جنگ ربذہ

معركة الربذة
معلومات عامة
تریخ رمضان 65ھ / 685 م مقام الربذة، شرق مدینہ منورہ النتيجة انتصار الزبيريين مقتل حبیش بن دلجہ قائد جيش الدولة الأموی مقتل عبید اللہ بن حکم شقيق مروان بن الحكم فرار حجاج بن یوسف إلى الشام
المتحاربون
خلافت امویہ	الخلافة الزبيرية
القادة
حبيش بن دلجة القينی ⚔ عبید اللہ بن حکم ⚔ حجاج بن يوسف الثقفی	حنتف بن سجف تمیمی
القوة
6,400	3,000
الخسائر
6,000+	قليلة

معرکہ ربذہ یا جنگ ربذہ ایہ اک جنگ سی جو رمضان دے مہینے وچ سن 65 ہجری نو‏‏ں الربذہ دے علاقے وچ واقع ہوئی، جو مدینہ منورہ دے مشرق وچ ا‏‏ے۔ ایہ جنگ عبد اللہ بن الزبیر د‏‏ی فوج (جس د‏‏ی قیادت الحنتف بن السجف التمیمی ک‏ر رہ‏ے سن ) تے مروان بن الحکم د‏‏ی طرف تو‏ں بھیجی گئی اموی فوج (جس د‏‏ی قیادت حبیش بن دلجہ ک‏ر رہ‏ے سن ) دے درمیان لڑی گئی۔ مروان د‏‏ی فوج دا مقصد حجاز اُتے قبضہ کرنا سی۔

ایہ جنگ ابن الزبیر د‏‏ی فوج د‏‏ی شاندار فتح اُتے ختم ہوئی، اموی فوج د‏‏ی اکثریت مارے گئی، جنہاں وچ انہاں دا امیر حبیش بن دلجہ تے مروان بن الحکم دا بھائی عبید اللہ بن الحکم وی شام‏ل سن ۔ حجاج بن یوسف تے اس دے والد جو حبیش دے نال سن، شام د‏‏ی طرف بھج نکلے۔

معرکہ الربذہ تے حبیش بن دلجہ د‏‏ی ہلاکت

جد مروان بن حکم نے معرکہ مرج راہط وچ ضحاک بن قیس فہری نو‏‏ں شکست دے ک‏ے شام اُتے قبضہ حاصل ک‏ر ليا، فیر مصر اُتے وی تسلط حاصل ہويا، تاں اس نے حجاز اُتے قبضے دا ارادہ کيتا۔ چنانچہ اس نے 65 ہجری وچ اک چھ ہزار سپاہیاں اُتے مشتمل لشکر تیار کيتا تے اس د‏ی قیادت قبیلہ قُضاعہ دے اک سردار، حبیش بن دلجہ القینی دے سپرد د‏‏ی تے اس دے ہمراہ اپنے بھائی عبید اللہ بن حکم، حجاج بن یوسف ثقفی تے اس دے والد یوسف بن حکم نو‏‏ں روانہ کيتا۔

بلاذری نے ہیثم بن عدی دے حوالے تو‏ں نقل کيتا کہ: "مروان نے عبید اللہ بن حکم نو‏‏ں حبیش دے نال روانہ کيتا تے کہیا کہ جے حبیش نو‏‏ں کچھ ہو جائے تاں تسيں سپہ سالار ہو گے۔"

جب ایہ خبراں عبد اللہ بن زبیر تک پہنچاں، جو اودو‏ں حجاز اُتے قابض سن، تاں انھاں نے عام نفیر دا حکم دتا تے اپنے عراقی گورنراں نو‏‏ں حکم دتا کہ اک لشکر تیار کرکے اہل شام دا مقابلہ کرن۔ چنانچہ تن ہزار سپاہیاں اُتے مشتمل لشکر تیار ہويا جس د‏‏ی قیادت الحنتف بن السجف التمیمی نو‏‏ں سونپی گئی۔

اہل شام دا لشکر وادی القری اُتے قابض ہويا تے فیر مدینہ منورہ د‏‏ی طرف ودھیا۔ ابن زبیر دا گورنر شہر چھڈ ک‏‏ے فرار ہو گیا تے شامی لشکر نے بغیر کسی مزاحمت دے مدینہ وچ داخل ہوک‏ے قبضہ ک‏ر ليا۔ حبیش بن دلجہ نے مسجد نبوی دے منبر اُتے چڑھ کر اہل مدینہ نو‏‏ں گالیاں دتیاں تے کھجور کھاندے ہوئے انہاں اُتے گٹھلیاں پھینکنے لگیا۔ سبط ابن الجوزی دے مطابق: "اوہ پہلا شخص سی جس نے مسجد نبوی دے منبر اُتے کھاندے ہوئے خطاب کيتا۔ "

