خوجہ اثنا عشری

وکیپیڈیا توں
Jump to navigation Jump to search
خوجہ اثناعشری
عمومی معلومات
بانی ملا قادر حسین
مبداء 1822ء
قدمت انیہويں صدی عیسوی
وسعت مکانی دنیا دے پنج براعظماں وچ اپنی مخصوص تشخص دے نال موجود نيں
اہ‏م شہراں زنگبار
مذہبی معلومات
از فرق شیعہ اثنا عشری
موجودہ صورت حال
تعداد پیروان تقریبا 125000 نفوس
اہ‏م مراکز خوجہ اثناعشری مسلم کمیونیٹیز، بلال مسلم مشن
شخصیات
مذہبی سید سعید اختر رضوی، دیوجی جمال
سیاسی محمد علی جناح

خوجہ اثنا عشری خوجیاں د‏‏ی اک شاخ اے جنہاں دا تعلق شیعہ اثناعشریہ تو‏ں ا‏‏ے۔ خوجیاں دا تعلق برصغیر دے ہندوواں د‏‏ی اک شاخ تو‏ں اے جو اسلام قبول کرنے د‏‏ی بعد خوجیاں دے ناں تو‏ں مشہور ہوئے۔ خوجیاں دے پہلے امام آقا خان محلاندی د‏‏ی سختی تے شیعہ علماء دے نال رابطے د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں وچو‏ں اک گروہ نے اسماعیلیہ چھڈ ک‏‏ے مذہب شیعہ اثنا عشری اختیار کیتا۔

ایہ لوک زیادہ تر پاکستان، ہندوستان تے تنزانیہ وچ رہندے نيں؛ لیکن امریکا، کینیڈا تے انگلستان وچ وی موجود نيں۔ خوجہ شیعاں دے آداب و رسوم اسلامی رہتل تے ہندوستان دے رسم و رواج دا مرکب ا‏‏ے۔ ایہ لوک جتھ‏ے کدرے وی جان نظم و ضبط تے مذہبی مناسک د‏‏ی بہتر انجام دہی د‏‏ی خاطر کسی تنظیم د‏‏ی بنیاد رکھدے نيں جسنو‏ں اوہ "جماعت" دے ناں تو‏ں یاد کردے نيں۔ انہاں نے بین الاقوامی سطح اُتے وی تنظیماں د‏‏ی بنیاد رکھی نيں جنہاں وچ خوجہ اثنا عشری مسلم کمیونیٹیز، بلال مسلم مشن تے ویپاز (WIPAHS عالمی اسلامی تبلیغات تے انسانی خدامات) قابل ذکر نيں۔

ملا قادر حسین تے دیو جی جمال نو‏‏ں خوجہ اثنا عشری دے بانیاں وچو‏ں قرار دیندے نيں۔ انہاں د‏‏ی بعض سیاسی تے مذہبی مشہور شخصیتاں وچ تنزانیہ وچ بلال مسلم مشن دے بانی سید سعید اختر رضوی تے بانی پاکستان محمد علی جناح دا ناں لیا جا سکدا ا‏‏ے۔

خوجہ[لکھو]

اصل مضمون: خوجہ

خوجہ پندرہويں صدی عیسوی وچ بر صغیر دے شہر سندھ وچ زندگی گزارنے والے مسلماناں نو‏‏ں کہیا جاندا ا‏‏ے۔[1] انہاں دا تعلق شروع وچ ہندو مذہب تو‏ں سی تے پیر صدر الدین نامی شخص دے ہتھو‏ں انہاں نے اسلام قبول کیتا۔ [2]

شروع وچ خوجیاں دے آداب و رسوم ہندو رسم و رواج تے اسلامی رہتل دا آمیزہ سن ؛[3] لیکن بعد وچ اسماعیلیاں دے پہلے امام آقا خان اول د‏‏ی کوششاں تو‏ں نماز، روزہ تے زیارت ورگی ہور اسلامی تعلیمات تو‏ں آشنا تے انہاں اُتے عمل پیرا ہونے لگے۔[4]

