی ایس گھن چکر وچوں نکل آئی۔ علامہ اقبال، میاں فصل حسین، قائداعظم محمد علی جناح، کے ایم منشی تے اینی بیسنٹ جہے لیڈراں تے ویلے سر ہی خلافت، ہجرت، عدم تعاون دا ساتھ نہ دتا اتے بعد وچ سی آر داس سبھاش چندر بوس، حسین شہید سہروردی، موتی لال نہرو، مولانا مظہر علی اظہر، چوہدری افضل حق، مولانا عبدالباری فرنگی علی وغیرہ نوں وی اینہاں گھن چکراں دی سمجھ لگ گئی۔

گجرانوالے اُتے انگریز سرکار دی بمباری[لکھو]

13 اپریل دے وقوعے دے اک توں وادھو پکھ نیں اتےایس وقوعے بعدوں چلن والی لوک لہر دے جواباں وچ انگریزاں گوجرانوالے جہازاں نال بمباری وی کیتی سی تے جلیانوالہ قتلام مگر خفیہ ’’افغان سازشاں ‘‘ دا ہتھ ےی تے اسدا دا کھرا چکری انگریز خفیہ والیاں نیں جرمناں ول کڈیا سی۔

گاندھی دا رویہ[لکھو]

اینج جاپدا ہے پئی کوک لہراں نوں گجھل کرن لئی خلافت راہیں دھرمی سیاست نوں بڑی ہشیاری نال سیاست وچ واڑیا گیا سی۔ جلیانوالہ باغ قتلام دے نرے 5 دیہاڑاں بعدمہاتما گاندھی ہوراں آپدے پرچے ’’ہریجن‘‘ وچ اک مضمون چھاپ دتا۔ ایس مضمون نوں گاندھی دے سیکٹری ڈیسائی ہوراں نے گاندھی جی دے بیانات تے لکھتاں نامی کتاب وچ چھاپا ہے۔ لمیری جلداں دی ایمہ کتاب بھارت سرکار نے چھاپی ہے۔ گارڈین دی لکھاری اتے ’’انڈین سمر‘‘ نامی وڈی کتاب لکھن والی ایلکس واں تنزیلمان ہوراں نیں ڈیسائی دے حوالہ نال اپتی کتاب وچ 18 اپریل دی لکھت چھاپی ہے۔ ایس لکھت وچ گاندھی ہوراں نیں آکھیا ہے پئی میں جلیانوالہ باغ وچ مرن والیاں نوں ’’شہید‘‘ نہیں آکھ سکدا کیونجے انہاں کنڈتے گولیاں کھائیاں نیں، سینے تے نہیں۔ سرکارے دربارے حاضری لاون دا ایہہ مہاتما دا آپدا انداز سی۔ ذرا غور کرو، پئی پنجاب وچ اگ لگی ہوئی سی۔ بنگال توں پنجاب تیک لوکائی پنجابیاں دے قتل پاروں ڈائر تے راج تے برس رہی سی۔ پر گاندھی ہوراں ایس موقعہ تے مرن والیاں نوں تکنیکی بنیاداں تے شہید نہ آکھن بارے لکھت لکھ ماری۔

ڈائر برطانیہ وچ[لکھو]

جلیانوالہ توں بعدوں پیداہون والی لہراں نوں ٹھنڈا کرن لئی انگریزاں اک کمیٹی بنادتی جس نیں اکتوبر 1919 وچ ڈائر نوں نوکریوں کڈہن اتے اس دی ترقی نوں مکاون دی سفارش کر دتی۔ ڈائر نوں سزا نہ دتی گئی ، پر اوہ ذلیل ہوکے اوہ لندن پرت گیا۔ لندن وچ ہاؤس آف لارڈ اس نوں شاباشاں دین لئی سدیا۔ اک قاتل نوں دنیا دی سب توں پرانی جمہوریت آکھوان والی اسمبلی نیں وڈی کرسی تے بٹھایا۔ برطانیہ دا اخبار مارننگ نیوز اگے ودھیا تے ڈائر دی مدد لئی فنڈ بنا دتا۔ ایس فنڈ وچ مشہور لکھاری روڈ یا رڈکپلنگ ہوراں لمیری رقم دتی

قاتل دا انجام[لکھو]

