دوجی پیونک جنگ

دوجی پیونک جنگ
حصہ  فونیقی جنگیں
آغاز ۰۲۱۸ ق.م  اختتام ۰۲۰۱ ق.م  مقام بحیرہ روم ،  رومی اطالیہ ،  ہسپانیا ،  افریقا (رومی صوبہ) ،  پرانا یونان
نقصانات
دا حصہ	فونیقی جنگیں
دے مگروں	پہلی فونیشی جنگ
آغاز	۰۲۱۸ ق.م
خاتمہ	۰۲۰۱ ق.م
نقشہ
انتظامی تقسیم
حصہ	جنگ
وقوع تھاں	بحیرہ روم ،  رومی اطالیہ ،  ہسپانیا ،  افریقا (رومی صوبہ) ،  پرانا یونان

دوجی پیونک جنگ پیونک جنگاں دا حصہ مغربی بحیرہ روم 218 قبل مسیح وچ تریخ بہار 218 – 201 ق م (17 سال) تھاں/ٹکانہ لہندا بحیرہ روم نتیجہ رومی فتح علاقہ تبدیلیاں کارتھیجینین ایبیریا کارتھیجینین افریقی علاقےآں دی رومی فتح گھٹ گئی لڑاکے روم چڑھدے نومیڈیا سیراکیوز (218–215 قبل مسیح) دوجے کارتھیج سیراکیوز (214–212 قبل مسیح) لہندا نومیڈیا دوجے آگو سکپیو افریقینس فیبیئس کنکٹیٹر پبلیئس کارنیل سکپیو ⚔ بہت سارے ہور ہنیبال ہسدروبل بارسا ⚔ ماگو بارسا ⚔ بہت سارے ہور

دوجی پیونک جنگ (218 توں 201 قبل مسیح) تیجی صدی قبل مسیح چ مغربی بحیرہ روم دیاں دو اہم طاقتاں، کارتھیج تے روم دے وچکار لڑیاں گئیاں تن جنگاں چوں دوجی جنگ سی۔ سال تک دونے ریاستاں نے بالادستی دے لئی جدوجہد کيتی ، بنیادی طور اُتے اٹلی تے ایبیریا وچ ، لیکن سسلی تے سارڈینیا دے جزیرےآں اُتے وی تے جنگ دے اختتام د ی طرف ، شمالی افریقہ وچ وی۔ دونے طرف تو‏ں بے پناہ مادی تے انسانی نقصانات دے بعد ، کارتھیجینیاں نو‏‏ں اک بار فیر شکست دا سامنا کرنا پيا۔ مقدونیہ ، سیراکیوز تے کئی نومیڈین بادشاہتاں لڑائی وچ شامل ہوئے ، تے آئیبیرین تے گیلک افواج نے دونے طرف لڑائی لڑی۔ جنگ دے دوران تن اہ‏م فوجی تھیٹر سن: اٹلی ، جتھ‏ے ہنیبال نے سسلی ، سارڈینیا تے یونان وچ کدی کدائيں معاون مہماں دے نال رومن لشکراں نو‏‏ں بار بار شکست دتی؛ آئیبیریا، جتھے ہاسڈروبال ، ہنیبال دا اک چھوٹا بھرا، نے اٹلی جان توں پہلاں کارتھیجینیئن نوآبادیاتی شہراں دا دفاع مخلوط کامیابی نال کیتا؛ تے افریقہ، جتھے روم نے آخر کار جنگ جِتی۔

پہلی پیونک جنگ 241ء چ رومی فتح نال ختم ہو گئی سی بی سی 23 سال بعد تے دونواں طرفاں توں بہوں وڈے نقصانات۔ جنگ دے بعد کارتھیج نے ایبیریا چ اپنی ملکیت ودھا دتی جتھے 219ء چ قبل مسیح ہنیبال دے تحت اک کارتھیجینی فوج نے رومی حامی شہر ساگونٹم دا محاصرہ کیتا، قبضہ کیتا تے برطرف کر لیا ۔ موسم بہار 218 چ قبل مسیح روم نے کارتھیج دے خلاف لڑائی دا اعلان کیتا تے دوجی پیونک جنگ دا آغاز ہویا۔ اس سال دے آخر وچ ، ہنیبال نے اپنی فوج نو‏‏ں آئیبیریا تو‏ں ، گال دے ذریعے تے الپس اُتے سیسالپائن گال (جدید شمالی اٹلی) تک مارچ کرکے رومیاں نو‏‏ں حیران کردتا۔ گیلک اتحادیاں دے ذریعہ تقویت یافتہ اس نے ٹریبیا (218) تے جھیل ٹریسیمین (217) د ی لڑائیاں وچ رومیاں اُتے کچلنے والی فتوحات حاصل کيتیاں۔ 216 وچ جنوبی اٹلی منتقل ہون دے بعد ہنیبال نے کینا دی لڑائی وچ رومیاں نو اک واری فیر شکست دتی، جتھے اس نے رومیاں دی سب توں وڈی فوج نو ختم کر دتا ۔ تن سال توں وی گھٹ عرصے چ 120,000 توں ودھ رومی فوجیاں دی موت یا گرفتاری دے بعد، روم دے بوہت سارے اطالوی اتحادی ، خاص طور تے کیپوا ، نے کارتھیج چ دھرم بدلی کیتی، جس نال ہنیبال نوں جنوبی اٹلی دے بوہت سارے حصے تے کنٹرول مل گیا۔ جداں ہی سیراکیوز تے مقدونیہ کینا دے بعد کارتھیجینین د‏‏ی طرف شامل ہوئے ، تنازعہ پھیل گیا۔ 215ء تے 210 ق م دے درمیان کارتھیجینیاں نے رومی زیر قبضہ سسلی تے سارڈینیا اُتے قبضہ کرنے د‏‏ی کوشش کيتی ، لیکن کامیاب نئيں ہوئے۔ رومیاں نے نویں لشکراں نوں اُچا کرن لئی سخت اقدامات کیتے: غلاماں، مجرماں تے اوہناں لوکاں نوں داخل کرنا جیہڑے معمول دی جائیداد دی اہلیت تے پورا نئیں اتردے سن؛ اس نال اوہناں دے ہتھیاراں دے تحت موجود بندیاں دی تعداد چ بہوں وادھا ہویا۔ اگلی دہائی تک جنوبی اٹلی وچ جنگ جاری رہی ، رومی فوجاں نے آہستہ آہستہ زیادہ تر اطالوی شہراں اُتے دوبارہ قبضہ ک ر ليا جو کارتھیج وچ شامل ہوئے سن ۔

رومیاں نے 218 ق م وچ شمال مشرقی آئبیریا وچ اک رہائش گاہ قائم کيتی؛ کارتھیجینیاں نے بار بار اس نو گھٹ کرن دی کوشش کیتی تے ناکام رہے۔ 211ء چ رومیاں نے ایبیریا تے جارحیت کیتی تے بری طرح شکست کھادی پر شمال مشرق تے اپنا قبضہ برقرار رکھیا ۔ 209 قبل مسیح چ نویں رومی کمانڈر پبلیئس سکپیو نے کارتھاگو نووا تے قبضہ کر لیا، جہڑا جزیرہ نما چ کارتھیجین دا اہم اڈا سی۔ 208ء چ سیپیو نے ہسدروبال نو شکست دتی ، حالانکہ ہسدروبال اپنی زیادہ تر فوجاں نو‏‏ں گال تے فیر 207 ق م دے اوائل وچ سیسالپائن گال وچ واپس لینے وچ کامیاب رہیا۔ ایہ نواں کارتھیجین حملہ میٹاورس دی لڑائی چ شکست کھا گیا ۔ 206ء چ الپا دی لڑائی چ سکپیو نے ایبیریا چ کارتھیجینی موجودگی نوں مستقل طور تے ختم کر دتا ۔

سکپیو نے 204 قبل مسیح وچ کارتھیجین افریقہ تے حملہ کیتا ، جس نے کارتھیجین سینیٹ نوں اٹلی توں ہنیبال دی فوج نوں واپس لین تے مجبور کیتا۔ جنگ دا آخری مصروفیت 202 وچ زاما وچ سکپیو تے ہنیبال دے ماتحت فوجاں دے وچکار ہوئی تے اس دے نتیجے وچ ہنیبال د ی شکست ہوئی تے کارتھیج نے امن دے لئی مقدمہ کیتا ۔ روم دے طے کردہ امن معاہدے نے کارتھیج نو‏‏ں اس دے تمام بیرون ملک علاقےآں تے اس دے کچھ افریقی علاقےآں تو‏ں محروم کردتا۔ سال چ 10,000 چاندی دے ٹیلنٹ دا معاوضہ ادا کیتا جانا سی۔ کارتھیج نو‏‏ں افریقہ تو‏ں باہر جنگ لڑنے تو‏ں منع کيتا گیا سی ، تے افریقہ وچ صرف روم د‏‏ی واضح اجازت دے نال۔ اس توں بعد ایہ واضح ہو گیا سی کہ کارتھیج سیاسی طور تے روم دے ماتحت سی۔ روم نے نومیڈین دے خلاف کارتھیجینی فوجی سرگرمی نو بہانہ دے طور تے استعمال کیتا تاکہ 149ء چ دوبارہ جنگ دا اعلان کیتا جا سکے۔ بی سی تیجی پیونک جنگ دا آغاز۔ 146 وچ قبل مسیح رومیاں نے کارتھیج شہر تے حملہ کیتا، اس نوں برطرف کر دتا ، اس دی زیادہ تر آبادی نو ذبح کر دتا تے اس نو مکمل طور تے مسمار کر دتا ۔

بنیادی ذرائع

پولیبیس

دوجی پیونک جنگ دا سب توں قابل اعتماد ذریعہ مورخ پولیبیئس ( ت. 200 – c. 118 BC )، اک یونانی نوں 167 وچ روم بھیجیا گیا یرغمال دے طور تے بی سی۔ اوہ <i id="mwYA">ہسٹریز</i> دے لیی جانیا جاندا اے، جہڑا 146 دے بعد لکھیا گیا سی۔ بی سی۔ پولیبیئس دے کم نوں وڈے پیمانے تے معروضی تے کارتھیجینی تے رومن نقطہ نظر دے وچکار وڈے پیمانے تے غیر جانبدار سمجھیا جاندا اے۔ پولیبیئس اک تجزیاتی تریخ دان سی تے جتھے وی ممکن ہویا اوہ شرکاء دا انٹرویو کردا سی، دونواں طرفاں توں، اوہناں واقعات وچ جہناں دے بارے وچ اوہنے لکھیا سی۔ جدید تریخ داناں دا خیال اے کہ پولیبیئس نے اس دے سرپرست تے دوست سکپیو ایمیلیانس دے رشتہ داراں دے نال غیر ضروری طور تے سازگار سلوک کیتا سی لیکن اتفاق رائے ایہ اے کہ اس دے بیان نو وڈی حد تک چہرے دی قیمت تے قبول کیتا جائے۔ جدید مورخ اینڈریو کری پولیبیئس نو "کافی قابل اعتماد" سمجھدا اے; کریج چیمپئن نے اس نوں "اک قابل ذکر طور تے چنگی طرحاں جانکاری، محنتی اتے سوجھوان اتہاسکار" دے روپ وچ بیان کیتا اے۔

