خلافت زبیریہ
| خلافت زبیریہ | |
|---|---|
 | |
| رقبہ تے آبادی | |
| حکمران | |
| عبد اللہ بن زبير (الخليفة) | |
| مصعب بن زبیر (ولی العهد الزبيری ووالی العراق) | |
| قسم | خلافت ، سابقہ ملک |
| قیام تے اقتدار | |
| تاریخ | |
| یوم تاسیس | ۰۶۸۳ |
| خاتمہ | نومبر ۰۶۹۲ |
| ویلے دیاں حدبندیاں | |
| إعلان عبد الله بن الزبير نفس خليفةً للمسلمين دون دمشق التابعة للأمويين 64ھ | |
| سقوط الخلافة الزبيرية على يد الأمويين 73ھ | |
ترمیم  | |
عبد اللہ ابن زبیر دی خلافت یا زبیری ریاست ایہ اک خلافتی ریاست سی جو نو (9) برس تک قائم رہی، یعنی 64 ہجری توں 73 ہجری تک۔ اس دا انتساب امیر المومنین خلیفہ عبد اللہ بن زبیر دی طرف اے، جو صحابۂ کرام وچوں اک جلیل القدر صحابی سن، بلکہ صحابہ دے چھوٹے طبقے نال تعلق رکھدے سن ۔ اوہ صحابی زبیر بن عوام دے بیٹے سن ۔ آپ مدینہ منورہ دے (یا بعض دے قول دے مطابق مکہ مکرمہ کے) والی وی رہے، ایہ سب کچھ اودوں سی جدوں اموی خلیفہ معاویہ بن ابی سفیان دی حکومت سی لیکن جدوں یزید بن معاویہ خلیفہ بنا تاں عبد اللہ بن زبیر نے اس دی بیعت توں انکار کر دتا تے امام حسین بن علی دے قتل دے بعد خود نوں خلیفہ قرار دے دتا۔ اس دے بعد ابن زبیر مکہ مکرمہ چلے گئے تے واقعۂ حرّہ دے بعد اوتھے پناہ لی تے قلعہ بند ہو گئے۔ [۱]
پہلا محاصرہ
جب مسلم بن عقبہ المری الغطفانی مدینہ توں روانہ ہويا تے مکہ دی طرف جا رہیا سی، تاں اس نے وفات توں پہلے لشکر دی قیادت حصین بن نمیر السکونی الکندی دے سپرد کر دتی۔ چنانچہ حصین لشکر لے کے مکہ گیا تے جبل قعیقعان اُتے منجنیق نصب کر دتی۔ اسی دوران حصین نوں اطلاع ملی کہ یزید وفات پا چکيا اے، تاں اوہ شام دا لشکر لے کے واپس دمشق پرت گیا تے ابن زبیر نوں اس دے حال اُتے چھڈ دتا۔ ایويں عبد اللہ بن زبیر اس محاصرے توں نکلنے وچ کامیاب ہو گئے۔
تاسیس
64 ہجری وچ ، یزید دی وفات تے حصین بن نمیر دی فوج دے انخلا دے بعد، عبد اللہ بن زبیر نے اپنی خلافت قائم کيتی۔
ریاست دی قوت
عبد اللہ بن زبیر نے خود نوں مسلماناں دا خلیفہ قرار دتا، تاں لوکاں نے انہاں دی بیعت کيتی، سوائے دمشق دے جو امویاں دے زیر حکم رہیا۔ ابن زبیر نے اپنی خلافت نوں منظم کرنے دے لئی وکھ وکھ علاقےآں وچ اپنے گورنر مقرر کيتے: اپنے بھائی مصعب بن زبیر نوں عراق دا گورنر بنایا عبد اللہ بن خازم نوں خراسان اُتے مقرر کیا عبد اللہ بن مطیع نوں فارس دا گورنر بنایا انس بن ابی سنان تے عبد الرحمن بن جحدم نوں مصر دا گورنر مقرر کیا زفر بن حارث، نعمان بن بشیر تے ضحاک بن قیس نوں شام دے وکھ وکھ علاقےآں اُتے حاکم بنایا[۲]
