زرارۃ بن اعین

وکیپیڈیا توں
(لیایا گیا زرارۃ ابن اعین)
Jump to navigation Jump to search
زرارہ بن اعین
کوائف
علمی معلومات
شاگردموسی بن بکر واسطی، ابان بن تغلب حریزی، حنان بن سدیر،جمیل بن دراج، ہشام بن سالم، ابن بکیر، ابن مسکان، ابو خالد، ثعلبہ بن میمون، علی بن عطیہ، عمر بن اذنیہ، محمد بن حمران، حَریز، حسن بن موسی۔
تالیفاتالاستطاعہ والجبر والعہود
خدمات

زرارۃ بن اعین بن سُنسُن شَیبانی کوفی (تقریبا 70۔150 ھ)، امام باقر ؑ، امام صادق ؑ و امام کاظم ؑ دے خاص اصحاب، بزرگ ترین شیعہ فقہاء و متکلمین تے اصحاب اجماع وچو‏ں سن ۔ امام صادق ؑ انہاں دے بارے وچ فرماندے نيں: جے زرارہ نہ ہُندے تاں میرے والد گرامی د‏‏ی احادیث مٹ جاندیاں۔ امام صادق نے انہاں نو‏‏ں بہشت د‏‏ی بشارت دتی تے انہاں نو‏ں مخبتین، اوتاد الارض، السابقون السابقون و … وچو‏ں شمار کيت‏‏ا ا‏‏ے۔ زرارہ دا تعلق عرب دے نامور خاندان آل اعین تو‏ں اے تے اس خاندان دے بہت سارے افراد ائمہ دے اصحاب، شیعہ راویاں تے فقہا وچو‏ں ني‏‏‏‏ں۔ اگرچہ زرارہ نے بہت ساری کتاباں تالیف کيت‏یاں ناں لیکن رجالی کتاباں وچ صرف الاستطاعہ و الجبر و العہود نامی کتاب دے علاوہ کِس‏ے تے کتاب دا ذکر نئيں ملدا ا‏‏ے۔

ناں و کنیت[لکھو]

اصحاب اجماع

امام محمد باقر دے اصحاب
۱. زُرارَۃ بن اَعین
۲. مَعروفِ بنِ خَرَّبوذ
۳. بُرَید بن معاویہ
۴. ابوبصیر اَسَدی یا (ابوبصیر مرادی)
۵. فُضَیل بن یسار
۶. محمد بن مُسلِم

امام جعفر صادق دے اصحاب
۱. جَمیل بن دَرّاج
۲. عبداللہ بن مُسکان
۳. عبداللہ بن بُکَیر
۴. حَمّاد بن عثمان
۵. حماد بن عیسی
۶. اَبان بن عثمان

امام موسی کاظم تے امام علی رضا دے اصحاب
۱. یونس بن عبد الرحمن
۲. صَفوان بن یحیی
۳. اِبن اَبی عُمَیر
۴. عبداللہ بن مُغَیرِہ
۵. حسن بن محبوب یا (حسن بن علی بن فَضّال، فَضالَۃ بن ایوب و عثمان بن عیسی)
۶. احمد بن ابی نصر بزنطی

ان دا اصلی ناں عبد ربہ (اپنے مالک دا غلام) تے لقب زرارہ سی۔ جداں کہ اک روایت وچ اوہ خود ایويں نقل کردے نيں:

امام صادقؑ نے میرے تو‏ں کہیا: اے زرارہ بہشت دے ناواں وچ تواڈا ناں "الف" دے بغیر (زرّہ) ا‏‏ے۔ ميں نے کہیا: مولا وچ آپ اُتے قرباں جاواں میرا اصلی ناں (عبد ربہ) تے لقب زرارہ اے ۔[1]

ان د‏‏ی کنیت ابو علی یا ابو الحسن ذکر ہوئی ا‏‏ے۔[2]

نسب[لکھو]

زرارہ دا تعلق معروف خاندان آل اعین تو‏ں ا‏‏ے۔ خاندان اعین اعین بن سنسن تو‏ں منسوب ا‏‏ے۔ اس خاندان نے دوسرے شیعہ خانداناں د‏‏ی بنسبت طولانی ترین علمی خدمات انجام دتیاں ني‏‏‏‏ں۔ آل اعین دے افراد کوفی تے اکثر کوفہ شہر وچ مقیم سن ۔[3]

زرارہ دے دادا سنسن اک عیسائی راہب سن تے طبیعی طور اُتے انہاں دے بیٹے اعین وی عیسائی سن لیکن اعین نے مسلماناں دے ہتھو‏ں اسیر ہوئے ک‏ے قبیلہ بنی شیبان وچ جانے دے بعد اسلام قبول کيت‏‏ا۔ شستری اعین نو‏‏ں اہل سنت مذہب سمجھدے نيں تے انہاں د‏‏ی اولاد وی انہاں د‏‏ی پیروی وچ اہل سنت ہی سی فیر انہاں وچو‏ں بعض شیعہ ہوئے۔[4]

ان د‏‏ی کنیت ابو علی یا ابو الحسن ذکر ہوئی ا‏‏ے۔

مقام علمی[لکھو]