انے بے گناہ لوکاں نوں مارن آلا جنرل ڈائر 1927ء نوں مر گیا تے اس واقعے دا وڈا مجرم اوے ویلے پنجاب دا لیفٹینینٹ گورنر مائیکل اوڈوائر ، جس دی شہہ اتے ڈائر نے ایہہ سارا کم کیتا ، خود وی نا بچ سکیا تے 13 مارچ 1940 نوں اودھم سنگھ نے لندن جا اسنوں مار کے جلیانوالہ باغ دے بے گناہاں دا بدلا لیا ۔

یادگار[لکھو]

1920 چ جلیانوالہ باغ نوں پنچ لاکھ سٹھ ہزار چار سو بیالی روپے چ خرید لیا گیا بر ہندستان دی آزادی تک ایتھے یادگار تعمیر نا کیتی جا سکی۔ آزادی دے مگروں اس یادگار دی اساری شروع ہوئی جو 1961 چ مکمل ہوئی جس اتے سوا نو لاکھ روپے خرچ ہوئے اور اسنوں آزادی دا شعلہ دا ناں دتا گیا تے اس دا افتتاح ڈاکٹر راجندر پرشاد نے کیتا جو بھارت دے پہلا صدر سی۔ مرکزی یادگار دی اچائی تیس فٹ اے۔

ساکہ جلھیانوالا باغ دے بچڑ: جنرل ڈائر اتے مائیکل اڈوائر[لکھو]

بریٹیش راج دوران پنجاب وچ دیشبھگتاں اپر ظلم ڈھاہن کارن تن انگریز افسر بہت بدنام ہوئے سن۔ پہلا سی گرو کے باغ مورچے دوران سکھ اتے انانسانی تشدد کرن والا امرتسر دا ڈی۔ایس۔پی۔، ایس۔جی۔ایم۔ بیٹی۔ اس نے اجیاے وحشی کارے کیتے کہ پنجاب دا مکھ پادری سی۔ایپھّ۔ اینڈریوز وی ایہہ دردناک مورت ویکھ کے کرلا اٹھیا۔ دوسرے دو ظالم سن، 13 اپریل 1919 جلھیانوالا باغ ساکے دے سوتردھار جنرل ڈائر اتے پنجاب دا لیفٹینینٹ گورنر سر مائیکل اڈوائر۔

جنرل ڈائر دا پورا نام ریگینالڈ ایڈورڈ ہیری ڈائر سی۔ اسدا جم 9 اکتوبر 1864 نوں انونڈے پنجاب دی مشہور پہاڑی سیرگاہ مری وچ ہویا سی۔ اس دے باپ دی مری دے نزدیک گھوڑاگلی قصبے وچ شراب بناؤن دی چھوٹی جہی فیکٹری سی۔ اس نے سکولی تعلیم بشپ کاٹن سکول شملہ توں حاصل کیتی۔ رائل ملٹری کالج سینڈہرسٹ (انگلینڈ) توں گریجوئیشن کرن توں بعد 1885 وچ اوہ بریٹیش فوج وچ بطور لیفٹینینٹ بھرتی ہو گیا۔ جلھیانوالا باغ کانڈ ویلے اس دا اصلی رینک کرنل سی پر اس نوں برگیڈیئر جنرل دا عارضی عہدہ ملیا ہویا سی۔ اس نے نوکری دوران 39 بنگال انفینٹری، سیستان فورس اتے 25 پنجاب ریجمینٹ آدی یونٹاں دی کمانڈ کیتی اتے تیسری اینگلو-برماو لڑائی، چترال بغاوت اتے پہلی دنیا جنگ وچ حصہ لیا۔

