دوجا چڑھدا ترکستان لوکراج

وکیپیڈیا توں
Jump to navigation Jump to search
-
دوجا چڑھدا ترکستان لوکراج
1944ء توں 1946ء
Flag of the Second East Turkestan Republic.svg
دوجے چڑھدا ترکستان لوکراج دا جھنڈا
Second ETR in China.svg
دوجی مشرقی ترکستان جمہوریہ دے چین دے نقشے چ علاقے
راجگھر
غالجا
بولیاں ایغور ، قازاق ، چینی
طرز حکومت سیکولر جمہوریہ
صدر
علی خان تورے (عارضی) ، احمدجان قاسم
تریخ
قیام 1944ء
خاتمہ: 13 نومبر 1946ء
کرنسی : سوم
مشرقی ترکستان جمہوریہ دا جھنڈا

دوجا چڑھدا ترکستان لوکراج جسنوں عام طور تے مشرقی ترکستان جمہوریہ وی آکھئیا جاندا اے ، ایہہ اک گھٹ چر لئی قائم رہن آلی سویت یونین دی پشت پنائی نال وجود چ آن آلی علیحدگی پسند ریاست جہڑی 12 نومبر 1944ء توں 1946ء تک قائم رہی ۔ ایہہ چین دے صوبے سنکیانگ دے تن اتلے ضلعاں (الی ۔ تارباغاتائی تے التائی) چ قائم ہوئی سی جہڑا اج کل سنکیانگ ایغور خودمختار علاقہ اے ۔

پس منظر[لکھو]

چین دے صوبے سنکیانگ دے الی ، تارباغاتائی تے التائی ضلعے

1934ء توں 1941ء تک باہرلا منگولیا وانگوں سنکیانگ وی سویت یونین دے اثر ہیٹھ سی ۔ مقامی جنگجو سردار شینگ شیکائی دا فوجی مدد تے تجارت لئی سویت یونین تے انحصار سی ۔ سویت یونین نے 1937ء توں اک ریجمینٹ فوج کومول چ ، جاپانی فوج دے اندرلا منگولیا راہیں سنکیانگ تے ممکنہ حملے توں بچاؤ لئی رکھی سی تے بدلے چ سویت یونین نوں تیل دی کھو کھودن ، ٹن تے دوجیاں معدنیات دیاں کاناں چ مراعات دتیاں گئیاں سن تے اس دے نال نال سویت یونین دیاں شرطاں تے تجارت کرن دی اجازت وی سی جہڑی اس لئی بوہت فیدہ مند سی ۔ 26 نومبر 1940ء چ شینگ شیکائی نے اک معاہدے چ سویت یونین نوں 50 سال لئی پورے سنکیانگ چ ہور رعایتاں دے دتیاں جنہاں چ تبت تے ہندستان نال لگدے علاقے وی شامل سن ۔ تے اینچ سنکیانگ سویت یونین دے مکمل سیاسی تے اقتصادی کنٹرول چ آ گئیا تے ایہہ چین دا صرف ناں دا ای حصہ رہ گئیا ۔ (شینگ شیکائی اپنیاں یاداشتاں "سنکیانگ چ لال ناکامی" ، جہڑی مشی گن یونیورسٹی توں 1958ء چ شائع ہوئی ، چ لکھدا اے :1940ء چ ستالن دا استے اینا سخت دباء سی کہ اس معاہدے ، جہڑا جوزف ستالن نے خود تیار کیتا سی ، تے دستخط کرن توں انکار دے نتیجے چ پولینڈ ورگے حالات ہو سکدا سی ۔ اسدی وضاحت اسنوں ارمچی سویت نمائندےآں باکولن تے کارپوف نے کیتی سی ۔)