پولیبیئس دے دوسری پیونک جنگ دے بارے وچ زیادہ تر بیان 216 قبل مسیح دے بعد غائب اے یا صرف ٹوٹے ٹوٹے د ی شکل وچ موجود ا ے۔ نتیجے دے طور تے، جنگ دے زیادہ تر حصے دا بنیادی ذریعہ رومن مورخ لیوی ولوں لکھیا گیا اکاؤنٹ اے۔ ایہ عام طور اُتے جدید مورخین دے ذریعہ استعمال ہُندا اے جتھ ے پولیبیئس دا بیان موجود نئيں ا ے۔ لیوی نے پولیبیئس اتے بہت زیادہ بھروسہ کیتا، پر رومن سیاست بارے ہور ویروے نال، زیادہ ڈھانچہ جاتی ڈھنگ نال لکھیا؛ اوہ کھل کے رومن دے حامی وی سی۔ فوجی مقابلیاں دے بارے چ اس دے بیانات اکثر مظاہرہ دے طور تے غلط ہوندے نیں; کلاسیکی ماہر ایڈرین گولڈس ورتھ دا کہنا اے کہ لیوی دی "وشوسنییتا اکثر مشتبہ ہوندی اے"، تے مورخ فلپ سبین لیوی دی "فوجی جہالت" دا حوالہ دیندا اے۔

ہور، بعد چ، جنگ دی قدیم تاریخاں موجود نیں، اگرچہ اکثر ٹوٹے ٹوٹے یا خلاصہ شکل چ ہوندیاں نیں۔ جدید مورخین عام طور اُتے ڈیوڈورس سیکولس تے کیسیئس ڈیو د ی تحریراں نو ں مدنظر رکھدے نيں ، جو رومن دور دے دوران لکھنے والے دو یونانی مصنفین سن ؛ اوہناں نوں جان لیزنبی نے لیوی توں "واضح طور تے بہت گھٹیا" قرار دتا اے، لیکن پولیبیئس دے کجھ ٹکڑے اوہناں دے متناں توں برآمد کیتے جا سکدے ہن۔ یونانی اخلاقی پلوٹارک نے اپنی متوازی زندگیاں وچ رومن کمانڈراں دیاں کئی سوانح عمریاں لکھیاں۔ دوجے ذرائع چ سکے، کتبے، آثار قدیمہ دے ثبوت تے تعمیر نو توں تجرباتی ثبوت شامل ہن۔

مخالف قوتاں

زیادہ تر مرد رومی شہری فوجی خدمت دے ذمہ دار سن تے پیدل فوج دے طور تے خدمات انجام دیندے سن، امیر ایکائیٹس اک کیولری دا جزو فراہم کردے سن۔ روایتی طور تے، جدوں جنگ ہوندی سی تے رومی چار لشکر کھڑے کردے سن، ہر اک چ 4,200 پیدل فوج تے 300 گھڑسوار فوج سی۔ تقریباً 1,200 پیدل فوج، غریب یا نوجوان بندے جہڑے اک معیاری فوج دے بکتر تے سامان خریدن توں قاصر سن، برچھی نال مسلح جھڑپاں دے طور تے خدمات انجام دیندے سن، جہناں نو ویلائٹس آکھیا جاندا اے۔ اوہناں کول کئی برچھیاں سن، جہڑیاں دوروں سٹیاں جان گیاں، اک چھوٹی تلوار تے ۹۰ سینٹیمیٹر (۳ فٹ) شیلڈ۔ باقی بھاری پیدل فوج دے طور تے لیس سن، باڈی آرمر ، اک وڈی ڈھال تے نکی دھکا دین آلی تلواراں دے نال۔ انہاں نو‏ں تن صفاں وچ تقسیم کيتا گیا سی: سامنے د‏‏ی صف وچ دو برچھی وی سن ، جدو‏ں کہ دوسری تے تیسری صفاں نو‏‏ں اس د‏ی بجائے دھکا دینے والے نیزے تو‏ں لیس کيتا گیا سی۔ لیجنری ذیلی یونٹاں تے انفرادی لیجنری دوناں نے نسبتاً کھلی ترتیب وچ لڑائی لڑی۔ ایہہ اک لمے چِر توں چلن آلا رومن طریقہ کار سی کہ ہر سال دو بندیاں نو سینئر مجسٹریٹس دے طور تے منتخب کیتا جاندا سی، جہناں نو قونصل آکھیا جاندا سی، جہڑے جنگ دے ویلے ہر اک فوج دی اگوائی کردے سن۔ اک فوج عام طور تے دو رومن لشکراں نو اکو جہے سائز تے لیس لشکراں دے جوڑے دے نال ملا کے بنائی جاندی سی جہڑی اوہناں دے لاطینی اتحادیاں ولوں فراہم کیتی جاندی سی۔ ایہناں لشکراں چ عام طور تے رومن لشکراں دے مقابلے چ گھڑسواراں دا اک وڈا منسلک تکمیل ہوندا سی۔

کارتھیجین دے شہری صرف اس صورت وچ اپنی فوج وچ خدمات انجام دیندے سن جدو‏ں شہر نو‏‏ں کوئی براہ راست خطرہ ہوئے۔ جدوں اوہناں نے کیتا، تے اوہناں نے لمے دھکا دین آلے برچھیاں نال مسلح بھاری پیدل فوج دے طور تے لڑائی لڑی، حالانکہ اوہ بدنام زمانہ طور تے ناقص تربیت یافتہ تے ناہموار سن۔ زیادہ تر حالات وچ کارتھیج نے اپنی فوج بنانے دے لئی غیر ملکیاں نو‏‏ں بھرتی کيتا۔ بہت سارے شمالی افریقہ توں سن تے ایہناں نوں اکثر "لیبیا" آکھیا جاندا سی۔ اس خطے نے کئی قسم دے جنگجو فراہم کیتے، جنہاں چ شامل نیں: وڈی ڈھالاں، ہیلمٹ، چھوٹیاں تلواراں تے لمے دھکا دین آلے نیزے نال لیس قریبی پیدل فوج؛ برچھی نال مسلح ہلکے پیدل فوج دے جھڑپاں; قریبی آرڈر شاک کیولری جہنوں "بھاری کیولری" دے ناں توں وی جانڑیا جاندا اے جہڑا نیزے لے جاندا اے۔ تے ہلکے گھڑسواراں دے جھڑپاں آلے جیہڑے دوروں برچھی سٹدے سن تے نیڑے دی لڑائی توں بچدے سن۔ بعد آلی گھڑسوار فوج عام طور تے نومیڈین سی۔

قریبی آرڈر لیبیا دی پیدل فوج تے شہری ملیشیا اک سختی نال بھری ہوئی تشکیل وچ لڑن گے جہنوں فالانکس آکھیا جاندا اے۔ کدی کدی پیدل فوج چوں کجھ قبضہ شدہ رومن بکتر پا لیندے سن، خاص طور تے ہنیبال دے فوجیاں چ۔ آئبیریا تے گال دونے نے وڈی تعداد وچ تجربہ کار پیدل فوج تے گھڑسوار فوج فراہ‏م کيتی۔ ایہ پیدل فوج غیر بکتر بند فوجی سن جہڑے سختی نال حملہ کردے سن، لیکن جے لڑائی لمی ہوندی تے ٹٹن دی شہرت رکھدے سن۔ گیلک گھڑسوار فوج، تے ممکنہ طور تے کجھ آئیبیرین، بکتر پہنے ہوئے سن تے قریبی فوجیاں دے طور تے لڑدے سن; زیادہ تر یا سارے سوار آئبیرین ہلکے گھڑسوار سن ۔ بیلیرک جزیرے توں سلنگر اکثر بھرتی کیتے جاندے سن۔ کارتھیجینیاں نے جنگی ہاتھیاں نوں وی ملازمت دتی؛ اتلے افریقہ چ اوس ویلے دیسی افریقی جنگل دے ہاتھی سن۔

گیریژن ڈیوٹی تے زمینی ناکہ بندی سب توں عام کارروائیاں سن۔ جدوں فوجاں مہم چلا رئی سی، اچانک حملے، گھات لگان تے چالباز عام سن۔ زیادہ رسمی لڑائیاں توں پہلاں عام طور تے دو فوجاں ۲–۱۲ کلومیٹر (۱٫۲–۷٫۵ میل) دور کیمپنگ کردیاں سن۔ کئی دناں یا ہفتیاں لئی الگ؛ کدی کدی ہر روز جنگی ترتیب چ تیار ہوندا اے۔ جے کوئی کمانڈر نقصان محسوس کردا اے، تے اوہ مشغول ہوئے بغیر مارچ کر سکدے سن۔ اجہے حالات وچ جے دوجا کمانڈر لڑن لئی تیار نئیں سی تے لڑائی نوں مجبور کرنا اوکھا سی۔ جنگی ترتیب وچ تشکیل دینا اک پیچیدہ تے پہلے توں سوچیا ہویا معاملہ سی، جس وچ کئی گھنٹے لگے۔ پیدل فوج عام طور اُتے جنگی لائن دے مرکز وچ پوزیشن وچ ہُندی سی ، جس دے سامنے ہلکے پیدل فوج دے جھڑپاں تے ہر طرف گھڑسوار فوج ہُندی سی۔ بہت ساریاں لڑائیاں دا فیصلہ اودوں کیتا جاندا سی جدوں اک پاسے دی پیدل فوج تے پہلو یا پچھے حملہ کیتا جاندا سی تے اوہ جزوی یا مکمل طور تے لپیٹے ہوئے سن۔

جنگ دے دوران دوناں ریاستاں دے کول وڈے بیڑے سن۔ کارتھیجینیئن بیڑا شاذ و نادر ہی سمندر تے جاندا سی، تے جدوں اوہ جاندا سی تے عام طور تے ٹرانسپورٹ جہازاں دی حفاظت کرن لئی ہوندا سی; ایہہ شاذ و نادر ای جارحانہ طور تے کم کردا سی۔ اس نے جنگ دے دوران رومیاں نو‏‏ں بحری برتری حاصل کيتی۔

پچھوکڑ

پہلی پیونک جنگ دے آغاز توں فوراً پہلے روم تے کارتھیج دے زیر کنٹرول علاقے دی لگ بھگ حد

رومن جمہوریہ اک صدی توں جنوبی اطالوی سرزمین وچ جارحانہ طور تے پھیل رہیا سی تے 270 تک دریائے آرنو دے جنوب وچ جزیرہ نما اٹلی نو فتح کر لیا سی۔ قبل مسیح، پیرک جنگ دے بعد جدوں جنوبی اٹلی دے یونانی شہراں ( میگنا گریسیا ) نے جمع کرایا ۔ رومن توسیع دے اس دور دے دوران، کارتھیج، جس دا دارالحکومت ہن تیونس چ اے، جنوبی ایبیریا ، شمالی افریقہ دے ساحلی علاقےآں، بیلیئرک جزیرے ، کارسیکا ، سارڈینیا تے سسلی دے مغربی نصف حصے تے غلبہ حاصل کرن لگ پیا سی۔