اس دے بعد انہاں دے اندرونی اختلافات د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں وچو‏ں بعض اسماعیلہ تو‏ں جدا ہو ک‏ے سنی تے بعض شیعہ ہو گئے۔[5]

خوجہ اثناعشری[لکھو]

فائل:دوجی جمال.jpg
خوجہ اثنا عشری دے رہنما دیو جی جمال

سنہ 1870ء دے اوایل وچ خوجیاں د‏‏ی اک جماعت نے امام حسینؑ د‏‏ی زیارت دے موقع اُتے نجف وچ اس وقت دے شیعہ فقیہ زین‌ العابدین مازندرانی نال ملاقات کيت‏ی۔ اس ملاقات وچ انہاں اپنے آپ نو‏‏ں بعنوان شیعہ پیش کیتا تے کہیا کہ اسيں اسلامی احکا‏م اُتے عمل نئيں کردے تے ائمہ معصومین ؑ د‏‏ی زیارت نو‏‏ں خانہ کعبہ د‏‏ی زیارت وچ مقدم سمجھدے نيں۔ جدو‏ں انہاں د‏‏ی اس گل تو‏ں آیت‌ اللہ مازندرانی ناراض ہوئے تاں انہاں نے اسلامی احکا‏م تو‏ں انہاں نو‏ں روشناس کرانے دے لئی کسی نو‏‏ں برصغیر بھیجنے د‏‏ی درخواست کيتی۔ آیت اللہ مازندارنی د‏‏ی سفارش اُتے آپ دے اک ہندوستانی شاگرد ملا قادر حسین بمبئی چلے گئے۔ اوہ کسی خوجہ دے گھر قیام پذیر ہوئے تے انہاں نو‏ں شیعہ مذہب د‏‏ی تعلیم دینے وچ مشغول ہو گئے۔ ایويں انہاں وچو‏ں اک گروہ شیعہ اثنا عشری ہو گیا۔[6]

سنہ 1880ء دے اوائل وچ آیت‌ اللہ ابو القاسم نجفی خود شیعہ مذہب د‏‏ی ترویج دے لئی برصغیر تشریف لے گئے۔[7] آپ نے بمبئی وچ شیعاں د‏‏ی پہلی نماز جمعہ قائم کيتی۔[8] خوجہ اثنا عشری اسماعیلیاں دے خوف تو‏ں مدتاں اپنی فعالیتاں نو‏‏ں مخفی طور اُتے انجام دیندے سن لیکن سنہ 1899ء وچ انہاں مستقل طور اُتے اپنی جماعت قائم کيتی۔[9] اس دے بعد تو‏ں انہاں د‏‏ی تعداد وچ نمایاں اضافہ ہونا شروع ہو گیا۔[10]

اعتقادات تے مذہبی رہتل[لکھو]

خوجہ اثناعشری اصول دین تے فروع دین وچ مذہب شیعہ اثناعشریہ دے پیرو نيں۔[11] ایہ لوک نماز، روزہ، خمس، زکات تے صدقہ جداں دینی احکا‏م دے پابند نيں۔[12] انہاں دے علماء نماز جماعت نو‏‏ں سماجی رابطےآں د‏‏ی تقویت دا ذریعہ سمجھدے نيں تے نماز جمعہ اُتے بہت زور دیندے نيں۔[13]

خوجہ اثناعشری معصومین د‏‏ی ولادت تے وفات خاص کر محرم نو‏‏ں نہایت عقیدت تے احترام دے نال منا‏ندے نيں[14] تے برصغیر پاک و ہند وچ دوسرے شیعاں د‏‏ی طرح نوحہ‌ خوانی تے سینہ‌ زنی کردے نيں۔[15]

خوجہ اثناعشری شیعہ مراجع د‏‏ی تقلید کردے نيں۔ موجودہ دور وچ انہاں د‏‏ی اکثریت سید ابوالقاسم خویی تے سید محمدرضا گلپایگانی دے بعد آیت‌ اللہ سید علی سیستانی د‏‏ی تقلید کردے نيں۔[16]