امویاں دی بغاوت دا آغاز
مروان بن حکم نے اموی پرچم نوں دوبارہ متحد کيتا تے زبیری حکام نال جنگ دا آغاز کيتا۔ اس نے ضحاک، نعمان تے زفر دے خلاف لڑائی کی، جس وچ : زفر قرقیسیا دی طرف بھج گیا نعمان تے ضحاک مارے گئے مروان نے اپنے بیٹے عبد العزیز نوں مصر بھیجیا، جتھے اس نے زبیری حکومت دے پہلے تے آخری والی مصر، عبد الرحمن بن جحدر المذحجی، نوں قتل کر دتا فیر مروان نے عبید اللہ بن زیاد نوں زبیریاں نال جنگ دے لئی تیار کيتا۔ لیکن جدوں عبید اللہ عراق دی طرف روانہ ہويا تاکہ زبیری گورنر توں لڑ سکے، تاں اک نويں بغاوت سامنے آئی جو نہ امویاں دی وفادار سی نہ زبیریاں دی — ایہ شیعہ توبین دی تحریک سی اوڑک، مروان بن حکم نے اپنی وفات دے بعد اپنے بیٹے عبد الملک بن مروان نوں زبیریاں تے شیعاں نوں ختم کرنے دی ذمہ داری سونپی۔
دورِ زوالِ سلطنتِ زبیریہ
اب زبیریاں دے پاس صرف جزیرہ (شمالی عراق و شام دا علاقہ)، عراق تے مشرقی علاقے (خراسان و فارس) باقی رہ گئے سن ۔ اسی دوران مختار ثقفی نے ابن زبیر دے خلاف بغاوت کی، جس توں ابن زبیر دی طاقت کافی حد تک کمزور ہو گئی، بھانويں انھاں نے مختار دی بغاوت نوں ختم کر دتا۔ اسی وقت خلیفہ عبد الملک بن مروان دی طاقت وچ وادھا ہويا تے اس نے عراق تک اپنا اقتدار ودھیا لیا۔ اس نے مصعب بن زبیر نوں معرکہ دیر الجلاثیق وچ قتل کر دتا۔ فیر اس نے خراسان دی طرف اک لشکر بھیجیا جس نے زبیری گورنر عبد اللہ بن خازم نوں قتل کر دتا۔
یاں آلِ زبیر دے زیرِ اقتدار صرف جزیرہ (یعنی وسطی جزیرہ العرب) رہ گیا۔ تب خلیفہ عبد الملک نے یزید بن جریر البجلی نوں نجد اُتے حملے دا حکم دتا۔ یزید بن جریر نے نجد دے بعد بحرین تے یمامہ اُتے وی قبضہ کر ليا۔ جوابی کارروائی وچ خلیفہ عبد اللہ بن زبیر نے زبیری گورنر الحارث بن عبدکلال الحميری دی قیادت وچ اک فوجی دستہ روانہ کيتا۔ مگر الحارث نے اک وڈی غلطی ایہ دی کہ اس نے اپنا لشکر اک مقام اُتے مرکز کيتا جسنوں "الخضرمة" کہیا جاندا سی، جو اودوں اک سنسان صحرائی علاقہ سی۔ رات دے وقت یزید بن جریر دے چند سپاہیاں نے حملہ کيتا تے الحارث نوں قتل کر دتا۔
مختار ثقفی تے ریاستِ زبیریہ دا تعلق