264 تک بی سی کارتھیج سسلی تے غالب بیرونی طاقت سی، تے کارتھیج تے روم مغربی بحیرہ روم چ نمایاں طاقتاں سن۔ تعلقات چنگے سن ، دونے ریاستاں نے کئی بار آپسی دوستی دا اعلان کیتا سی تے تجارتی رابطے مضبوط سن ۔ کلاسیکی رچرڈ میل دے مطابق جنوبی اٹلی دے اس دے کنٹرول وچ آنے دے بعد روم دے توسیعی رویے نے سسلی دے لئی کارتھیج دے ملکیتی نقطہ نظر دے نال مل ک ے دونے طاقتاں نو ں ڈیزائن تو ں زیادہ حادثے تو ں جنگ وچ ٹھوکر کھا گئی۔ پہلی پیونک جنگ دا فوری سبب آزاد سسلی شہری ریاست میسانا (جدید میسینا ) دے کنٹرول دا مسئلہ سی۔ 264 وچ بی سی کارتھیج تے روم لڑائی چ چلے گئے۔

ایہ جنگ بنیادی طور اُتے سسلی تے اس دے آس پاس دے پانیاں وچ لڑی گئی سی ؛ رومیاں نے 256ء چ شمالی افریقہ تے وی ناکام حملہ کیتا بی سی۔ ایہ قدیم دور دا سب توں لمبا مسلسل تنازعہ تے سب توں وڈی بحری جنگ سی، جس چ دوناں طرفاں توں بے پناہ مادی تے انسانی نقصانات ہوئے۔ 241 وچ م پ ، 23 سال جنگ دے بعد ، کارتھیجینیاں نو‏‏ں شکست ہوئی۔ لوٹیٹیئس دے رومی طے کردہ معاہدے دے تحت کارتھیج نے اپنے سسلی دے قبضے روم نو‏‏ں دے دتے سن ۔ روم نے باغی کرائے دے فوجیاں تے لیبیا دے رعایا دے خلاف ٹروسلیس جنگ دے دوران کارتھیج د‏‏ی خلفشار تو‏ں استفادہ کيتا تاکہ امن معاہدے نو‏‏ں توڑ دتا جائے تے 238 ق م وچ کارتھیجین سارڈینیا تے کارسیکا نو‏‏ں الحاق وچ لیا ۔ ہیملکار بارکا دی اگوائی چ، کارتھیج نے 237 قبل مسیح چ باغیاں نو شکست دتی۔

اک کارتھیجین کوارٹر-شیکل، 237–209 BC، جس چ پونک دیوتا میلکارٹ نوں دکھایا گیا اے، جہڑا ہرکیولس/ہیراکلس نال جڑیا ہویا سی۔ الٹے پاسے اک ہاتھی اے، ممکنہ طور تے اک جنگ ہاتھی؛ ایہ بارسڈز نال جڑے ہوئے سن۔

بغاوت دے دباؤ دے نال ، ہیملکار نے سمجھیا کہ جے کارتھیج نو‏‏ں دوبارہ روم دا مقابلہ کرنا اے تاں اسنو‏ں اپنے معاشی تے فوجی اڈے نو‏‏ں مضبوط بنانے د‏‏ی ضرورت اے ؛ ایبیریا (جدید سپین تے پرتگال) وچ کارتھیجینی قبضے جنوب وچ مٹھی بھر خوشحال ساحلی شہراں تک محدود سن تے ہیملکر نے 237 وچ ٹروسلیس جنگ وچ اس فوج نو‏‏ں ایبیریا لے گیا جس د‏‏ی قیادت اس نے کیتی سی۔ قبل مسیح تے جنوبی تے مشرقی ایبیریا وچ اک ارد بادشاہت، خود مختار ریاست بنائی ۔ اس نال کارتھیج نوں چاندی دیاں کاناں، زرعی دولت، افرادی قوت ، فوجی سہولتاں جویں کہ شپ یارڈز ، تے مستقبل دے رومن مطالبات دے خلاف اعتماد دے نال کھڑے ہون لئی علاقائی گہرائی ملی۔ ہیملکر نے نائب بادشاہ دے طور تے حکومت کیتی تے 229ء چ اس دے داماد، ہسدروبال نے اس دے بعد حکومت کیتی۔ قبل مسیح تے فیر اوہدا پتر، ہنیبال، 221 وچ بی سی۔

226 وچ قبل مسیح روم دے نال ایبرو معاہدہ کیتا گیا سی، جس چ دریائے ایبرو نو کارتھیجین دے اثر و رسوخ دے دائرے دی شمالی حد دے طور تے متعین کیتا گیا سی۔ اگلے چھ سالاں دے دوران روم نے ساگونٹم شہر دے نال اک وکھرا معاہدہ کیتا، جہڑا ایبرو دے جنوب چ واقع سی۔ 219 وچ قبل مسیح ہنیبال دے تحت اک کارتھیجینی فوج نے ساگنٹم دا محاصرہ کیتا ، تے اٹھ مہینےآں دے بعد اس تے قبضہ کر لیا تے اس نوں برطرف کر لیا۔ روم نے کارتھیجین حکومت تو‏ں شکایت کيت‏ی ، کوئنٹس فیبیئس میکسیمس د‏‏ی سربراہی وچ اک سفارت خانہ اپنی سینیٹ نو‏‏ں لازمی مطالبات دے نال بھیجیا۔ جدوں ایہناں نوں رد کر دتا گیا تے روم نے 218 دے موسم بہار چ جنگ دا اعلان کر دتا ۔ بی سی۔

پہلی پیونک جنگ دے خاتمے دے بعد توں روم وی پھیل رہیا سی، خاص طور تے شمالی اٹلی دے علاقے وچ دریائے پو دے کسی وی طرف جہنوں سیسالپائن گال دے ناں توں جانڑیا جاندا اے۔ 232 ق م تو‏ں اس خطے وچ قصبےآں تے فارماں نو‏‏ں قائم کرنے د‏‏ی رومیاں د‏‏ی کوششاں د‏‏ی وجہ تو‏ں مقامی گیلک قبیلےآں دے نال بار بار جنگاں ہوئیاں جنہاں نو‏‏ں بالآخر 222 وچ شکست ہوئی۔ 218 وچ رومیاں نے ہور وی شمال د‏‏ی طرف دھکیل دتا ، پو اُتے دو نويں قصبے ، یا "کالونیاں" قائم کيتیاں تے بہترین زمین دے وڈے علاقےآں نو‏‏ں منظور کيتا۔ زیادہ تر گالاں نے اس مداخلت توں ناراضگی کیتی۔

اٹلی

ہنیبال الپس پار کردا اے، 218 قبل مسیح

ہنیبال دا آئیبیریا توں اٹلی دا رستہ

218 دے دوران قبل مسیح سسلی دے آسے پاسے دے پانیاں چ کجھ بحری جھڑپاں ہوئیاں سن; رومیاں نے کارتھیجین دے حملے نو پسپا کیتا تے مالٹا دے جزیرے تے قبضہ کر لیا ۔ سیسالپائن گال (جدید شمالی اٹلی) وچ ، وڈے گیلک قبیلےآں نے اوتھ‏ے د‏‏ی رومی کالونیاں اُتے حملہ کيتا ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں آبادکار اپنی پہلے تو‏ں قائم کالونی موٹینا (جدید موڈینا ) وچ فرار ہوئے گئے ، جتھ‏ے انہاں نو‏‏ں محاصرہ کيتا گیا سی۔ اک رومی امدادی فوج نے محاصرے نو توڑ دتا ، لیکن اس دے بعد گھات لگا دتی تے خود محاصرے وچ آ گیا۔ ایبیریا وچ مہم چلانے دے لئی پہلے رومیاں نے اک فوج تیار کيتی سی ، لیکن رومی سینیٹ نے شمالی اٹلی بھیجنے دے لئی اس تو‏ں اک رومی تے اک اتحادی لشکر نو‏‏ں علیحدہ کردتا۔ انہاں د‏‏ی جگہ تازہ فوجیاں نو‏‏ں بھرتی کرنے تو‏ں ستمبر تک ایبیریا دے لئی فوج د‏‏ی روانگی وچ تاخیر ہوگئی۔ ایسے ویلے قونصل سیمپرونیئس لانگس دے ماتحت سسلی چ اک رومی فوج افریقہ تے حملے دی تیاری کر رئی سی۔

اس دوران ، ہنیبال نے نیو کارتھیج (جدید کارٹیجینا ) وچ اک کارتھیجین فوج جمع کيتی تے مئی یا جون وچ ایبیرین ساحل دے نال شمال د‏‏ی طرف اس د‏ی قیادت کيتی۔ ایہ گال وچ داخل ہویا تے دکھن ول رومی اتحادیاں توں بچن لئی اک اندرلا رستہ اختیار کیتا۔ رون کراسنگ دی لڑائی چ، ہنیبال نے مقامی گالاں دی اک فوج نو شکست دتی جہنے اوہدا راہ روکن دی کوشش کیتی۔ آئبیریا جان آلی فوج نوں لے کے اک رومن بیڑا رون دے منہ تے روم دے اتحادی ماسالیا (جدید مارسیل ) تے اتریا، لیکن ہنیبال رومیاں توں بچ گیا تے اٹلی ول ٹر پیا۔

کارتھیجینین خزاں دے آخر تک الپس دے دامن تک پہنچ گئے تے 15 دناں وچ انہاں نو ں عبور کردے ہوئے آب و ہوا ، خطے تے مقامی لیگورین د ی گوریلا جنگی حربےآں د ی مشکلات اُتے قابو پاندے ہوئے۔ ہنیبال 20,000 پیدل فوج، 6,000 گھڑسوار فوج تے نامعلوم تعداد چ ہاتھیاں دے نال سیسالپائن گال پہنچیا – جنہاں دے نال اوہ آئبیریا چھڈ گیا دے بچن آلے۔ – نومبر چ کجھ ویلہ; رومی پہلے ای اپنے سردیاں دے کوارٹراں چ چلے گئے سن۔ ہنیبال دے اطالوی جزیرہ نما وچ حیرت انگیز داخلے د‏‏ی وجہ تو‏ں اس سال دے لئی روم د‏‏ی منصوبہ بند مہم منسوخ ہوگئی: افریقہ اُتے حملہ۔