1919 ای۔ وچ سارے بھارت وچ بریٹیش حکمرانی دے خلاف آزادی تحریک زوراں تے چل رہا سی۔ پنجاب وچ سبھ توں زیادہ دھرنا مظاہرہ امرتسر شہر وچ ہو راے سن۔ پنجاب دا لے۔ گورنر مائیکل اڈوائر اس تحریک توں کجھ زیادہ ہی تکلیف منّ رہا سی۔ 10 اپریل 1919 نوں امرتسر نواسی ہندو-مسلم ایکتا دے پرتیک مشہور لیڈر ڈاکٹر۔ ستیاپال اتے سیپھؤدین کچلو وکیل نوں رولٹ ایکٹ ماتحت نظربند کرکے شہر نوں فوج دے حوالے کر دتا گیا۔ اپنے محبوب لیڈراں دی گرفتاری توں شہر واسی بھڑک اٹھے۔ پردرشنکاریاں اتے سرکھیا دستیاں درمیان بھنڈاری پلّ تے ٹکر ہو گئی تاں فوج نے گولی چلا دتی۔ کئی دیش بھگت مارے گئے اتے کئیاں زخمی ہو گئے۔ اس کارن سارے شہر وچ دنگے بھڑک اٹھے۔ لوکاں نے کئیاں سرکاری بلڈنگاں اتے دفتراں دی بھنتوڑ کرکے اگّ دے حوالے کر دتا۔ ہزوم نے بریٹیش ناگرکاں تے حملے کرنے شروع کر دتے۔ ہنسا وچ ہال بازار دی اک بینک وچ کم کردے تن بریٹیش اہلکار مارے گئے تے اک ننّ مس مارسیلا شیروڈّ سخت زخمی ہو گئی۔ اڈوائر نے شہر وچ مارشل لاء لگا کے ہریک پرکار دی میٹنگ اتے دھرنے مظاہرہ تے پابندی لگا دتی۔

ڈائر دی پوسٹنگ اس ویلے جالندھر چھاؤنی سی۔ اڈوائر ولوں حکم ملن تے اس نے 11 اپریل 1919 نوں امرتسر پہنچ کے فوج اتے شہر دی کمانڈ سنبھال لئی۔ اس وچ نسلی سروؤچتا کٹّ کٹّ کے بھری ہوئی سی۔ اس نے آؤندے ہی ماتحت فوج نوں واضع کر دتا کہ اس نوں صرف اتے صرف بریٹیش ناگرکاں دی موت دا بدلہ لین اتے بھارتیاں نوں سبق سکھاؤن لئی بھیجیا گیا اے۔ ایہہ موقع اس نوں دو دن بعد 13 اپریل نوں ہی مل گیا۔ 13 اپریل وساکھی والے دن ڈائر نوں پتہ چلیا کہ 20000 دے قریب لوک مارشل لاء دی النگھنا کرکے جلھیانوالے باغ وچ جلسہ کر راے ہن۔ اس دن وساکھی سی تے ہزاراں عقیدت مند دربار صاحب متھا ٹیکن لئی آئے ہوئے سن۔ پنڈاں توں آئے عقیدت مند، جہناں نوں شہر دے حالات اتے مارشل لاء بارے کوئی علم نہیں سی، وی اس جلسے وچ شامل سن۔ خبر ملن تے ڈائر فوراً 65 گورکھا اتے 25 بلوچ فوجی لے کے اپنی بدلے دی اگّ شانت کرن لئی باغ ول نوں چل پیا۔