نفوذ دی تقسیم — المختار، عبد الملک تے ابن زبیر دے درمیان: جب امام حسین بن علی شہید ہوئے، تاں مختار ثقفی نے انہاں دے قاتلاں توں بدلہ لینے دا عزم کيتا۔ اوہ مکہ گیا تے اوتھے عبد اللہ بن زبیر دی بیعت کيتی۔ ابتدائی طور اُتے اوہ ابن زبیر دے نال مل کے اموی لشکر کے خلاف جنگ وچ شریک وی ہويا۔ لیکن کچھ عرصہ بعد دونے نے محسوس کيتا کہ انہاں دے اہداف وکھ وکھ نيں تے انہاں دے نظریات وچ ہم آہنگی نئيں۔ چنانچہ مختار کوفہ چلا گیا، جتھے قبیلہ کندہ، ثقیف تے عبیدہ بن عمرو البدئی نے اس دی بیعت کيتی۔
اسی دوران مختار نے کوفہ وچ زبیری گورنر نوں کڈ باہر کيتا تے اپنا اقتدار قائم کيتا۔ اس دے بعد مختار نے امام حسین دے قاتلاں نوں قتل کرنا شروع کيتا تے انہاں توں سخت انتقام لیا۔ جب عبد اللہ بن زبیر نوں ایہ احساس ہويا کہ عراق وچ مختار دا اثر و رسوخ بڑھدا جا رہیا اے تے اوہ خطرناک بن رہیا اے، تاں اس نے اپنے بھائی تے ولی عہد مصعب بن زبیر نوں عراق روانہ کيتا۔ مصعب نے بصرہ اُتے قبضہ کیتا، اوتھے موجود مختار دے گورنر نوں کڈیا، فیر اک لشکر تیار کيتا تے کوفہ اُتے حملہ کيتا۔ اس حملے وچ مختار ثقفی قتل ہو گیا تے کوفہ دوبارہ زبیریاں دے زیرِ نگاں آ گیا۔
زوال توں پہلے
شام توں کمک پہنچی، تاں خلیفہ عبد الملک بن مروان نے یزید بن جریر البجلی نوں، جو یمامہ تے نجد دے وکھ وکھ علاقےآں وچ فتوحات حاصل کر چکيا سی، اوتھے توں واپس بلوا لیا۔ اس دے بعد عبد الملک نے شامی کمانڈراں نوں نجد وچ قیام دا حکم دتا تاکہ اوہ آئندہ کارروائی دے لئی تیاری کرن۔
دوسرا محاصرہ تے سقوط
عبد الملک بن مروان نے اپنے مشہور تے سخت گیر گورنر حجاج بن یوسف نوں مکہ روانہ کيتا۔ حجاج نے پہلے طائف دا رخ کیتا، فیر اوتھے توں مکہ مکرمہ پہنچیا تے عبد اللہ بن زبیر نوں محصور کر ليا۔ اس محاصرے وچ حجاج نے صرف فوجی محاصرہ نئيں کيتا بلکہ: سیاسی دباؤ ڈالیا ثقافتی و دینی محاصرے دے نال عوامی حمایت ختم کرنے دی کوشش کيتی
معاشی ناکہ بندی وی کی اور سب کچھ حرمِ مکی دے تقدس نوں پامال کردے ہوئے کيتا۔ اوڑک، 73 ہجری وچ ، عبد اللہ بن زبیر قتل کر دتے گئے تے انہاں دے نال ریاستِ زبیریہ دا خاتمہ ہو گیا۔ اس دے بعد لوکاں نے اموی خلیفہ عبد الملک بن مروان دی بیعت کر لئی، جو ایويں اموی سلطنت دا دوبارہ بانی (یعنی مؤسس ثانی) بن کے ابھریا۔[۳][۴]
حوالے
مصادر
- أطلس تاريخ الدولة الأموية لسامي المغلوث ص (103)،(104)،(105)،(111)،(112)،(113)،(124).
- سير أعلام النبلاء للذهبي دار ابن الجوزي المجلد الخامس صفحة 217
- عيون الأخبار لمؤلفه ابن قتيبة الدينوري تحقيق الشربيني شريدة دار اليقين للنشر والتوزيع الجزء الأول