کارتھیجین فتوحات، 218–216 قبل مسیح

ہنیبال، کیپوان مجسمہ چ دکھایا گیا اے۔

اٹلی پہنچن دے تھوڑی دیر بعد کارتھیجینیاں نے دشمن ٹورینی دے سربراہ شہر (جدید ٹورین دے علاقے وچ) تے قبضہ کر لیا تے اس دے کھان پین دے ذخیرے تے قبضہ کر لیا۔ نومبر 218 دے اخیر چ قبل مسیح کارتھیجینیئن گھڑسوار فوج نے ٹائیسینس دی لڑائی چ رومیاں دے گھڑسوار فوج تے ہلکے پیدل فوج نوں شکست دتی۔ اس دے نتیجے وچ ، زیادہ تر گیلک قبائل نے کارتھیجین دے مقصد دے لئی اعلان کيتا تے ہنیبال د‏‏ی فوج 40،000 تو‏ں ودھ ہوگئی۔ سینیٹ نے سسلی دے شمال وچ فوج نو‏‏ں پہلے ہی ہنیبال دا سامنا کرنے والی قوت وچ شامل ہونے دا حکم دتا ، اس طرح افریقہ اُتے حملہ کرنے دے منصوبے نو‏‏ں ترک کردتا گیا۔ سیمپرونیئس دی کمان ہیٹھ مشترکہ رومن فوج نوں ہنیبال نے ٹریبیا دی لڑائی چ اپنی پسند دی زمین تے لڑائی چ لالچ دتا سی۔ کارتھیجینیاں نے رومیاں نوں گھیر لیا تے 40,000 چوں صرف 10,000 حفاظت لئی راہ لڑن دے قابل سن۔ اس فتح دے نال سیسالپائن گال وچ اپنی پوزیشن حاصل کرنے دے بعد ، ہنیبال نے گالاں دے درمیان سردیاں دے لئی اپنے فوجیاں نو‏‏ں کوارٹر کیتا۔ مؤخر الذکر نے وڈی تعداد وچ اس د‏ی فوج وچ شمولیت اختیار کيتی ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں اس د‏ی تعداد 50،000 تک پہنچ گئی۔

جدوں ہار دی خبر روم پہنچی تے صدمہ ہویا، لیکن اک وار جدوں سیمپرونیئس پہنچیا، تے قونصلر انتخابات دی صدارت کرن دے لیی معمول دے انداز چ ایہ پرسکون ہو گیا۔ منتخب قونصلاں نے ہور لشکر بھرتی کیتے، رومن تے روم دے لاطینی اتحادیاں توں؛ کارتھیجین دے چھاپیاں یا حملے دے امکان دے خلاف سارڈینیا تے سسلی نو تقویت دتی؛ اسی طرح دے وجوہات دی بنا تے ٹرینٹم تے دوجیاں تھاواں تے گیریژن رکھے; کوئنکوریمس دا اک بیڑا بنایا; تے سال دے آخر چ شمال ول مارچ کرن دی تیاری لئی ارمینیم تے اریٹیئم چ سپلائی ڈپو قائم کیتے۔ چار لشکراں دی دو فوجاں، دو رومن تے دو اتحادی لیکن معمول توں زیادہ مضبوط گھڑسوار دستےآں دے نال، تشکیل دتی گئیاں۔ اک اریٹیئم تے اک ایڈریاٹک ساحل تے تعینات سی; اوہ وسطی اٹلی وچ ہنیبال دی ممکنہ پیش قدمی نو روکن دے قابل ہون گے تے سیسلپائن گال وچ کم کرن دے لیی شمال دی طرف منتقل ہون دی پوزیشن وچ سن۔

موسم بہار دے شروع چ 217 قبل مسیح کارتھیجینیاں نے اک اوکھا پر بے حفاظت رستہ اختیار کردے ہوئے، بغیر کسی مخالفت دے اپینائن پار کیتا۔ ہنیبال نے گیئس فلیمینیئس دے تحت مرکزی رومی فوج نو اک زبردست جنگ وچ کھچن دی کوشش کیتی، اس علاقے نو تباہ کر کے جس دی حفاظت لئی انہاں نو بھیجیا گیا سی جس نال فلیمینیئس نو جلدی نال تعاقب کرن لئی اکسایا گیا۔ ہنیبال نے گھات لگائی تے جھیل ٹریسیمین دی لڑائی چ رومی فوج نوں مکمل طور تے شکست دتی، 15,000 رومیاں نوں مار دتا، جس چ فلیمینیئس وی شامل سی، تے 10,000 قیدی لے لئے۔ امبرین جھیل دی لڑائی چ دوجی رومی فوج چوں 4000 گھڑسواراں دی فوج نوں وی شکست دتی گئی تے ختم کر دتا گیا۔ جے قیدیاں رومی سن تے اوہناں نال بھیڑا سلوک کیتا جاندا سی; گرفتار لاطینی اتحادیاں دے نال کارتھیجینیاں نے چنگا سلوک کیتا تے بوہت سارے لوکاں نو آزاد کر دتا گیا تے انہاں دے شہراں چ واپس بھیج دتا گیا، اس توقع چ کہ اوہ کارتھیجینی جنگی مہارت تے انہاں دے سلوک دے بارے چ چنگی گل کرن گے۔ ہنیبال نے امید کیتی کہ ایہناں چوں کجھ اتحادیاں نو بغاوت کرن لئی قائل کیتا جا سکدا اے۔

فیبیئس دا 1777 دا مجسمہ

کارتھیجینیاں نے ایٹروریا ، فیر امبریا ، دے ذریعے ایڈریاٹک ساحل تک اپنا مارچ جاری رکھیا ، فیر جنوب د ی طرف اپولیا وچ مڑ گئے ، جنوبی اٹلی دے کچھ نسلی یونانی تے اٹلی شہراں اُتے قبضہ کرنے د ی امید کردے ہوئے۔ ہار دی خبر نے فیر روم چ گھبراہٹ پیدا کر دتی ۔ سفارت خانے دا سربراہ جہڑا 218 قبل مسیح چ جنگ شروع ہون توں ٹھیک پہلے کارتھیج گھلیا گیا سی، کوئنٹس فیبیئس میکسیمس، رومن اسمبلی ولوں آمر چنیا گیا سی تے اس نے لڑائیاں توں بچن دی " فیبیئن حکمت عملی " اپنائی سی، اس دی بجائے حملہ آور نوں گھٹ کرن لئی گھٹ سطح دی ہراساں کرن تے انحصار کیتا، جدوں تک کہ روم اپنی فوجی طاقت نوں دوبارہ تعمیر نہ کر سکے۔ ہنیبال نو اگلے سال اپولیا نو تباہ کرن دے لی وڈی حد تک آزاد چھڈ دتا گیا۔

فیبیئس اس دور وچ رومی فوج دے کچھ حصےآں ، عوام تے سینیٹ دے نال جنگ تو‏ں گریز کرنے دے لئی غیر مقبول سی جدو‏ں کہ اٹلی دشمن دے ذریعہ تباہ ہو رہیا سی: اس گل دا شعور سی کہ اس د‏ی حربےآں تو‏ں جنگ دا فوری خاتمہ نئيں ہوئے گا۔ ہنیبال نے اٹلی دے امیر ترین تے زرخیز ترین صوبےآں وچ مارچ کیتا ، اس امید تو‏ں کہ تباہی فیبیئس نو‏‏ں جنگ وچ لے جائے گی ، لیکن فیبیئس نے انکار کردتا۔ رومن آبادی نے فیبیئس نو "دی لیر" ( لاطینی چ، Cunctator دے طور تے مذاق اڑایا۔ ) تے 216 ق م وچ نويں قونصل منتخب کیتے: گیئس ٹیرینٹیئس وارو ، جس نے زیادہ جارحانہ جنگی حکمت عملی دا پیچھا کرنے د ی وکالت کيتی ، تے لوشیئس ایمیلیئس پالس ، جس نے فیبیئس تے وارو د ی تجویز کردہ حکمت عملی دے درمیان کدرے اک حکمت عملی د ی وکالت کيتی۔

216 قبل مسیح دے موسم بہار وچ ہنیبال نے اپولین دے میدان وچ کینا وچ وڈے سپلائی ڈپو اُتے قبضہ کرلیا۔ رومن سینیٹ نے وارو تے پالس دے ذریعہ دوہرے سائز د‏‏ی فوجاں نو‏‏ں اٹھانے دا اختیار دتا ، جو 86،000 افراد د‏‏ی اک فوج سی ، جو اس وقت تک رومن تریخ وچ سب تو‏ں وڈی سی۔ پالس تے وارو نے ہنیبال دا مقابلہ کرن لئی جنوب ول مارچ کیتا تے ۱۰ کلومیٹر (۶٫۲ میل) دور۔ ہنیبال نے کینا دی لڑائی چ فوجاں دے وچکار کھلے میدان تے لڑائی نوں قبول کیتا۔ رومن لشکراں نے ہنیبال دے جان بجھ کے کمزور مرکز دے ذریعے اپنا راستہ مجبور کیتا، لیکن پراں تے لیبیا دی بھاری پیدل فوج نے انہاں دی پیش قدمی دے آسے پاسے جھولیا، جس نال انہاں دے پہلوآں نو خطرہ سی۔ ہسڈروبل گیسکو نے کھبے ونگ تے کارتھیجین کیولری دی اگوائی کیتی تے مخالف رومن کیولری نو شکست دتی، فیر دوجے ونگ تے اپنے کیولری تے حملہ کرن لئی رومیاں دے عقب دے ارد گرد جھاڑو دتا۔ بھاری تعداد چ کارتھیجینی پیدل فوج نے اس ویلے تک برداشت کیتا جدوں تک کہ ہسڈروبل نے پچھے توں لشکراں تے حملہ نئیں کیتا۔ اس دے نتیجے وچ ، رومی پیدل فوج نو‏‏ں فرار ہونے دا کوئی ذریعہ نئيں گھیر لیا گیا سی۔ گھٹ توں گھٹ 67,500 رومی مارے گئے یا پھڑے گئے۔

میل کینی نو "روم دی سب توں وڈی فوجی تباہی" دے طور تے بیان کردا اے۔ ٹونی ناکو ڈیل ہویو نے ٹریبیا ، جھیل ٹریسیمین تے کینا نو‏‏ں تن "عظیم فوجی آفات" دے طور اُتے بیان کيتا اے جو جنگ دے پہلے تن سالاں وچ رومیاں دا سامنا کرنا پيا سی۔ برائن کیری لکھدا اے کہ انہاں تن شکستاں نے روم نو‏‏ں خاتمے دے دہانے اُتے پہنچا دتا۔ کینا دے کجھ ہفتیاں دے اندر اندر 25,000 دی اک رومن فوج نوں سلوا لیٹانا دی لڑائی چ سیسالپائن گال چ بوئی گالاں نے گھات لا کے ماریا تے ختم کر دتا۔ فیبیئس 215 ق م چ قونصل بنیا تے 214 ق م چ دوبارہ منتخب ہویا ۔

رومی اتحادیاں دا عیب، 216–214 قبل مسیح

کینا دے بعد اٹلی چ ہنیبال دی فوج دے بارے چ پولیبیئس دے بیان چ بہوں گھٹ بچیا اے۔ لیوی نے اک مکمل ریکارڈ دتا اے، لیکن گولڈس ورتھ دے مطابق "اس دی وشوسنییتا اکثر مشتبہ ہندی اے"، خاص طور تے اس دیاں لڑائیاں دے بیاناں دے حوالے نال؛ بہت سارے جدید مورخ اس گل نال متفق ہن، لیکن اس دے باوجود جنگ دے اس حصے دے لیی اوہدا بہترین زندہ ذریعہ اے۔