اس معاہدے دے بعد 1940ء -1941ء چ سنکیانگ چ سویتاں نے وڈے پیمانے تے معدنیات لبھن دیاں مہماں بھیجئیاں تے مختلف معدنیات ، جنہاں چ یورینیم تے بریلیم (اینہاں دونہاں دھاتاں نوں خام حالت چ 1949ء تک سویت یونین لے جائیا جاندا رہئیا تے جوہری ہتھیاراں دے ڈیزائن تے پہلے سویت ایٹم بم دی تیاری چ ورتئیا گئیا ) وی شامل سن، دے وڈے ذخیرے کاشغر دے نیڑے کوہ التائی دے علاقے توں لبھے ۔ جون 1941ء چ روس تے جرمنی دے حملے تے دسمبر 1941ء چ دوجی جنگ عظیم چ امریکہ دی شمولیت دے بعد شینگ شکائی لئی اتحادی دے طور سویت یونین گھٹ تے کومنتاگ بوہتے فیدہ مند سن ۔ 1942ء دے اخیر چ شینگ نے سویت یونین توں مطالبہ کیتا کہ اوہ سنکیانگ توں اپنے ساریاں فوجاں تے سیاسی اہلکار واپس بلائے ۔ 1943ء چ شینگ ، سنکیانگ چ کومنتاگ دی شاخ دا سربراہ مقرر کیتا گئیا تے صوبے چ کومنتاگ نوں پیر جمان دی اجازت ملی ۔ 1944ء دے موسم گرما چ جرمنی دی مشرقی فرنٹ تے شکست دے بعد ، اس نے سنکیانگ تے دوبارہ کنٹرول دی کوشش کیتی تے اک وار فیر سویت یونین توں مدد منگی ۔ اس وار ستالن نے انکار کر دتا تے اگست 1944ء چ کومنتاگ نے اسنوں سنکیانگ توں ہٹا دتا تے چونگقینگ چ وزارت جنگلات چ اک چھوٹے عہدے تے لا دتا ۔

بغاوت[لکھو]

شینگ شیکائی دے سنکیانگ توں جان دے بعد ، نویں کومنتاگ انتظامیہ نوں امن و امان تے قنون توں قائم رکھن چ مشکلات پیدا ہوئیاں ۔ 16 ستمبر 1944ء چ قازق اکثریت دے علاقے گونغا چ فوجی دستے بھیجے گئے پر اوہ دنگا فساد کرن آلے گروہ نوں قابو کرن چ ناکام رہے ۔ 8 اکتوبر نوں دنگا کرن آلےآں نے نیلکا تے قبضہ کر لئیا ۔ اکتوبر چ ای تن ضلعاں دی بغاوت شروع ہوگئی جہڑے سنکیانگ چ غلجا دے دکھن چ الی ، التائی تے تارباغاتائی سن ۔ سویت یونین دی مدد تے کافی گنتی چ سنکیانگ دے جلاوطن ،جنہاں نوں سویت یونین چ ٹریننگ دتی گئی سی ، دی حمایت نال باغیاں نے چھیتی ای اینہاں تناں ضلعاں تے کنٹرول حاصل کر لئیا تے نومبر چ غلجا تے وی قبضہ کر لئیا ۔ علاقے دی چینی نژاد آبادی نوں قتل عام تے بے دخلی نال گھٹ کر دتا گئیا ۔ امریکہ دے کونسلر اہلکاراں دے مطابق ، اسلامی سکالر علی خان تورے نے ترکستان اسلامی حکومت دا اعلان کیتا :

"ترکستان اسلامی حکومت دی قائم ہو گئی اے :اللہ دی حمد اسدیاں طرح طرح دیاں نعمتاں تے ، اللہ دی ثناء ، اللہ دی مدد نے سانوں حوصلہ دتا کہ اسیں ظالم چینیاں دی حکومت تے غالب آ گئے ۔ ۔ ۔ ۔ ۔ "