لوکاں دی چنگی قسمت سی کہ باغ دا داخلہ دوار تنگ ہون کارن مشینگنّ والیاں دو گڈیاں اندر نہ جا سکیاں نہیں تاں نقصان کئی گناں ودھ ہونا سی۔ ساری فوجی ٹکڑی ۔303 لی-انفیلڈ رائیپھلاں نال لیس سی۔ اس نے بناں کسے وارننگ دے شانتیپوروک بیٹھے لوکاں تے پھائرنگ شروع کروا دتی۔ جدوں کجھ فوجیاں نے ہوائی پھائرنگ کیتی تاں اس نے ڈانٹ کے کیہا کہ تہانوں اس کم لئی نہیں لیاندا گیا، سدھیاں گولیاں مارو۔ اس نے ودھ توں ودھ پنجابی قتل کرن لئی جان بجھّ کے سنگھنی بھیڑ والیاں تھاواں ول پھائرنگ کروائی۔ ایہہ باغ صرف 6-7 ایکڑ وچ بنیا ہویا اے۔ پدھرا ہون کارن لکن لئی کوئی جگہ نہیں سی۔ چارے پاسے توں ورھ رہی موت توں بچن لئی جی بھیانے لوکاں نے باغ وچ بنے کھوہ وچ چھالاں مار دتیاں۔ بعد وچ صرف اس خونی کھوہ وچوں ہی بے گناہاں دیاں 120 لاشاں کڈھیاں گئیاں۔ کندھاں ٹپن دی کوشش کر راے لوکاں نوں وی چن چن کے ماریا گیا۔ اجے تک کندھاں تے گولیاں دے درزناں نشان ویکھے جا سکدے ہن۔ اتھوں تک کے ڈر کے لمے پئے لوک وی نہ بخشے گئے۔ 10-15 منٹ تک لگاتار گولیاں چلدیاں رہیاں۔ گولیباری اس ویلے بند ہوئی جدوں اشو ہوئے کل 1650 روند ختم ہو گئے۔ کرفیو کارن ساری رات کسے نوں میڈیکل مدد جاں پانی دا گھٹ نہ مل سکیا۔ سینکڑے لوک سسک سسک کے دم توڑ گئے۔ سرکاری رپورٹ مطابق 397 بے گناہ مارے گئے تے 1000 زخمی ہوئے۔ پر نرپکھّ سوچناواں مطابق 1000 توں ودھ مارے گئے تے 1300 توں ودھ زخمی ہوئے۔ امرتسر دے سول سرجن ڈاکٹر۔ سمتھّ نے دسیا کہ 1800 لوک مارے گئے سن۔ ڈائر نے لوکاں دے دلاں وچ ڈر بھرن اتے سبق سکھاؤن لئی شہر وچ جگہ جگہ پولیس-پھوجس دیاں پکٹاں قایم کر دتیاں جتھے شہریاں نوں 200-250 میٹر تک ڈھڈّ بھار گھسرنا پیندا سی۔

ڈائر دی اس گھناؤنی کرتوت کارن بھارت اتے برٹین وچ ہاہکار مچّ گئی۔ سارے قومی لیڈراں نے اس کانڈ دی سخت الوچنا کیتی۔ روندر ناتھ ٹیگور نے نائیٹہڈّ دی اپادھی واپس کر دتی۔ بریٹیش پارلیمینٹ نے جلھیانوالا باغ دے خونی ساکے دی نکھیدھی کیتی۔ اس ساکے دی تفتیش لئی بنی ہنٹر کمیٹی نے ڈائر نوں دوشی منیا۔ انگلینڈ وچ لڑائی وزیر ونسٹن چرچل، جو بعد وچ وزیر اعظم بنے، نے اس نوں بے رحم قاتل کیہا۔ پر دربار صاحب دے اس ویلے دے سرکاری جھولی چکّ سربراہ سردار بہادر اروڑ سنگھ ننگلی نے اس نوں ادور تخت تے بلا کے سروپاؤ دے کے نوازیا گیا۔ عالمی مشہور کتاب “جنگل بکّ” دے انگریز لکھاری رڈیارڈ کپلنگ نے اس نوں بھارت وچ بریٹیش راج دا راکھا گردان کے 2600 پونڈ رقم اکٹھی کر کے بھینٹ کیتی۔ پر بریٹیش سرکار نوں اس دی وہشیانا کرتوت ہضم نہ ہوئی۔ بھارت وچ بریٹیش فوج دے پردھان سپہ سالار سر چارلس منرو نے اس نوں کرنل دے عہدے توں جبری رٹائر کر دتا۔ واپس انگلینڈ پہنچن تے اس دا بھاری استقبال وی ہویا تے سخت نقطہ چینی وی کیتی گئی۔ بریٹیش آرمی میوزیم لنڈن وچ اجے وی اس نوں بادشاہ ولوں دتا گیا تعریف پتر پردرشت اے۔

ڈائر 1927 وچ 62 سال دی عمر وچ اکلتا دی حالت وچ بہت بری موتے مریا۔ موت توں پہلاں اوہ کئی سال تک ادھ رنگ کارن منجے اتے پیا رہا۔ اس دی بیوی اتے بچے اس نوں چھڈّ گئے۔ اپنی موت توں کجھ سماں پہلاں اس نے لکھیا، “کجھ لوک کہندے ہن کہ میں جلھیانوالا باغ وچ ٹھیک کیتا پر کجھ کہندے ہن کہ میں غلط کیتا۔ میں مر جانا چاہندا ہاں تاں جو ربّ ہی اس بارے انصاف کر سکے۔” اس دی موت ڈپریشن اتے برین ہیمریز کارن ہوئی۔