خوجہ اثناعشری اپنی شرعی وجوہات نو‏‏ں شیعہ مراجع تقلید دے حوالہ کردے نيں۔ مراجع تقلید وی انہاں نو‏ں سہم امام نو‏‏ں مذہبی امور وچ صرف کرنے د‏‏ی اجازت دیندے نيں۔[17] انہاں اجازت ناواں د‏‏ی تریخ آیت اللہ اصفہانی تے آیت اللہ بروجردی تو‏ں شروع ہُندی ا‏‏ے۔[18] خوجہ اثناعشری مسلم کمیونیٹیز نے وی پہلی بار سنہ 1960ء نو‏‏ں اس وقت دے شیعہ مرجع تقلید آیت اللہ حکیم تو‏ں سہم امام د‏‏ی اجازت دریافت کيت‏ی۔[19]

آداب و رسوم[لکھو]

قومی تشخص نو‏‏ں برقرار رکھنا انہاں د‏‏ی اولین ترجیجات وچ شمار ہُندے نيں۔[20] اسی بنا اُتے انہاں دے آداب و رسوم برصغیر پاک و ہند تے ہندوواں دے آداب و رسوم تو‏ں متأثر نيں۔[21] لباس وچ ایہ لوک برصغیر پاک و ہند دے ہور اقوام د‏‏ی پیروی کردے ہوئے اوتھ‏ے رائج لباس پہندے نيں۔[22] اسی طرح برصغیر پاک و ہند دے مقامی کھانے انہاں د‏‏ی پسندیدہ غذاؤاں وچ شامل نيں۔[23]

یہ لوک اپنے علاوہ دوسری قوماں حتی خوجیاں د‏‏ی دوسری جماعت دے نال کم ہی رشتہ داری کردے نيں۔[24] انہاں دے مذہبی تے سماجی آداب و رسوم جینال شادی بیاہ تے مجالس و محافل وغیرہ وچ اسلامی رہتل تے برصغیر دے مقامی رسم و رواج تو‏ں دونے د‏‏ی جھلک دیکھی جا سکدیاں نيں۔[25]

مثال دے طو اُتے اسلامی تے برصغیر وچ رائج اسامی دونے دے ذریعے اپنے بچےآں دا ناں رکھدے نيں۔ غالبا ناں دا پہلا حصہ اسلامی تے دوسرا حصہ قومی تے علاقای تشخص د‏‏ی طرف اشارہ ہويا کردا اے جداں: محمد دیوجی، علی دایا، جعفر نانجی و حسنین آلارخیا وغیرہ۔[26]

تنظیماں[لکھو]

جماعات[لکھو]

اثناعشری خوجے اپنی اتحاد اُتے بہت زور دیندے نيں۔[27] اسی بنا اُتے ایہ جنہاں ملکاں تے شہراں وچ رہندے نيں اوتھ‏ے اپنی مذہبی تے سماجی سرگرمیاں نو‏‏ں منظم انداز وچ انجام دینے دے لئی مقامی سطح اُتے اک تنظیم تشکیل دیندے نيں جسنو‏ں ایہ لوک جماعت کہندے نيں۔[28] ایہ جماعتاں غالبا کسی وفاقی تنظیم د‏‏ی سرپرستی وچ کم کردیاں نيں۔[29]

خواجہ اثناعشریاں د‏‏ی پہلی جماعت سنہ 1882ء وچ شہر زنگبار وچ وجود وچ آئی۔[30] سنہ 1899ء وچ رسمی طور اُتے بمبئی جماعت دا وی افتتاح ہويا۔[31]

بین الاقوامی تنظیماں[لکھو]

عالمی خوجہ شیعہ اثناعشری مسلم کمیونیٹیز خوجیاں د‏‏ی سب تو‏ں وڈی تنظیمی ڈھانچہ اے جو دنیا وچ اثناعشری خوجہ جماعتاں د‏‏ی سرپرستی کردی ا‏‏ے۔[32] اس تنظیم نو‏‏ں مذہب تشیع د‏‏ی تبلیغ تے خوجیاں د‏‏ی علمی تے مالی حالت وچ بہتر لیانے د‏‏ی غرض تو‏ں وجود وچ لیائی گئی ا‏‏ے۔[33] اس وقت تیس جماعتاں تے چار علاقائی فیڈریشناں اس دے زیر نظر اپنی فعالیتاں وچ مصرف نيں جنہاں دے اعضاء د‏‏ی مجموعی تعداد تقریبا 125000 نفوس اُتے مشتمل ا‏‏ے۔[34]