جنوبی اٹلی دے کئی شہری ریاستاں نے ہنیبال دے نال اتحاد کیتا ، یا اس وقت قبضہ کرلیا گیا جدو ں کارتھیجین دے حامی دھڑےآں نے اپنے دفاع دے نال دھوکہ دتا۔ اینہاں چ کیپوا دا وڈا شہر تے وڈا بندرگاہ شہر ٹرینٹم (جدید ٹارانٹو) شامل سن ۔ دو وڈے سمنائی قبیلےآں نے وی کارتھیجین دے مقصد وچ شمولیت اختیار کيتی۔ 214 تک قبل مسیح جنوبی اٹلی دا وڈا حصہ روم دے خلاف ہوچکيا سی ، حالانکہ بہت ساریاں استثناء سن تے وسطی اٹلی وچ روم دے اتحادیاں د‏‏ی اکثریت وفادار رہی۔ سب توں نکے شہراں دے علاوہ سارے شہراں نوں ہنیبال دے حملے دے ذریعے بہت چنگی طرحاں قلعہ بند کیتا گیا سی، تے ناکہ بندی اک لمے عرصے توں چلن آلا معاملہ ہو سکدا سی، یا جے ہدف بندرگاہ سی، تے ناممکن سی۔ کارتھیج دے نویں اتحادیاں نے کارتھیج دے نال، یا ایتھوں تیکر کہ اک دوجے دے نال وی کمیونٹی دا احساس نئیں کیتا۔ انہاں نے انہاں جگہاں د‏‏ی تعداد وچ اضافہ کيتا جنہاں نو‏‏ں ہنیبال د‏‏ی فوج نو‏‏ں رومی انتقام تو‏ں بچانے د‏‏ی توقع سی ، لیکن ایسا کرنے وچ اس د‏ی مدد دے لئی نسبتاً کم تازہ فوج فراہ‏م کيتی۔ اطالوی افواج جہناں نوں پالیا گیا سی، اوہناں نے اپنے آبائی شہراں توں دور کم کرن دی مزاحمت کیتی تے جدوں اوہناں نے کیتا تے اوہناں نے ماڑا کارکردگی دا مظاہرہ کیتا۔

جنوبی اٹلی وچ ہنیبال دے اتحادی ت. 213 ق م، نیلے رنگ وچ دکھایا گیا اے

اٹلی وچ ہنیبال د‏‏ی مہم دا اک اہ‏م حصہ مقامی وسائل دا استعمال کردے ہوئے رومیاں تو‏ں لڑنے د‏‏ی کوشش کرنا سی ؛ مقامی آبادی چوں بھرتی ہون آلیاں نوں ودھانا۔ اس دے ماتحت ہانو 214 ق م وچ سامنیئم وچ فوج جمع کرنے دے قابل سی ، لیکن رومیاں نے بینوینٹم د‏‏ی لڑائی وچ انہاں نويں محصولات نو‏‏ں روک لیا تے ہنیبال دے نال ملاقات تو‏ں پہلے انہاں نو‏‏ں ختم کردتا۔ ہنیبال اتحادیاں نو جِت سکدا سی، لیکن رومیاں دے خلاف انہاں دا دفاع کرنا اک نواں تے مشکل مسئلہ سی، کیونجے رومی ہُن وی متعدد فوجاں نو میدان چ کھڑا کر سکدے سن، جہڑیاں مجموعی طور تے اس دی اپنی افواج توں بوہت زیادہ سن۔

سب تو‏ں وڈا فائدہ اٹلی دا دوسرا سب تو‏ں وڈا شہر کاپوا سی جدو‏ں ہنیبال د‏‏ی فوج 216 قبل مسیح وچ کیمپانیا وچ داخل ہوئی۔ کیپوا دے باشندےآں دے پاس محدود رومی شہریت سی تے اشرافیہ شادی تے دوستی دے ذریعے رومیاں تو‏ں منسلک سی ، لیکن واضح رومی آفات دے بعد اٹلی دا اعلیٰ شہر بننے دا امکان بہت مضبوط لالچ ثابت ہويا۔ انہاں تے ہنیبال دے وچکار ہونے والے معاہدے نو‏‏ں دوستی دا معاہدہ قرار دتا جاسکدا اے ، کیونجے کیپوان د‏‏ی کوئی ذمہ داری نئيں سی۔ جدوں 215 دے گرمیاں چ لوکری دا بندرگاہ شہر کارتھیج ول ٹُر پیا قبل مسیح اسنوں فوری طور تے اٹلی چ کارتھیجینی فوجاں نوں فوجیاں، سامان تے جنگی ہاتھیاں نال مضبوط کرن لئی ورتیا گیا۔ جنگ دے دوران ایہ واحد ویلہ سی جدوں کارتھیج نے ہنیبال نو تقویت دتی۔ اک دوجی فوج، ہنیبال دے سب توں نکے بھرا ماگو دے تحت، 215 وچ اٹلی وچ اترنا سی۔ قبل مسیح لیکن اوتھ‏ے کارتھیجین د‏‏ی اک وڈی شکست دے بعد ایبیریا د‏‏ی طرف موڑ دتا گیا۔

ایس دوران، رومیاں نے نویں لشکراں نو اُچا کرن دے لیی سخت اقدامات کیتے: غلاماں، مجرماں تے انہاں لوکاں نو داخل کرنا جہڑے معمول دی جائیداد دی اہلیت تے پورا نئیں اتردے سن۔ 215 دے شروع تک قبل مسیح اوہ گھٹ توں گھٹ 12 لشکراں نوں فیلڈ کر رئے سی; 214 تک بی سی 18; تے 213 تک بی سی 22۔ 212 قبل مسیح تک تعینات لشکراں دی پوری تکمیل 100,000 توں ودھ ہووے گی، اس دے علاوہ، ہمیشہ دی طرح، اتحادی فوجیاں دی اسی طرح دی تعداد ہووے گی۔ اکثریت جنوبی اٹلی چ تقریباً 20,000 بندیاں دی فیلڈ آرمیز چ تعینات کیتی گئی سی۔ ایہ کھلی لڑائی وچ ہنیبال د‏‏ی فوج نو‏‏ں چیلنج کرنے دے لئی ناکافی سی ، لیکن اسنو‏ں اپنی افواج نو‏‏ں مرکوز کرنے تے اس د‏ی نقل و حرکت نو‏‏ں روکنے اُتے مجبور کرنے دے لئی کافی سی۔

مقدونیہ، سارڈینیا تے سسلی

215 دے دوران قبل مسیح نے مقدونیہ دے بادشاہ، فلپ پنجم نے ہنیبال نوں اپنی حمایت دا عہد کیتا ، 215 وچ روم دے خلاف پہلی مقدونیہ دی جنگ دا آغاز کیتا۔ بی سی۔ رومیاں نو‏‏ں خدشہ سی کہ مقدونیہ دے لوک آبنائے اوٹرانٹو نو‏‏ں عبور کرنے تے اٹلی وچ اترن د‏‏ی کوشش کرن گے۔ انہاں نے اس علاقے وچ اپنی بحریہ نو مضبوطی نال تقویت دتی تے اک لشکر نو حفاظت کرن دے لیی بھیجیا، تے خطرہ ختم ہو گیا۔ 211 وچ قبل مسیح روم نے مقدونیہ دے لوکاں نو ایٹولین لیگ دے نال اتحاد کرکے قابو کیتا، جو یونانی شہر ریاستاں دا اک اتحاد سی جہڑا پہلے ای مقدونیہ دے نال جنگ چ سی۔ 205 وچ قبل مسیح ایہ جنگ اک مذاکراتی امن دے نال ختم ہوئی۔

کارتھیجینیاں دی حمایت چ 213ء چ سارڈینیا تے بغاوت ہوئی قبل مسیح، لیکن اس نو جلدی ای رومیاں نے ختم کر دتا۔

رومی فوجی دے ہتھوں مارے جان توں پہلاں آرکیمیڈیز – دوجی صدی دے اک رومن موزیک دی کاپی

215 قبل مسیح توں پہلے سسلی رومی ہتھاں چ مضبوطی نال رہیا، جس نے کارتھیج توں ہنیبال دی تیار سمندری کمک تے دوبارہ فراہمی نو روک دتا۔ ہیرو II ، سیراکیوز دا پرانا ظالم جہڑا پینتالیس سال دا سی تے اک پکا رومن اتحادی سی، 215 چ مر گیا۔ بی سی تے اس دے جانشین ہیرونیمس اس دی صورتحال توں مطمئن نئیں سن۔ ہنیبال نے اک معاہدے تے گل بات کیتی جس دے تحت سیراکیوز کارتھیج دے کول آیا، جس دی قیمت پورے سسلی نو سیراکیوز دے قبضے چ بنان دی قیمت تے سی۔ سیراکیوز دی فوج نے کلاڈیئس مارسلس دی اگوائی چ رومی فوج دا مقابلہ نئیں کیتا تے 213 دے موسم بہار تک بی سی سیراکیوز دا محاصرہ کر لیا گیا سی ۔ محاصرے دے بارے وچ پولیبیئس تے لیوی دونے دے بیانات رومی محاصرے د ی جنگ دا مقابلہ کرنے دے لئی آرکیمیڈیز د ی جنگی مشیناں د ی ایجاد اُتے مرکوز نيں ، جو پہلے ہی شہر دے مضبوط دفاع د ی وجہ تو ں مشکل ہوچکيا سی۔

ہیملکو دی اگوائی چ اک وڈی کارتھیجینی فوج 213ء چ شہر نوں راحت دین لئی بھیجی گئی قبل مسیح تے کئی ہور سسلی شہراں نے رومیاں نوں چھڈ دتا۔ 212 دے موسم بہار چ قبل مسیح رومیاں نے اک اچانک رات دے حملے چ سیراکیوز تے حملہ کیتا تے شہر دے کئی ضلعیاں تے قبضہ کر لیا۔ ایس دوران، کارتھیجین دی فوج طاعون دی وجہ توں معذور ہو گئی۔ کارتھیجینیاں دے شہر نو دوبارہ سپلائی کرن چ ناکام رہن دے بعد، سیراکیوز دا باقی حصہ 212 دے خزاں چ ڈگ گیا بی سی; آرکیمیڈیز نوں اک رومی فوجی نے ماریا۔

کارتھیج نے 211ء چ سسلی چ ہور کمک بھیجی بی سی تے جارحیت تے چلے گئے۔ ہنیبال نے 211 قبل مسیح چ نومیڈین گھوڑسواراں دی اک فوج سسلی گھلی ، جس دی اگوائی ماہر لیبی فونیشیائی افسر موٹون نے کیتی ، جس نے ہٹ اینڈ رن حملیاں راہیں رومی فوج نوں بھاری نقصان پہنچایا ۔ اک تازہ رومن فوج نے 210 وچ جزیرے تے کارتھیجین دے مرکزی گڑھ، ایگریجنٹم تے حملہ کیتا۔ قبل مسیح تے شہر نوں اک ناپسندیدہ کارتھیجینی افسر نے رومیاں دے ہتھوں دھوکہ دتا ۔ اس دے بعد باقی کارتھیجین دے زیر کنٹرول قصبےآں نے ہتھیار ڈال دتے یا زبردستی یا غداری دے ذریعے لے لئے گئے تے روم تے اس د‏ی فوجاں نو‏‏ں سسلی اناج د‏‏ی فراہمی دوبارہ شروع ہوگئی۔