باغیاں دے مطالبےآں چ چینی حکمرانی دا خاتمہ ، ساریاں فومیتاں لئی برابری ، مقامی بولیاں دا استعمال ، سویت یونین نال دوستانہ تعلقات تے سنکیانگ چ چینیاں دے آ کے آباد ہون دی مخالف شامل سن ۔ بغاوت چ حصہ لین آلی فوج نویں بنی الی قومی فوج سی ، جس چ زیادہ تر ایغور ، قازق تے روسی سپاہی (تقریبا 25،000 سپاہی جنہاں نوں ہتھیار تے ٹریننگ سویت یونین نے دتی تے لال فوج دے یونٹاں نال رہے) تے قازاق کرائی قبائلیاں دا اک گروہ (تقریبا 20،000 گھڑ سوار) عثمان باتور دی قیادت چ شامل سن ۔

گل بات[لکھو]

اگست 1945ء چ چین نے سویت یونین نال اتحاد تے دوستی دے اک معاہدے تے دستخط کیتے جس چ سویت یونین نوں بوہت زیادہ مراعات دتیاں گئیاں ۔ اس نال مشرقی ترکستان جمہوریہ لئی سویت حمایت ختم ہو گئی ۔ جولائی 1946ء چ کومنتاگ جمہوریہ دے رہنماواں نال مذاکراتی حل تے پہنچ گئیا ۔ تے کجھ تبدیلیاں نال جمہوریہ سویت نواز ریاست دے طور تے جسدی اپنی فوج تے کرنسی سی باقی رہی ۔

مشرقی ترکستان جمہوریہ دا خاتمہ[لکھو]

1949ء دے اخیر چ پیپلز لبریشن آرمی تے دریائے یانگزے پار کر کے کومنتاگ انتظامیہ دا دکھنی زینجیانگ توں خاتمہ کر دتا ۔ کجھ کومنتاگ اہلکار افغانستان ، ہندستان تے پاکستان نس گئے تے بوہتےآں نے چینی کیمونسٹ پارٹی اگے ہتھیار سٹ دتے ۔ سنکیانک تے چین دا قبضہ اکتوبر 1949ء چ مکمل ہو گئیا پے عثمان باتور تے اسدے ‍قازق 1954ء تک مزاحمت کردے رہے ۔ جولائی 1949ء چ کیمونسٹ پارٹی نے ڈینگ لیچن نوں مشرقی ترکستاں جمہوریہ دے رہنماواں نال مذاکرات لئی غلجا (چینی بولی چ ییننگ) گھلئیا ۔ ماؤزے تنگ نے جمہوریہ دے لیڈراں نوں قومی عوامی مشاورتی کانفرنس چ حصہ لین دی دعوت دتی ۔ جمہوریہ دے آگو سویت یونین گئے جتھے اوہناں نوں دسئیا گیا کہ اوہ چین دی کیمونسٹ پارٹی نال تعاون کرن ۔ اگست چ احمد جان قاسم ، عبدالکریم عباس ، اسحاق بیگ ، لوؤ ژی تے دیلی خان سوگوربائیف ، آلماتا قازقستان توں بیجنگ جان لئی جہاز تے سوار ہوئے ۔ 3 ستمبر نوں سویت یونین نے چینیاں نوں دسئیا کہ جہاز ڈگ گئیا تے جہاز چ موجود سب مارے گئے ۔ اپنے تجربہ کار ساتھیاں دے بعد جمہوریہ دے باقی بچن آلے رہنماواں نے اینہاں تناں ضلعاں دی ایغور خودمختار علاقے چ شمولیت تے رضامندی ظاہر کر دتی تے انتظامیہ چ اہم عہدے سمبھال لئے ۔

ہور ویکھو[لکھو]

حوالے[لکھو]

  • ڈیوڈ ڈی۔ وانگ : سویت چھاں تھلے ، یینینگ واقعہ ؛ زنجیانگ چ نسلی جھگڑے تے بین القوامی کشمکش ،1944ء - 1949ء : صفحہ 406 ۔
  • تھامس لیئرڈ ۔ تبت چ :سی آئی اے دا پہلا ایٹمی جسوس تے اسدا لہاسا دی خفیہ مہم ۔ صفحہ 25 ۔