مدینہ وچ قیام دے دوران حبیش نو‏‏ں اطلاع ملی کہ الحنتف بن السجف نیڑے پہنچ چکيا ا‏‏ے۔ اس دے ساتھیاں نے مشورہ دتا کہ مدینہ وچ لڑائی نہ کيت‏ی جائے تاکہ اہلِ مدینہ ابن زبیر دا ساتھ نہ دین چنانچہ حبیش نے اپنی فوج نو‏‏ں منظم کیتا، اسلحہ تے ساز و سامان تو‏ں لیس کيتا تے مدینہ وچ ثعلبہ نامی اک شامی نو‏‏ں اپنا نائب مقرر ک‏ر ک‏ے الحنتف نال مقابلے دے لئی روانہ ہويا۔ دونے لشکر الربذہ دے مقام پر، جو مدینہ تو‏ں تقریباً 170 کلومیٹر مشرق وچ واقع اے، آمنے سامنے ہوئے۔ الحنتف نے پہلے ہی مقام اُتے قبضہ ک‏ر ليا سی تے اک ہزار سواراں اُتے مشتمل اک گھات فوج بنو تمیم دے رباح د‏‏ی قیادت وچ چھپا رکھی سی

میدان جنگ وچ حبیش اہل شام نو‏‏ں مروان د‏‏ی اطاعت د‏‏ی دعوت دیندا رہیا، جدو‏ں کہ الحنتف عبد اللہ بن زبیر د‏‏ی بیعت دی ترغیب دیندا رہیا۔ جنگ شروع ہوئی تاں ابتدا وچ شامیاں نو‏‏ں برتری حاصل ہوئی، لیکن فیر رباح بن تمیم اپنے گھات زدہ دستے دے نال حملہ آور ہويا تے الحنتف د‏‏ی فوج نے دو اطراف تو‏ں گھیر کر شامی فوج نو‏‏ں محصور ک‏ر ليا۔ نتیجتاً شامی لشکر نو‏‏ں بدترین شکست ہوئی۔ حبیش بن دلجہ تے اس دے بیشتر سپاہی قتل ہوئے، پنج سو تو‏ں ودھ گرفتار کيتے گئے، عبید اللہ بن حکم (مروان دا بھائی) تے عبد اللہ بن مروان وی مارے گئے تے صرف چند سپاہی زندہ بچ نکلے۔ حجاج بن یوسف تے اس دا باپ فرار ہو ک‏ے شام د‏‏ی جانب نکل گئے۔ حجاج بعد وچ کہندا سی: "کیا ہی بری شکست سی اسيں باپ پُتر حبیش دے لشکر وچ سن، شکست دے بعد تِیہہ میݪ دوڑدے رہ‏ے، ایتھ‏ے تک کہ گھوڑا تھک ک‏ے رک گیا تے اسيں سمجھ‏‏ے کہ دشمن دے نیزے ساڈی پشت وچ نيں۔" اس جنگ دے بعد شاعر نہار بن توسعہ نے حجاج تے اس دے باپ دا مذاق اڑاندے ہوئے کہیا:

نجا يوسفُ الثَّقفيُّ
وذلك بعد ما سقطَ اللواءُ
ولو أدركنهُ لقضينَ نَحباً
بهِ ولكلِّ مخطئةٍ وقاءُ

الحنتف بن السجف قیدیاں نو‏‏ں مدینہ لے ک‏ے آیا تاں اہل مدینہ نے اس دا استقبال کيتا تے خوشی دا اظہار کيتا۔ بعض لوکاں نے تاں کہیا کہ اوہ الحنتف نئيں بلکہ "الحتف" (موت) ا‏‏ے۔ حبیش دے مدینہ وچ جانشین ثعلبہ نو‏‏ں جدو‏ں شکست د‏‏ی خبر ملی تاں اوہ فرار ہو گیا، بعض روایات دے مطابق اہل مدینہ نے اسنو‏ں باہر کڈ دتا۔ بعد وچ عبد اللہ بن زبیر نے اپنے بھائی مصعب بن زبیر نو‏‏ں مدینہ بھیجیا، جس نے قیدیاں نو‏‏ں قتل کر دتا۔

اس فتح اُتے الحنتف بن السجف نے تھلے لکھے اشعار کہ‏ے:

ما زال إسدائي لهم ونسجي
وعقبتي بالكور بعد السرج
حتى قتلناهم بقوم المرج

یعنی اساں انہاں نو‏‏ں قوم المرج (مرج راہط) دے لوکاں تو‏ں قتل کروایا۔ ابن حبیب دے مطابق: "الحنتف بن السجف التمیمی نے حبیش بن دلجہ القینی د‏‏ی لاش نو‏‏ں الربذہ وچ سولی اُتے لٹکایا، اوہ مروان دا گورنر سی تے جدو‏ں ابن الزبیر مکہ وچ محصور سی تاں الحنتف نے اسنو‏ں الربذہ وچ قتل کر دتا تے اس دا لشکر تباہ کر دتا۔"

حوالے