اٹلی، 213–208 قبل مسیح

کینی دے بعد 11 سال تک جنوبی اٹلی دے آسے پاسے جنگ پھیلی کیونکہ شہر کارتھیجینیاں دے ہتھوں چلے گئے یا دھوکہ دہی نال لے لئے گئے تے رومیاں نے محاصرے دے ذریعے یا اوہناں نو داخلہ دین لئی اندر دے دھڑیاں نو ماتحت کر کے اوہناں تے دوبارہ قبضہ کر لیا۔ ہنیبال نے بار بار رومی فوجاں نو‏‏ں شکست دتی ، لیکن جتھ‏ے وی اس د‏ی مرکزی فوج سرگرم نئيں سی ، رومیاں نے کارتھیجین د‏‏ی حمایت کرنے والے شہراں نو‏‏ں دھمکی دتی یا کارتھیجین یا کارتھیجین دے اتحادی دستےآں دے نال جنگ د‏‏ی کوشش کيتی؛ اکثر کامیابی دے نال۔ 208 تک قبل مسیح بہت سارے شہر تے علاقے جہڑے کارتھیجین دے مقصد چ شامل ہوئے سن، اپنی رومی وفاداری چ واپس آ گئے سن۔

فیبیئس نے 213 ق م وچ کارتھیجین دے سنگی قصبے آرپی تے قبضہ کر لیا۔ 212 قبل مسیح چ ہنیبال نے اتلے لیندے لوکانیہ چ سیلارس دی لڑائی چ سینٹینیئس پینولا دی رومی فوج نوں تباہ کر دتا۔ اسی سال بعد چ، ہنیبال نے ہرڈونیا دی لڑائی چ اک ہور رومی فوج نو شکست دتی، جس چ 18,000 دی فوج چوں 16,000 بندے کھو گئے۔ انہاں نقصانات دے باوجود ، رومیاں نے اٹلی وچ کارتھیجینیاں دے کلیدی اتحادی کیپوا دا محاصرہ کيتا ۔ ہنیبال نے رومیاں نوں لڑائی دی پیشکش کیتی; اس دے بعد ہونے والی لڑائی دے بارے وچ لیوی دا بیان واضح نئيں اے ، لیکن ایسا لگدا اے کہ رومیاں نو‏‏ں بھاری جانی نقصان ہويا جدو‏ں کہ کارتھیجینی محاصرہ نو‏‏ں اٹھانے وچ ناکا‏م رہے۔ اس دے بعد ہنیبال نے رومیاں دے محاصرے دے کماں اُتے حملہ کيتا ، لیکن اوہ فیر شہر نو‏‏ں راحت دینے وچ ناکا‏م رہیا۔ 211 وچ بی سی ہنیبل نے اک واری فیر محاصرہ کرن آلیاں رومی افواج نوں لڑائی دی پیشکش کیتی، ایس واری اوہناں نے اپنے قلعے چھڈن توں انکار کر دتا۔ مایوسی چ ہنیبال نے فیر اوہناں تے حملہ کیتا تے فیر توڑن چ ناکام رہیا۔ اس دے بعد اس نے اپنی فوج نو ں روم د ی طرف مارچ کیتا ، اس امید دے نال کہ رومیاں نو ں اس دا دفاع کرنے دے لئی محاصرہ ترک کرنے اُتے مجبور کیتا جائے گا ؛ تاہم، محاصرہ کرن آلی فوج اپنی تھاں تے ای رہی تے کیپوا جلدی ای گر گیا۔ اس شہر تو‏ں اس د‏ی سیاسی خود مختاری کھوہ لئی گئی تے اسنو‏ں رومی مقررین دے تحت رکھ دتا گیا۔

210 وچ کارتھیجینیاں نے ہرڈونیا دے باہر اک رومن فوج نوں گارڈ توں باہر پھڑ لیا، اس دے کمانڈر دے جنگ قبول کرن دے بعد اس نوں بھاری شکست دتی۔ لیوی نے فیر ہنیبال نو نومیسٹرو دی غیر قطعی جنگ لڑن لئی آکھیا، حالانکہ جدید مورخین اس دے بیان تے شک کردے ہن۔ رومی ہنیبال دے پچھے رہے، 209 قبل مسیح وچ کینوسیئم وچ اک ہور سخت لڑائی لڑی تے فیر بھاری نقصانات دا سامنا کیتا۔ اس جنگ نے اک ہور رومی فوج نو ٹرینٹم دے نیڑے پہنچن تے غداری دے ذریعے اس تے قبضہ کرن دے قابل بنایا۔

اٹلی، 207–203 قبل مسیح

207 دے موسم بہار چ بی سی ہسدروبل بارکا نے اپنے وڈے بھرا دے کارنامے نو دہرایا تے الپس دے پار اک فوج نو مارچ کیتا۔ اس نے 35،000 فوج دے نال سیسالپائین گال تے حملہ کیتا، جس دا ارادہ ہنیبال دے نال ملن دا سی، لیکن ہنیبال نو‏‏ں اس د‏ی موجودگی دا علم نئيں سی۔ جنوبی اٹلی وچ ہنیبال دا سامنا کرن آلے رومیاں نے اوہنوں دھوکہ دتا کہ پوری رومی فوج ہلے وی کیمپ وچ اے، جد کہ اک وڈا حصہ قونصل کلاڈیئس نیرو دے تحت شمال ول مارچ کیتا۔ انہاں نے دوسرے قونصل، مارکس سالینیٹر دے تحت رومیاں نو تقویت دتی، جہڑے پہلے ای ہسڈروبل دا سامنا کر رئے سی۔ اس مشترکہ رومی فوج نے میٹاورس د‏‏ی لڑائی وچ حملہ کيتا تے کارتھیجینی فوج نو‏‏ں تباہ کردتا ، جس وچ ہاسدروبال ماریا گیا۔ اس جنگ نے اٹلی وچ رومی تسلط د‏‏ی تصدیق د‏‏ی تے انہاں د‏‏ی فیبین حکمت عملی دا خاتمہ کيتا۔ متوقع کمک دے بغیر ہنیبال دی افواج اتحادی شہراں نو خالی کرن تے بروٹیم ول واپس جان تے مجبور ہو گئیاں۔

205 وچ بی سی ماگو بارکا ، ہنیبال دے اک ہور چھوٹے بھائی ، اپنی ہسپانوی فوج دے باقیات دے نال شمال مغربی اٹلی دے جینوا وچ اتریا۔ اسنوں چھیتی ہی گیلک اتے لیگورین کمک مل گئی ۔ اطالوی جزیرہ نما دے شمال وچ میگو د‏‏ی آمد دے بعد 204 وچ ہنیبال د‏‏ی کروٹونا د‏‏ی غیر قطعی جنگ ہوئی۔ جزیرہ نما دے دور جنوب چ قبل مسیح۔ ماگو نے اپنی تقویت یافتہ فوج نو‏‏ں سیسالپائن گال وچ کارتھیج دے اہ‏م گیلک اتحادیاں د‏‏ی زمیناں د‏‏ی طرف مارچ کيتا ، لیکن اک وڈی رومی فوج نے اسنو‏ں روکیا تے 203ء وچ انسوبریا د‏‏ی لڑائی وچ اسنو‏ں شکست دتی۔ بی سی۔

204 وچ اک رومی فوج دے کارتھیجین دے وطن تے حملہ کرن دے بعد قبل مسیح ، کارتھیجینیاں نو‏‏ں دو وڈی لڑائیاں وچ شکست دینے تے شمالی افریقہ د‏‏ی نومیڈین بادشاہتاں د‏‏ی وفاداری حاصل کرنے دے بعد ، ہنیبال تے اس د‏ی فوج د‏‏ی باقیات نو‏‏ں واپس بلا لیا گیا۔ اوہ کروٹن توں روانہ ہوئے تے 15,000–20,000 تجربہ کار سابق فوجیاں دے نال کارتھیج تے اترے۔ میگو نوں وی واپس بلایا گیا؛ اوہ سفر وچ زخماں د‏‏ی وجہ تو‏ں مر گیا تے اس دے کچھ بحری جہازاں نو‏‏ں رومیاں نے روک لیا ، لیکن اس دے 12،000 فوجی کارتھیج پہنچ گئے۔

آئبیریا

آئیبیریا 218–211 قبل مسیح

بیس ریلیف ت 200 قبل مسیح توں اک آئیبیرین یودقا۔ اوہ اک فالکاٹا تے اک انڈاکار ڈھال نال مسلح اے۔

رومی بیڑا 218 دے موسم خزاں چ مسالہ توں جاری رہیا قبل مسیح، شمال مشرقی آئبیریا وچ فوج نو اتاریا، جتھے اس نے مقامی قبائل وچ حمایت حاصل کیتی۔ ایبرو تے پیرینیز دے درمیان رومیاں د‏‏ی قیام نے ایبیریا تو‏ں اٹلی جانے والا راستہ روک دتا ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں ایبیریا تو‏ں ہنیبال تک کمک د‏‏ی ترسیل مشکل ہوگئی۔ 218 دے اخیر چ اک کارتھیجین حملہ قبل مسیح نو سیسا دی لڑائی چ دفع کیتا گیا ۔ 217 وچ قبل مسیح 40 کارتھیجینی تے آئیبیرین جنگی جہازاں نو 35 رومن تے ماسالیان برتناں نے ایبرو دریا دی لڑائی چ شکست دتی، جس چ 29 کارتھیجینی جہازاں دا نقصان ہویا۔

216 وچ ہیسڈروبل نوں کارتھیج توں اٹلی جان دا حکم ملیا تے ہنیبال نال رل کے رومیاں تے اپنے وطن وچ دباء پایا۔ ہسڈروبل نے اعتراض کیتا، تے دلیل دتی کہ آئیبیرین قبائل تے کارتھیجینی اتھارٹی بہت نازک سی تے اس علاقے چ رومی افواج بہت مضبوط سن تاکہ اوہ منصوبہ بند تحریک نو نافذ کر سکے۔ 215 وچ ہسدروبال نے آخر کار کارروائی کیتی، اک رومی حامی شہر دا محاصرہ کیتا تے ڈیرٹوسا وچ جنگ دی پیشکش کیتی، جتھے اس نے رومن فوج دے پہلوآں نو صاف کرن دے لیی اپنی گھڑسوار برتری نو استعمال کرن دی کوشش کیتی جد کہ اپنڑی پیدل فوج دے نال انہاں دے مرکز نو دونواں طرف لپیٹ لیا۔ اُتے ، رومیاں نے کارتھیجین لائن دے مرکز نو‏‏ں توڑ دتا تے فیر ہر ونگ نو‏‏ں وکھ وکھ شکست دتی ، جس تو‏ں شدید نقصان پہنچیا۔ ہسڈروبل دے لی اٹلی چ ہنیبال نو تقویت دینا ممکن نئیں سی۔