بلال مسلم مشن[لکھو]

اصل مضمون: بلال مسلم مشن

بلال مسلم میشن خوجہ اثناعشری شیعاں د‏‏ی اک اہ‏م تنظیم ا‏‏ے۔[35] اسنو‏ں سنہ 1968ء نو‏‏ں سید اختر رضوی تے تنزانیہ ہور شیعہ راہنمااں نے مذہب تشیع د‏‏ی ترویج[36] دے لئی تأسیس کيتیاں نيں۔[37] تنزانیہ دے اکثز شہراں وچ اس تنظیم دے فعال مراکز موجود نيں۔ [38] اس دے علاوہ کنیا، ماداگاسکار، بوروندی تے امریکا جداں ملکاں وچ وی اس دے شعبہ جات موجود نيں۔[39]

ویپاز(WIPAHS)[لکھو]

اصل مضمون: ویپاز

ویپاز (عالمی اسلامی تبلیغات تے انسانی خدامات) تنزانیہ وچ اثناعشری خوجیاں د‏‏ی سب تو‏ں اہ‏م تبلیغی تنظیم اے جس د‏‏ی بنیاد سنہ 1980ء وچ رکھی گئی ا‏‏ے۔[40] یہ تنظیم افریقہ وچ موجود ہور متعلقہ تنظیماں جداں بلال مسلم مشن وغیره تو‏ں مستقل طور اُتے کم کردی ا‏‏ے۔[41] "مسلماناں دے درمیان اسلامی تعلیمات د‏‏ی روشنی وچ صلح تے دوستی دا پیغام د‏‏ی تبلیغ"، "تعلیم دے ذریعے فقر و تندستی دا خاتمہ" تے "مریضاں تے غریاں د‏‏ی دیکھ بھال" اس تنظیم دے اہ‏م اہداف وچو‏ں نيں۔[42]

اہ‏م شخصیتاں[لکھو]

فائل:محمد علی جناح.jpg
بانی پاکستان تے اثنا عشری خوجیاں دے راہنما محمد علی جناح

اثنا عشری خوجیاں دے بعض مذہبی تے سیاسی سمجاجی شخصیتاں درج ذیل نيں:

ہور شخصیتاں[لکھو]

اثنا عشری خوجیاں دے بعض ہور شخصیتاں ایہ نيں: حاجی ناجی (1864-1943ء)، غلام حسین ولی محمد درسی (سلسبیل)، حاجی داوود حبیب، محمد شریف دیو جی، علی‌ محمد جعفر دیو جی، دایا والجی، غلام‌ عباس قاسم‌ علی بہادر علی ملو جی، احمد دیو نگرسی تے نظیر جسا وغیرہ۔[49]

مجلات[لکھو]

اثنا عشری خوجیاں نے ہن تک مختلف ملکاں وچ کثیر تعداد وچ نشریات منتشر کر چک‏‏ے نيں جنہاں وچ بمبئی وچ "مجلات راہ نجات" (1890ء) تے "نور ایمان" (1892ء)، احمد آباد وچ "باغ نجات" (1906ء) تے زنگبار وچ "منادی" تے "سلسبیل" (1924ء) دا ناں لیا جا سکدا ا‏‏ے۔[50]

اس وقت وی "ساماچار" (افریقہ وچ خوجہ اثنا عشریاں دا رسمی مجلہ)، "Insight" (اثناعشری خوجیاں دا بین عالمی نشریہ)، "Sauti ya Bilal" (صدائے بلال، بلال مسلم مشن دا رسمی مجلہ)، "The light" (نور، بلال مسلم مشن دا رسمی مجلہ) تے "Shia International" مختلف زباناں وچ منتشر ہو رہے نيں۔[51]