جلھیانوالا باغ ساکے دا دوسرا ذمہ وار سی اسے ویلے دا پنجاب دا لیفٹینینٹ گورنر سر مائیکل اڈوائر۔ اڈوائر 1912 توں 1919 تک پنجاب دا لے۔ گورنر رہا سی۔ اس دا جم آئرلینڈ (انگلینڈ) وچ 8 اپریل 1864 نوں اک عام پروار وچ پیؤ جاہن اڈوائر اتے ماں مارگریٹ دے گھر ہویا۔ اس دی بیوی دا نام ڈیم اونا اڈوائر سی۔ اوہ اپنے ماں باپ دے 14 بچیاں وچوں 6ویں نمبر تے سی۔ اس نے سینٹ سیٹانیسلاس کالج ٹلامور توں گریجوئیشن کیتی تے 1886 وچ بھارتی سول سنوجواناں لئی چنیا گیا۔

بھارت وچ نوکری دوران اس نے ریونیو دے مصلے حل کرن وچ بہت مشہوری حاصل کیتی۔ اوہ ترقی کردا ہویا پنجاب وچ لینڈ ریکارڈ اتے کھیتی باڑی محکمے دے ڈائریکٹر دے عہدے تے پہنچ گیا۔ اس نے صوبہ سرحد، مرکزی بھارت اتے پنجاب توں علاوہ الور، بھرتپر اتے حیدرآباد سٹیٹاں لئی وی ریونیو دے کھیتر وچ ودھیا کم کیتا۔ 1912 وچ وائسرائے لارڈ ہارڈنگ نے اس نوں پنجاب دا لے۔ گورنر تعینات کر دتا تے 1913 وچ اس نوں نائیٹ دی اپادھی حاصل کیتی گئی۔ اس دے عہد وچ ہی اس دی پوری مرضی نام جلیانوالا باغ دا ساکہ ہویا۔ اینے بھیانک قتل عام دے باو جود اس نے پوری بے شرمی نال ڈائر دی حمایت جاری رکھی۔

جلھیانوالا باغ ساکے دے خلاف وچ گجراں والہ شہر وچ وی بریٹیش ورتکنیک دنگے بھڑک اٹھے۔ جدوں اڈوائر حالت تے کنٹرول نہ کر سکیا تاں اس نے حد کر دتی۔ اس دے حکم نال 15 اپریل 1919 نوں چار جنگی ہوائی جہازاں نے گجراں والہ شہر تے بمباری کر دتی۔ جہازاں نے ادھے گھنٹے تک بمباری کیتی تے کئی ہور علاقیاں سمیت خالصہ ہائی سکول گرو نانکپرا، گجرانوالا نوں تباہ کر دتا۔ بزرگاں، عورتاں اتے بچیاں سمیت درجناں لوک مارے گئے۔

اسدیاں ایہہ کرتوتاں بریٹیش سرکار دی برداشت توں باہر ہو گئیاں تاں اپریل 1919 وچ اس نوں عہدے توں فارغ کر دتا گیا۔ بریٹیش سیارہ وزیر ایڈون مونٹاگو نے اڈوئر دی کرڑی الوچنا کیتی۔ اجیہا پاپی انسان آخر شہید اودھم سنگھ ولوں 75 سال دی عمر وچ نرکاں ول روانہ کر دتا گیا۔ اوہ 13 مارچ 1940 نوں کیکسٹن ہال لنڈن وچ رائل سوسائٹی فار ایشیئن اپھیئرز دی میٹنگ وچ حصہ لے رہا سی۔ جویں ہی اڈوائر بول کے ہٹیا، اودھم سنگھ نے گولیاں مار کے اپنی قسم پوری کر وکھائی۔ اوہ روالور خالی ہون تک گولیاں چلاؤندا رہا جس نال لوئیس ڈین، لارڈ جٹلینڈ، اتے چارلس کوچرین بیلی زخمی ہو گئے۔ اودھم سنگھ نے 21 سال دے لمبے انتظار توں بعد اپنے دیش دی بے عزتی دا بدلہ آخر لے لیا۔

حوالے[لکھو]