کارتھیجینیاں نے مقامی سیلٹیبیرین قبائل دے روم ول جان دی لہر دا سامنا کیتا۔ رومی کمانڈراں نے 212ء چ ساگنٹم تے قبضہ کر لیا قبل مسیح تے 211 وچ بی سی نے اپنی فوج نوں مضبوط کرن لئی 20,000 سیلٹیبیرین کرائے دے فوجیاں دی خدمات حاصل کیتیاں۔ ایہ ویکھدے ہوئے کہ ایبیریا چ کارتھیجینین افواج تن فوجاں چ تقسیم کیتیاں گئیاں سن جہڑیاں اک دوجے توں الگ تعینات سن، رومیاں نے اپنیاں افواج نوں تقسیم کر دتا۔ اس حکمت عملی دے نتیجے وچ 211 وچ دو وکھ وکھ لڑائیاں ہوئیاں ، جنہاں نو‏‏ں عام طور اُتے مشترکہ طور اُتے اپر بائیٹس د‏‏ی لڑائی کہیا جاندا ا‏‏ے۔ دونے لڑائیاں رومیاں د‏‏ی مکمل شکست اُتے ختم ہوئیاں ، کیونجے ہاسدروبال نے رومیاں دے کرائے دے فوجیاں نو‏‏ں رشوت دے ک‏ے صحرا نو‏‏ں چھڈ دتا سی۔ رومی زندہ بچنے والےآں نے ایبرو دے شمال وچ اپنے ساحلی گڑھ د‏‏ی طرف پِچھے ہٹ گئے ، جتھ‏ے تو‏ں کارتھیجینی فیر انہاں نو‏ں کڈنے وچ ناکام رہے۔ کلاڈیئس نیرو نے 210 وچ کمک لیاندی بی سی تے صورتحال نو مستحکم کیتا۔

آئیبیریا، 211–205 قبل مسیح

دوجی صدی

 BC سنگ مرمر دا نکے سکپیو دا مجسمہ، گلپٹوٹیک

210 ق م وچ پبلیئس کارنیل سکپیو ، ہور رومن کمک دے نال ایبیریا پہنچیا۔ 209 وچ اک احتیاط نال منصوبہ بند حملے وچ قبل مسیح اس نے آئبیریا، نیو کارتھیج وچ کارتھیجین طاقت دے ہلکے دفاعی مرکز تے قبضہ کیتا ، سونے، چاندی تے محاصرے دے توپ خانے دی اک وڈی مال غنیمت تے قبضہ کیتا۔ اس نے گرفتار آبادی نو‏‏ں آزاد کر دتا تے کارتھیجینیاں دے ذریعہ اوتھ‏ے رکھے گئے ایبیرین یرغمالیاں نو‏‏ں آزاد کروایا ، تاکہ انہاں دے قبائل د‏‏ی وفاداری نو‏‏ں یقینی بنایا جاسک‏‏ے۔

208 دے موسم بہار چ بی سی ہسڈروبال نے بیکولا دی لڑائی چ سکپیو نال لڑن لئی اگے ودھیا۔ کارتھیجینیاں نو‏‏ں شکست ہوئی ، لیکن ہاسدروبال اپنی فوج د‏‏ی اکثریت نو‏‏ں واپس لینے تے کسی وی رومی تعاقب نو‏‏ں روکنے وچ کامیاب رہیا ؛ اس دے زیادہ تر نقصانات اس دے آئیبیرین اتحادیاں وچ سن ۔ سکپیو ہسڈروبل نو پیرینیز دے مغربی درےآں دے اُتے گال وچ اپنی خاتمہ شدہ فوج د ی قیادت کرنے تو ں روکنے دے قابل نئيں سی۔ 207 وچ قبل مسیح ، گال وچ بھاری بھرتی کرنے دے بعد ، ہسدروبال نے اپنے بھائی ، ہنیبال دے نال ملنے د‏‏ی کوشش وچ الپس نو‏‏ں پار کرکے اٹلی وچ داخلہ لیا ، لیکن اس تو‏ں پہلے ہی اسنو‏ں شکست ہوئی۔

206 وچ قبل مسیح، ایلیپا دی لڑائی چ، سکپیو نے 48,000 فوجیاں دے نال، ادھے اطالوی تے ادھے آئبیرین، نے 54,500 فوجیاں تے 32 ہاتھیاں دی کارتھیجینی فوج نوں شکست دتی۔ اس نال ایبیریا چ کارتھیجینیاں دی قسمت تے مہر لگ گئی۔ آئیبیریا چ آخری کارتھیجینین دے زیر قبضہ شہر، گیڈس ، نے رومیاں دے حوالے کر دتا۔ بعد وچ اسی سال رومی فوجاں وچ اک بغاوت شروع ہوئی ، جس نے آئیبیرین رہنماواں د‏‏ی حمایت نو‏‏ں اپنی طرف متوجہ کيتا ، اس گل تو‏ں مایوس ہوئے کہ کارتھیجینیاں دے اخراج دے بعد رومی افواج جزیرہ نما وچ ہی رہیاں سن ، لیکن اسنو‏ں سیپیو نے ختم کردتا۔ 205 وچ قبل مسیح اک کوشش کیتی گئی سی کہ میگو نے نیو کارتھیج تے دوبارہ قبضہ کیتا جدوں رومی قابض اک ہور بغاوت تے اک ایبیرین بغاوت نال ہل گئے، لیکن اوہنوں پسپا کر دتا گیا۔ ماگو اپنی باقی فوجاں دے نال ایبیریا توں اتلے اٹلی چلا گیا۔ 203 وچ بی سی کارتھیج نے روم دے برائے نام کنٹرول دے باوجود ایبیریا تو‏ں گھٹ تو‏ں گھٹ 4000 کرائے دے فوجیاں نو‏‏ں بھرتی کرنے وچ کامیابی حاصل کيتی۔

افریقہ

افریقہ، 213–206 قبل مسیح

سکپیو دی افریقہ چ فوجی مہم(204–203

 ق م)

213 وچ بی سی سیفاکس ، شمالی افریقہ چ اک طاقتور نومیڈین بادشاہ، نے روم لئی اعلان کیتا۔ اس دے جواب وچ کارتھیجینی فوجاں نو‏‏ں اسپین تو‏ں شمالی افریقہ بھیجیا گیا۔ 206 وچ قبل مسیح کارتھیجینیاں نے سیفاکس دے نال کئی نومیڈین بادشاہتاں نو تقسیم کرکے اپنے وسائل دی اس نالی نو ختم کر دتا۔ وراثت توں محروم ہون آلیاں چوں اک نومیڈین شہزادہ ماسینیسا سی، جہنوں اس طرحاں روم دیاں باہواں چ دھکیل دتا گیا۔

افریقہ تے رومی حملہ، 204–201 قبل مسیح

205 وچ بی سی پبلیئس سکپیو نو‏‏ں سسلی وچ لشکراں د‏‏ی کمانڈ دتی گئی تے اسنو‏ں افریقہ اُتے حملہ کرکے جنگ ختم کرنے دے اپنے منصوبے دے لئی رضاکاراں نو‏‏ں بھرتی کرنے د‏‏ی اجازت دتی گئی۔ 204 وچ افریقہ اترنے دے بعد قبل مسیح اس دے نال ماسینیسا تے نومیڈین گھڑسواراں دی اک فوج شامل ہو گئی۔ سکپیو نے دو وار لڑائی کیتی تے کارتھیجین دیاں دو وڈیاں فوجاں نوں تباہ کر دتا۔ دوجے مقابلے دے بعد سیفاکس دا تعاقب کیتا گیا تے سرٹا دی لڑائی وچ ماسینیسا نے قیدی بنا لیا؛ اس دے بعد ماسینیسا نے رومی مدد تو‏ں سیفاکس د‏‏ی زیادہ تر بادشاہت اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔

روم تے کارتھیج نے امن دے مذاکرات وچ داخل ہوئے تے کارتھیج نے ہنیبال تے ماگو دونے نو‏‏ں اٹلی تو‏ں بلا لیا۔ رومی سینیٹ نے اک مسودہ معاہدے د‏‏ی توثیق د‏‏ی ، لیکن عدم اعتماد تے اعتماد وچ اضافے د‏‏ی وجہ تو‏ں جدو‏ں ہنیبال اٹلی تو‏ں آیا تاں ، کارتھیج نے اسنو‏ں مسترد کردتا۔ ہنیبال نو‏‏ں اک ہور فوج د‏‏ی کمان وچ رکھیا گیا ، جو اٹلی تو‏ں آنے والے اس دے سابق فوجیاں تے افریقہ تو‏ں نويں اٹھائے گئے فوجاں تو‏ں تشکیل دتا گیا سی ، لیکن گھوڑ سواراں دے نال تھوڑی سی۔ زامہ دی فیصلہ کن لڑائی اکتوبر 202ء دے بعد ہوئی بی سی۔ دوسری پونک جنگ د‏‏ی زیادہ تر لڑائیاں دے برعکس ، گھڑسوار فوج وچ رومیاں د‏‏ی برتری سی تے پیدل فوج وچ کارتھیجینیاں د‏‏ی برتری حاصل سی۔ ہنیبال نے رومن پیدل فوج دی تشکیل وچ گھس جان لئی 80 ہاتھیاں نوں ورتن دی کوشش کیتی، پر رومیاں نے اوہناں دا موثر انداز وچ مقابلہ کیتا تے ہاتھیاں نوں کارتھیجین صفاں وچوں واپس مار دتا۔ اس دے بعد رومن تے اتحادی نومیڈین گھڑسوار فوج نے اپنے حملےآں نو‏‏ں دبایا تے کارتھیجینی گھڑسوار فوج نو‏‏ں میدان تو‏ں کڈ دتا۔ دونے فریقاں دے پیدل فوج نے اس وقت تک لڑائی لڑی جدو‏ں تک کہ رومی گھڑسوار فوج واپس نئيں آئی تے کارتھیجین دے عقبی حصے اُتے حملہ نئيں کيت‏‏ا۔ کارتھیجین دی تشکیل ٹُٹ گئی; ہنیبال میدان توں بچن آلے کجھ لوکاں چوں اک سی۔

رومی فتح

روم دے طے کردہ نويں امن معاہدے نے کارتھیج نو‏‏ں اس دے تمام بیرون ملک علاقےآں تے اس دے کچھ افریقی علاقےآں تو‏ں محروم کردتا۔ 50 سال وچ 10،000 ٹیلنٹ چاندی دا معاوضہ ادا کرنا سی تے یرغمال بنائے گئے سن ۔ کارتھیج نوں جنگی ہاتھی رکھن توں منع کیتا گیا سی تے اس دا بیڑا دس جنگی جہازاں تک محدود سی۔ اسنوں افریقہ توں باہر تے افریقہ چ صرف روم دی اجازت نال جنگ کرن توں منع کیتا گیا سی ۔ بہت سارے سینئر کارتھیجینین اس معاہدے نو مسترد کرنا چاہندے سن لیکن ہنیبال نے اس دے حق چ سختی نال گل کیتی تے اس نو موسم بہار 201 چ قبول کر لیا گیا۔ بی سی۔ اس توں بعد ایہ واضح ہو گیا سی کہ کارتھیج سیاسی طور تے روم دے ماتحت سی۔ سیپیو نو‏‏ں اک فتح تو‏ں نوازیا گیا تے اسنو‏ں "افریقینس" دا ناں ملیا۔۔