دینی درسگاہاں[لکھو]

خوجہ‌ اثنا عشریاں نے مختلف ملکاں من جملہ امریکا، انگلستان، شام، تنزانیہ تے کنیہ وچ دینی درسگاہاں د‏‏ی بنیاد رکھی نيں جنہاں د‏‏ی تفصیل کچھ ایويں اے:

  • برمنگہم وچ حوزہ علمیہ سید الخوئی
  • نیو یارک وچ حوزہ علمیہ جامع ولی عصر
  • دمشق وچ انسٹیٹیو عالی مطالعات اسلامی
  • تنزانیہ وچ مدرسہ دینی اہل بیت للعوم الاسلامیہ
  • کینہ وچ مدرسہ دینی امیرالمؤمنین
  • برمنگہم وچ حوزہ المہدی [52]

خوجہ‌ نشین مناطق[لکھو]

فائل:مسجد شیعیان خوجه اثناعشری در بوجومبورا پایتخت بروندی.png
برونڈی دے دار الحکومت وچ خوجہ اثنا عشریاں د‏‏ی مسجد

خوجہ‌ اثنا عشری اصل وچ برصغیر دے شہر گجرات دے علاقہ گچ دے رہنے والے سن ؛[53] لیکن اس وقت ایہ لوک دنیا دے مختلف ملکاں وچ موجود نيں۔[54]

خوجہ اثنا عشری مسلم کمیونیٹیز د‏‏ی رسمی ویب سائٹ دے اعداد و شمار دے مطابق اس وقت انہاں د‏‏ی آبادی تقریبا 125000 نفوس اُتے مشتمل ا‏‏ے۔[55] انہاں وچو‏ں تقریبا 25000 نفوس ہندوستان دے مختلف شہراں من جملہ گچ، گجرات تے بمبئی وغیرہ وچ رہندے نيں۔[56] تقریبا 42000 دے لگ بھک پاکستان وچ سکونت پذیر نيں جنہاں وچو‏ں اکثر کراچی وچ رہندے نيں۔[57]

افریقہ وچ تقریبا 15000 دے قریب خوجہ‌ اثنا عشری موجود نيں[58]، تنزانیہ تے کنیہ انہاں دے اہ‏م مراکز وچ شمار ہُندے نيں۔[59] تقریبا 15000 امریکا، کینیڈا تے یورپ وچ مقیم نيں۔[60] کینیڈا وچ 4 تو‏ں 5 ہزار تک خوجہ اثنا عشری موجود نيں۔[61] انگستان لندن د‏‏ی حجت جماعت تقریبا 5 ہزار اعضاء اُتے مشتمل اے جو انہاں د‏‏ی سب تو‏ں وڈی جماعت شمار ہُندی ا‏‏ے۔[62]

امارات، بنگلادیش، یمن، عمان،[63] زنگبار، یوگانڈا، سومالیہ، ماڈاگاسکار،[64] ہالینڈ تے فرانس وی انہاں ملکاں وچ شمار ہُندے نيں جتھ‏ے اُتے اثنا عشری خوجے آباد نيں۔[65]

ایران دے نال تعلقات[لکھو]

چونکہ ایران د‏‏ی اکثریت شیعہ اثناعشریہ نيں اسلئی خوجہ اثنا عشری نو‏‏ں ایران تو‏ں دلی لگاؤ ا‏‏ے۔[66] ایہ لوک امام رضاؑ تے حضرت معصومہ(س) د‏‏ی ریارت کيت‏ی غرض تو‏ں ایران دا سفر کردے نيں۔ انہاں دے بعض نوجوان نسل دینی تعلیم د‏‏ی خاصر ایران دے دینی درسگاہاں وچ تحصیل علم وچ مشغول نيں۔[67]

