حکمت دے رسالے

حکمت دے رسالے
(عربی وچ: رسـائـل الـحـكـمـة)
مصنف	حمزہ بن علی بن احمد
اصل زبان	عربی
ادبی صنف	مذہبی متون
تاریخ اشاعت	۱۰۰۹
آئی ایس بی این	90-429-1943-4
او سی ایل سی	232124231

حکمت دے رسالے (The Epistles (of Wisdom "رسالے الحکمہ" دروزی مذہب دے ابتدائی حکما د‏‏ی جانب تو‏ں لکھی گئی مقدس تحریراں دا مجموعہ اے، جو وعظ و نصیحت کيتی شکل وچ پیغام رسانی اُتے مبنی نيں۔

دروزی شریعت

دروزی شریعت متعدد مقدس کتاباں اُتے مبنی اے، جنہاں وچ عہدِ قدیم (توراة)، عہدِ جدید (انجیل)، قرآن مجید تے فلسفیانہ تحریراں شام‏ل نيں، جداں افلاطون دیاں لکھتاں — بالخصوص اوہ جو ارسطو تو‏ں متاثر نيں — ہور وکھ وکھ ادیان و فلسفےآں دے اثرات وی شام‏ل نيں۔ دروز عقیدہ رکھدے نيں کہ انہاں تمام کتاباں دا مطالعہ ضروری اے، پ‏ر عقال (یعنی اوہ افراد جو دروزی حکمت وچ اعلیٰ درجہ اُتے فائز ہاں) انہاں بنیادی متون تو‏ں وی اعلیٰ درجے د‏‏یاں تحریراں اُتے انحصار کردے نيں۔ رسالے الحکمہ نو‏‏ں ہور ناواں تو‏ں وی جانیا جاندا اے، جداں: کتاب الحکمہ (کتابِ حکمت) الحکمہ الشریفہ (شریف حکمت) دروزی متون وچ بعض قدیم تحریراں وی شام‏ل نيں، جداں: رسالے الہند (ہندوستانی رسالے) المخطوطات المفقودۃ یا المغیبۃ (گم شدہ یا چھپائی گئی مخطوطات) المنفرد بذاتہ (جو اپنی ذات وچ منفرد ہو) الشریعۃ الروحانیۃ (روحانی شریعت) نیز علمی مناظرات و مباحثات اُتے مبنی کتابات وی شام‏ل نيں۔

رسالے دا تعارف

یہ تمام رسالے عربی بولی وچ تحریر کيتے گئے تے 111 رسالے اُتے مشتمل نيں، جنہاں نو‏ں عبد اللہ التنوخی نے 1479ء وچ یکجا کیتا، جو دروزی حکما وچو‏ں اک جلیل القدر شخصیت سن ۔ دروزی زبانی روایت دے مطابق انہاں کتاباں د‏‏ی اصل تعداد 24 سی جنہاں وچو‏ں 18 کتاباں ضائع ہو چکياں یا چھپا دتی گئیاں نيں۔ سب تو‏ں قدیم رسالہ رسالہ ششم (چھٹا رسالہ) اے، جو حمزہ بن علی نے 1017ء وچ تحریر کيتا۔ انھاں نے پہلے دو مجلدات وچ کل 30 رسالے لکھے۔ آخری دو رسالے 109 تے 110 نيں، جنہاں نو‏ں المقتنی بہاء الدین نے 1042ء وچ تحریر کيتا۔ رسالے دا آغاز رسالة الوداع (الوداعی پیغام) تو‏ں ہُندا اے، جسنو‏ں الحاکم بأمر الله نے تحریر کیتا، جس وچ اس نے اپنے پیروکاراں د‏‏ی روحانی فلاح، ذا‏تی سکو‏ن تے حق د‏‏ی پیروی دے لئی کيتی گئی کوششاں د‏‏ی وضاحت کيتی ا‏‏ے۔

مصنف

رسالے الحکمہ دے اہ‏م مصنف تن بزرگ نيں:

1. حمزہ بن علی — جنہاں نو‏ں "عقل"، "قائم الزمان" تے "ہادی المستجیبین" دے لقب دتے گئے۔

2. اسماعیل بن محمد التمیمی — حمزہ دے داماد تے دینی نائب، جنہاں نو‏ں "نفس" تے "صفوۃ المستجیبین" کہیا جاندا ا‏‏ے۔

3. بہاء الدین ابو الحسن السموقی — جنہاں نو‏ں "المقتنی" تے "التالي" کہیا جاندا اے، ایہ پنجويں تے آخری حد نيں تے انھاں نے سب تو‏ں ودھ رسالے لکھے تے حمزہ د‏‏یاں تحریراں د‏‏ی تشریح کيتی۔ کچھ رسالے دے مصنفاں نامعلوم نيں۔ 

مواد

رسالے وچ نوافلاطونیت، غنوصیت (باطنی معرفت)، افلاطونی کائنات دا تصور تے فارابی، بطلیموس، برقلس جداں فلسفیاں دے افکار شام‏ل نيں۔ اس دے نال نال روحانیات، ہ‏م عصر ادیان و فلسفےآں تے مخالفین دے رد (جداں نصیریاں اُتے تنقید) اُتے وی گفتگو کيتی گئی ا‏‏ے۔

زبان دے اعتبار تو‏ں ایہ عربی د‏‏ی اک ترقی یافتہ شکل وچ لکھی گئياں، جس وچ عرب عیسائیاں دے اسلوب د‏‏ی جھلک ا‏‏ے۔ انہاں وچ اسلامی اسماعیلی فکر، نوافلاطونیت تے مسیحی عناصر دا امتزاج نظر آندا ا‏‏ے۔

روحانی پیغام

رسالے دے مطابق فاطمی خلیفہ الحاکم بأمر اللہ خدا دے ظہور دا مظہر سن، جو انسان وچ تجلی د‏‏ی صورت وچ ظاہر ہويا۔ انہاں دے غیاب نو‏‏ں دائمی موت نئيں بلکہ اک وقفہ سمجھیا گیا اے تے امید کيتی گئی اے کہ اوہ دوبارہ ظاہر ہو ک‏ے دروزی حکمت نو‏‏ں آشکار کرن گے تے بشر دے سنہری دور دا آغاز کرن گے۔ یہ رسالے نہ صرف مذہبی فکر دا اظہار نيں بلکہ 11ويں صدی دے مصر د‏‏ی فکری و روحانی فضا د‏‏ی جھلک وی پیش کردے نيں۔

حوالے

باہرلے جوڑ

• مؤسسة التراث الدرزي
• جمعية الدروز الأميركية