روم دے افریقی اتحادی، نومیڈیا دے بادشاہ ماسینیسا نے کارتھیج دے جنگ لڑن دی پابندی دا استحصال کیتا تاکہ کارتھیج دے علاقے تے بار بار چھاپہ ماریا تے قبضہ کیتا جا سکے۔ 149 ق م وچ ، دوسری پونک جنگ دے خاتمے دے پنجاہ سال بعد ، کارتھیج نے اک فوج ، ہسدروبال دے زیر قیادت ، ماسینیسا دے خلاف بھیجی ، معاہدے دے باوجود۔ مہم اوروسکوپا د‏‏ی جنگ وچ تباہی وچ ختم ہوئی تے روم وچ اینٹی کارتھیجینین دھڑےآں نے سزا دینے والی مہم د‏‏ی تیاری دے لئی ناجائز فوجی کارروائی نو‏‏ں بہانہ دے طور اُتے استعمال کيتا۔ تیجی پیونک جنگ بعد چ 149 قبل مسیح چ شروع ہوئی جدوں اک وڈی رومی فوج شمالی افریقہ چ اتریا تے کارتھیج دا محاصرہ کر لیا ۔ 146 ق م دے موسم بہار وچ رومیاں نے اپنا آخری حملہ شروع کیتا ، منظم طریقے تو‏ں شہر نو‏‏ں تباہ کردتا تے اس دے باشندےآں نو‏‏ں قتل کردتا؛ 50,000 بچن آلیاں نوں غلامی چ ویچ دتا گیا۔ پہلے کارتھیجینی علاقے افریقہ دا رومن صوبہ بن گئے ۔ کارتھیج دی تھاں نوں رومن شہر دے طور تے دوبارہ تعمیر کرن توں اک صدی پہلاں دی گل اے۔

نوٹ، حوالہ جات تے ذرائع

ذرائع

• Bagnall, Nigel (1999). The Punic Wars: Rome, Carthage and the Struggle for the Mediterranean. London: Pimlico. ISBN 978-0-7126-6608-4. 
• Beck, Hans (2015). "The Reasons for War", A Companion to the Punic Wars. Chichester, West Sussex: John Wiley, 225–241. ISBN 978-1-119-02550-4. 
• Barceló, Pedro (2015). "Punic Politics, Economy, and Alliances, 218–201", A Companion to the Punic Wars. Chichester, West Sussex: John Wiley, 357–375. ISBN 978-1-119-02550-4. 
• (2007) Scipione e Annibale, la guerra per salvare Roma. Bari-Roma: Laterza. ISBN 978-88-420-8332-0. 
• Le Bohec, Yann (2015). "The "Third Punic War": The Siege of Carthage (148–146 BC)", A Companion to the Punic Wars. Chichester, West Sussex: John Wiley, 430–446. ISBN 978-1-1190-2550-4. 
• Briscoe, John (2006). "The Second Punic War", The Cambridge Ancient History: Rome and the Mediterranean to 133 B.C. VIII. Cambridge: Cambridge University Press, 44–80. ISBN 978-0-521-23448-1. 
• Carey, Brian Todd (2007). Hannibal's Last Battle: Zama & the Fall of Carthage. Barnslet, South Yorkshire: Pen & Sword. ISBN 978-1-84415-635-1. 
• (2006) The Maltese Cross: A Strategic History of Malta. Westport, Connecticut: Greenwood Publishing Group. ISBN 978-0-313-32329-4. 
• Champion, Craige B. (2015). "Polybius and the Punic Wars", A Companion to the Punic Wars. Chichester, West Sussex: John Wiley, 95–110. ISBN 978-1-1190-2550-4. 
• Coarelli, Filippo (2002). "I ritratti di 'Mario' e 'Silla' a Monaco e il sepolcro degli Scipioni" (in it). Eutopia Nuova Serie II (1): 47–75. ISSN 1121-1628. 
• Collins, Roger (1998). Spain: An Oxford Archaeological Guide. Oxford: Oxford University Press. ISBN 978-0-19-285300-4. 
• Curry, Andrew (2012). "The Weapon that Changed History". Archaeology 65 (1): 32–37. 
• (1993) The Harper Encyclopedia of Military History. New York City: HarperCollins. ISBN 978-0-06-270056-8. 
• Eckstein, Arthur (2006). Mediterranean Anarchy, Interstate War, and the Rise of Rome. Berkeley: University of California Press. ISBN 978-0-520-24618-8. 
• Edwell, Peter (2015). "War Abroad: Spain, Sicily, Macedon, Africa", A Companion to the Punic Wars. Chichester, West Sussex: John Wiley, 320–338. ISBN 978-1-119-02550-4. 
• Erdkamp, Paul (2015). "Manpower and Food Supply in the First and Second Punic Wars", A Companion to the Punic Wars. Chichester, West Sussex: John Wiley, 58–76. ISBN 978-1-1190-2550-4. 
• Etcheto, Henri (2012). Les Scipions. Famille et pouvoir à Rome à l'époque républicaine (in fr). Bordeaux: Ausonius Éditions. ISBN 978-2-35613-073-0. 
• (2015) "Hannibal: Tactics, Strategy, and Geostrategy", A Companion to the Punic Wars. Oxford: Wiley-Blackwell, 242–259. ISBN 978-1-405-17600-2. 
• Goldsworthy, Adrian (2006). The Fall of Carthage: The Punic Wars 265–146 BC. London: Phoenix. ISBN 978-0-304-36642-2. 
• Hau, Lisa (2016). Moral History from Herodotus to Diodorus Siculus. Edinburgh: Edinburgh University Press. ISBN 978-1-4744-1107-3. 
• Hoyos, Dexter (2000). "Towards a Chronology of the 'Truceless War', 241–237 B.C.". Rheinisches Museum für Philologie 143 (3/4): 369–380. 
• Hoyos, Dexter (2007). Truceless War: Carthage's Fight for Survival, 241 to 237 BC. Leiden ; Boston: Brill. ISBN 978-90-474-2192-4. 
• Hoyos, Dexter (2015). A Companion to the Punic Wars. Chichester, West Sussex: John Wiley. ISBN 978-1-1190-2550-4. 
• Hoyos, Dexter (2015b). Mastering the West: Rome and Carthage at War. Oxford: Oxford University Press. ISBN 978-0-19-986010-4. 
• Jones, Archer (1987). The Art of War in the Western World. Urbana: University of Illinois Press. ISBN 978-0-252-01380-5. 
• Koon, Sam (2015). "Phalanx and Legion: the "Face" of Punic War Battle", A Companion to the Punic Wars. Chichester, West Sussex: John Wiley, 77–94. ISBN 978-1-1190-2550-4. 
• Kunze, Claudia (2015). "Carthage and Numidia, 201–149", A Companion to the Punic Wars. Chichester, West Sussex: John Wiley, 395–411. ISBN 978-1-1190-2550-4. 
• Lazenby, John (1996). The First Punic War: A Military History. Stanford, California: Stanford University Press. ISBN 978-0-8047-2673-3. 
• Lazenby, John (1998). Hannibal's War: A Military History of the Second Punic War. Warminster: Aris & Phillips. ISBN 978-0-85668-080-9. 
• Liddell Hart, Basil (1967). Strategy: The Indirect Approach. London: Penguin. OCLC 470715409. 
• Lomas, Kathryn (2015). "Rome, Latins, and Italians in the Second Punic War", A Companion to the Punic Wars. Chichester, West Sussex: John Wiley, 339–356. ISBN 978-1-119-02550-4. 
• Mahaney, W.C. (2008). Hannibal's Odyssey: Environmental Background to the Alpine Invasion of Italia. Piscataway, New Jersey: Gorgias Press. ISBN 978-1-59333-951-7. 
• Miles, Richard (2011). Carthage Must be Destroyed. London: Penguin. ISBN 978-0-14-101809-6. 
• Mineo, Bernard (2015). "Principal Literary Sources for the Punic Wars (apart from Polybius)", A Companion to the Punic Wars. Chichester, West Sussex: John Wiley, 111–128. ISBN 978-1-1190-2550-4. 
• Ñaco del Hoyo, Toni (2015). "Roman Economy, Finance, and Politics in the Second Punic War", A Companion to the Punic Wars. Chichester, West Sussex: John Wiley, 376–392. ISBN 978-1-1190-2550-4. 
• Purcell, Nicholas (1995). "On the Sacking of Carthage and Corinth", Ethics and Rhetoric: Classical Essays for Donald Russell on his Seventy Fifth Birthday. Oxford: Clarendon, 133–148. ISBN 978-0-19-814962-0. 
• Rawlings, Louis (2015). "The War in Italy, 218–203", A Companion to the Punic Wars. Chichester, West Sussex: John Wiley, 58–76. ISBN 978-1-1190-2550-4. 
• Richardson, John (2015). "Spain, Africa, and Rome after Carthage", A Companion to the Punic Wars. Chichester, West Sussex: John Wiley, 467–482. ISBN 978-1-1190-2550-4. 
• Roberts, Mike (2017). Hannibal's Road: The Second Punic War in Italy 213–203 BC. Pen & Sword: Barnsley, South Yorkshire. ISBN 978-1-47385-595-3. 
• Sabin, Philip (1996). "The Mechanics of Battle in the Second Punic War". Bulletin of the Institute of Classical Studies. Supplement 67 (67): 59–79. 
• Scullard, Howard (1955). "Carthage". Greece & Rome 2 (3): 98–107. doi:10.1017/S0017383500022166. 
• Scullard, Howard H. (2002). A History of the Roman World, 753 to 146 BC. London: Routledge. ISBN 978-0-415-30504-4. 
• Scullard, Howard H. (2006). "Carthage and Rome", Cambridge Ancient History: Volume 7, Part 2, 2nd Edition. Cambridge: Cambridge University Press, 486–569. ISBN 978-0-521-23446-7. 
• Shutt, Rowland (1938). "Polybius: A Sketch". Greece & Rome 8 (22): 50–57. doi:10.1017/S001738350000588X. 
• (1998) The World of Rome: an Introduction to Roman Culture. Cambridge: Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-38600-5. 
• Walbank, F.W. (1990). Polybius 1. Berkeley: University of California Press. ISBN 978-0-520-06981-7. 
• Warmington, Brian (1993). Carthage. New York: Barnes & Noble, Inc. ISBN 978-1-56619-210-1. 
• (2015) "Roman Strategy and Aims in the Second Punic War", A Companion to the Punic Wars. Oxford: Wiley-Blackwell, 280–298. ISBN 978-1-405-17600-2. 

باہرلے جوڑ

• پولیبیئس دی ہسٹری