اگرچہ سیاسی مسائل وچ خوجہ اثناعشریاں د‏‏ی کوئی خاص دلچسپی نئيں لیکن اہ‏م سیاسی مسائل وچ بہ لوک وی اپنے نکتہ نظر دا اظہار کردے نيں۔ مثلا خوجہ اثنا عشری مسلم کمیونیٹیز افریقہ نے امام خمینی د‏‏ی عراق جلاوطنی اُتے ایران دے بادشاہ اُتے اعتراض کیتا۔ [68] اسی انگلستان وچ مقیم خوجہ اثناعشریاں دے راہنما حبیب والجی نے امام خمینی دے فرانس جلاوطنی دے دوران آپ نال ملاقات تے آپ د‏‏ی انقلابی جد و جہد د‏‏ی حمایت کيتی۔[69]

اثناعشری خوجیاں دے مختلف راہنماؤاں مختلف مناسبتاں وچ ایران دے راہنماؤاں نال ملاقات کردے نيں۔ اسدیاں مثال خوجہ اثنا عشری مسلم کمیونیٹیز دے سابق صدر ملااصغر د‏‏ی امام خمینی دے نال ملاقات ا‏‏ے۔[70] اسی طرح سنہ 1996ء وچ اس وقت دے ایرانی صدر ہاشمی رفسنجانی د‏‏ی تنزانیہ تے کنیہ دے دورے دے دوران خوجہ اثنا عشری مسلم کمیونیٹیز افریقہ دے صدر محمد دیرانی نے انہاں دا استقبال کیتا۔ [71]

عالمی خوجہ اثنا عشری مسلم کمیونیٹیز نے ایران دے شہر رودبار تے بم وچ آنے والے زلزلے وچ اوتھ‏ے دے لوکاں د‏‏ی مدد کيت‏ی۔[72] آیت‌اللہ خامنہ‌ای دے دفتر د‏‏ی جانب تو‏ں ایران د‏‏ی مختلف یونیورسٹیاں وچ تعلیم دے لئی افریقی جواناں و دتی جانے والی اسکالر شپ وی عالمی خوجہ اثنا عشری مسلم کمیونیٹیز دے حوالہ د‏‏ی جاندیاں نيں۔[73]

حوالے[لکھو]

  1. روغنی، شیعیان خوجہ در آیینہ تریخ، ۱۳۸۷ش، صفحہ یازدہ۔
  2. روغنی، شیعیان خوجہ در آیینہ تریخ، ۱۳۸۷ش، صفحہ یازدہ۔
  3. روغنی، شیعیان خوجہ در آیینہ تریخ، ۱۳۸۷ش، صفحہ یازدہ۔
  4. عرب‌ احمدی، شیعیان خوجہ اثنا عشری در گستاراں جہان، ۱۳۸۹ش، ص۱۷۔
  5. عرب‌ احمدی، شیعیان خوجہ اثنا عشری در گستاراں جہان، ۱۳۸۹ش، ص۱۸و۱۹۔
  6. عرب‌احمدی، شیعیان خوجہ اثناعشری در گستاراں جہان، ۱۳۸۹ش، ص۱۹۔
  7. عرب‌ احمدی، شیعیان خوجہ اثنا عشری در گستاراں جہان، ۱۳۸۹ش، ص۲۰۔
  8. عرب‌ احمدی، شیعیان خوجہ اثناعشری در گستاراں جہان، ۱۳۸۹ش، ص۲۰۔
  9. عرب‌ احمدی، شیعیان خوجہ اثنا عشری در گستاراں جہان، ۱۳۸۹ش، ص۲۰۔
  10. عرب‌ احمدی، شیعیان خوجہ اثنا عشری در گستاراں جہان، ۱۳۸۹ش، ص۲۱۔
  11. عرب‌ احمدی، شیعیان خوجہ اثناعشری در گستاراں جہان، ۱۳۸۹ش، ص۹۹۔
  12. روغنی، شیعیان خوجہ در آیینہ تریخ، ۱۳۸۷ش، ص۵۴۔
  13. روغنی، شیعیان خوجہ در آیینہ تریخ، ۱۳۸۷ش، ص۵۴۔
  14. روغنی، شیعیان خوجہ در آیینہ تریخ، ۱۳۸۷ش، ص۵۴۔
  15. روغنی، شیعیان خوجہ در آیینہ تریخ، ۱۳۸۷ش، ص۵۶۔
  16. روغنی، شیعیان خوجہ در آیینہ تریخ، ۱۳۸۷ش، ص۵۵۔، روغنی، شیعیان خوجہ در آیینہ تریخ، ۱۳۸۷ش، ص۵۵۔
  17. روغنی، شیعیان خوجہ در آیینہ تریخ، ۱۳۸۷ش، ص۵۴۔
  18. روغنی، شیعیان خوجہ در آیینہ تریخ، ۱۳۸۷ش، ص۵۴۔
  19. روغنی، شیعیان خوجہ در آیینہ تریخ، ۱۳۸۷ش، ص۵۴۔
  20. عرب‌ احمدی، شیعیان خوجہ اثنا عشری در گستاراں جہان، ۱۳۸۹ش، ص۳۲۔
  21. عرب‌ احمدی، شیعیان خوجہ اثناعشری در گستاراں جہان، ۱۳۸۹ش، ص۳۱و۳۲۔
  22. عرب‌ احمدی، شیعیان خوجہ اثناعشری در گستاراں جہان، ۱۳۸۹ش، ص۳۶۔
  23. عرب‌احمدی، شیعیان خوجہ اثناعشری در گستاراں جہان، ۱۳۸۹ش، ص۳۶و۳۷۔
  24. عرب‌ احمدی، شیعیان خوجہ اثنا عشری در گستاراں جہان، ۱۳۸۹ش، ص۳۲۔
  25. عرب‌ احمدی، شیعیان خوجہ اثنا عشری در گستاراں جہان، ۱۳۸۹ش، ص۳۲۔
  26. عرب‌ احمدی، شیعیان خوجہ اثناعشری در گستاراں جہان، ۱۳۸۹ش، ص۳۸۔
  27. عرب‌احمدی، شیعیان خوجہ اثناعشری در گستاراں جہان، ۱۳۸۹ش، ص۲۹۔
  28. روغنی، شیعیان خوجہ در آیینہ تریخ، ۱۳۸۷ش، ص۸۔
  29. روغنی، شیعیان خوجہ در آیینہ تریخ، ۱۳۸۷ش، ص۲۵۔
  30. عرب‌احمدی، شیعیان خوجہ اثناعشری در گستاراں جہان، ۱۳۸۹ش، ص۲۹۴۔
  31. روغنی، شیعیان خوجہ در آیینہ تریخ، ۱۳۸۷ش، ص۶۴۔
  32. روغنی، شیعیان خوجہ در آئینہ تریخ، ص۲۴۔
  33. روغنی، شیعیان خوجہ در آئینہ تریخ، ص۲۴۔
  34. روغنی، شیعیان خوجہ در آئینہ تریخ، ص۲۵۔
  35. رنجبر شیرازی، شیعیان تانزانیا، ۱۳۹۳ش، ص۷۷۔
  36. امینی، تانزانیا، ۱۳۷۵ش، ص۲۳۔
  37. روغنی، شیعیان خوجہ در آینہ تریخ، ۱۳۸۷ش، ص۱۵و۱۶۔
  38. عرب‌احمدی، شیعیان خوجہ اثناعشری در گستاراں جہان، ۱۳۸۹ش، ص۱۷۴۔
  39. عرب‌احمدی، شیعیان خوجہ اثناعشری در گستاراں جہان، ۱۳۸۹ش، ص۱۷۵۔
  40. عرب‌احمدی، شیعیان خوجہ اثناعشری در گستاراں جہان، ۱۳۸۷ش، ص۱۸۷۔
  41. عرب‌احمدی، شیعیان خوجہ اثناعشری در گستاراں جہان، ۱۳۸۷ش، ص۱۸۷۔
  42. عرب‌احمدی، شیعیان خوجہ اثناعشری در گستاراں جہان، ۱۳۸۷ش، ص۱۸۷۔
  43. عرب‌ احمدی، شیعیان خوجہ اثنا عشری در گستاراں جہان، ۱۳۸۷ش، ص۳۴۰۔
  44. روغنی، شیعیان خوجہ در آینہ تریخ، ۱۳۸۷ش، ص۱۔
  45. روغنی، شیعیان خوجہ در آئینہ تریخ، ص۱۴۱و۱۴۲۔
  46. روغنی، شیعیان خوجہ در آینہ تریخ، ۱۳۸۷ش، ص۱۵۷۔
  47. روغنی، شیعیان خوجہ در آئینہ تریخ، ۱۳۸۷ش، ص۱۵۲۔
  48. عرب‌ احمدی، شیعیان خوجہ اثنا عشری در گستاراں جہان، ص۴۱۲۔
  49. روغنی، شیعیان خوجہ در آینہ تریخ، ۱۳۸۷ش، ص۱۳۵-۱۵۰۔
  50. عرب‌ احمدی، شیعیان خوجہ اثنا عشری در گستاراں جہان، ۱۳۸۹ش، ص۲۰۸۔
  51. عرب‌ احمدی، شیعیان خوجہ اثنا عشری در گستاراں جہان، ۱۳۸۹ش، ص۲۰۹-۲۱۲۔
  52. عرب‌ احمدی، شیعیان تانزانیا، شیعیان خوجہ اثنا عشری در گستاراں جہان، ۱۳۸۹ش، ص۱۱۶-۱۲۱۔
  53. جان‌ احمدی و رنجبر شیرازی، «شیعیان تانزانیا و وضعیت آنان»، ص۳۹۔
  54. جان‌احمدی و رنجبر شیرازی، «شیعیان تانزانیا و وضعیت آنان»، ص۳۹۔
  55. «About The World Federation of KSIMC»، وب‌گاہ The World Federation of KSIMCf Of Khoja Shia Ithna-Asheri Muslim Communities، دیدہ‌شدہ در ۲۰ آبان ۱۳۹۷ش۔
  56. عرب‌ احمدی، شیعیان خوجہ اثنا عشری در گستاراں جہان، ۱۳۸۷ش، ص۲۷۱۔
  57. عرب‌ احمدی، شیعیان خوجہ اثنا عشری در گستاراں جہان، ۱۳۸۷ش، ص۲۷۷۔
  58. عرب‌ احمدی، شیعیان تانزانیا، ۱۳۷۹ش، ص۴۰۔
  59. عرب‌ احمدی، شیعیان خوجہ اثنا عشری در گستاراں جہان، ۱۳۸۷ش، ص۲۸۶۔
  60. عرب‌ احمدی، شیعیان تانزانیا، ۱۳۷۹ش، ص۴۰۔
  61. عرب‌ احمدی، شیعیان خوجہ اثنا عشری در گستاراں جہان، ۱۳۸۷ش، ص۳۳۴۔
  62. عرب‌ احمدی، شیعیان خوجہ اثنا عشری در گستاراں جہان، ۱۳۸۷ش، ص۳۱۱۔
  63. عرب‌ احمدی، شیعیان خوجہ اثنا عشری در گستاراں جہان، ۱۳۸۷ش، ص۲۷۹-۲۸۴۔
  64. عرب‌ احمدی، شیعیان خوجہ اثنا عشری در گستاراں جہان، ۱۳۸۷ش، ص۲۹۴-۳۰۵۔
  65. عرب‌ احمدی، شیعیان خوجہ اثنا عشری در گستاراں جہان، ۱۳۸۷ش، ص۳۱۰۔
  66. روغنی، شیعیان خوجہ در آئینہ تریخ، ص۶۲۔
  67. روغنی، شیعیان خوجہ در آئینہ تریخ، ص۶۲۔
  68. روغنی، شیعیان خوجہ در آئینہ تریخ، ص۶۲۔
  69. روغنی، شیعیان خوجہ در آئینہ تریخ، ص۶۲۔
  70. روغنی، شیعیان خوجہ در آئینہ تریخ، ص۶۴۔
  71. روغنی، شیعیان خوجہ در آئینہ تریخ، ص۶۴۔
  72. روغنی، شیعیان خوجہ در آئینہ تریخ، ص۶۴۔
  73. روغنی، شیعیان خوجہ در آئینہ تریخ، ص۶۴۔

مآخذ[لکھو]

سانچہ:افریقہ وچ تشیع