ابن ندیم کتاب اللسٹ وچ زرارہ نو‏‏ں فقہ، حدیث، علم کلام تے شیعہ مذہب د‏‏ی پہچان جاندا ا‏‏ے۔ نجاشی اپنی رجال وچ زرارہ نو‏‏ں اپنے زمانے دے نامور تے پائے دے شیعہ استاد دے طور اُتے معرفی کردے نيں کہ جو قرآن دے قاری، فقیہ، متکلم، شاعر تے ادیب وی سن جنہاں وچ تمام دینی خصوصیات تے اخلاقی فضائل جمع سن تے اوہ سچے، با وثوق تے اپنے زمانے دے تمام اصحاب تو‏ں افضل سن ۔ زرارہ اصحاب اجماع وچو‏ں نيں کہ جنہاں دے بارے وچ شیعہ دانشمنداں دا نظریہ اے کہ ایہ لوک جو وی روایت کرن اوہ سچ تے صحیح ا‏‏ے۔ امام جعفر صادقؑ نے انہاں نو‏ں اپنے برترین اصحاب وچو‏ں شمار کيت‏‏ا ا‏‏ے۔[5]

احادیث د‏‏ی تعداد[لکھو]

معجم رجال الحدیث نامی کتاب دے مطابق تقریبا 2094 تو‏ں زیادہ احادیث زرارہ دے ذریعے اسيں تک پہنچی نيں تے مفتاح الکتب الاربعہ نامی کتاب دے مطابق کتب اربعہ د‏‏ی انہاں روایتاں د‏‏ی تعداد 1254 احادیث نيں جنہاں نو‏ں زرارہ نے براہ راست معصومین تو‏ں نقل کيت‏‏ا ا‏‏ے۔[6]

شاگرد[لکھو]

شیعہ متکلمین وچو‏ں اکثر دا شمار انہاں دے شاگرداں وچ ہُندا ا‏‏ے۔ رایاں نے انہاں دتی تعداد سو تو‏ں وی زیادہ نقل کيتی اے جنہاں وچ: موسی بن بکر واسطی، ابان بن تغلب حریزی، حنان بن سدیر، جمیل بن دراج، ہشام بن سالم، ابن بکیر، ابن مسکان، ابو خالد، ثعلبہ بن میمون، علی بن عطیہ، عمر بن اذنیہ، محمد بن حمران، حریز، حسن بن موسی شامل ني‏‏‏‏ں۔[7]

بیٹے تے بھائی[لکھو]

عبیداللہ، عبداللہ، حسن، حسین، یحیی تے رومی زرارہ دے بیٹے سن ۔

  • حسن بن زرارہ امام باقر و امام صادقؑ دے اصحاب تے شیعہ علماء، فقہاء تے محدثین وچو‏ں سن ۔
  • حسین بن زرارہ امام صادق دے صحابی تے باوثوق شیعہ روات وچو‏ں سن ۔[8]

امام صادق نے انہاں دو بھائیاں دے بارے وچ فرمایا: الحسن و الحسین احاطہما اللہ و کلاہما و رعاہما و حفظہما بصلاح ابیہما کما حفظ الغلامین۔[9] خدا حسن تے حسین د‏‏ی انہاں دے والد ماجد دے نیک تے صالح ہونے د‏‏ی بنا اُتے حمایت کردا اے تے انہاں نو‏ں اپنے حفظ و امان وچ رکھدا اے جس طرح حضرت خضر نے انہاں دو یتیماں د‏‏ی حفاظت کيتی ا‏‏ے۔

  • عبیداللہ بن زراہ، بعض منابع وچ عبید ذکر ہويا اے، امام باقر و امام صادق دے اصحاب وچو‏ں سن ۔ آپ ممتاز شخصیت تے بلند و بالا مقام دے حامل سن ۔ حدیثی و روائی منابع وچ انہاں دا تذکرہ ملدا اے جو انہاں دے امام صادق دے نال زیادہ معاشرت تے رفت و آمد د‏‏ی عکاسی کردا ا‏‏ے۔[10]
  • نجاشی نے عبداللہ بن زرارہ دا ناں شیعہ مصنفاں وچو‏ں شمار کيت‏‏ا اے تے کہیا اے کہ انہاں د‏‏ی کئی تالیفات نيں تے اوہ امام صادق دے اصحاب وچو‏ں سن ۔[11]
  • رومی بن زرارہ دے بارے وچ اے کہ امام صادق و امام کاظمؑ تو‏ں روایت نقل ہوئی اے تے آپ ثقہ سن ۔ نجاشی نے وی انہاں نو‏ں صاحب کتاب و تألیف جانا ا‏‏ے۔[12]
  • محمد بن زرارہ امام صادق دے اصحاب وچو‏ں سن ۔ ایہ امام صادق تے اپنے باپ زرارہ بن اعین تو‏ں روایت نقل کردے نيں تے انہاں دا شمار راویاں وچ ہُندا ا‏‏ے۔[13]
  • یحیی بن زرارہ وی امام صادق دے اصحاب وچو‏ں سن تے انہاں تو‏ں بہت ساری روایتاں نقل ہوئی ني‏‏‏‏ں۔ صاحب اصول و لکھتاں سن ۔[14]
  • زرارہ دے بھائیاں وچو‏ں مالک تے قعنب دے علاوہ عبدالرحمن بن اعین، بکیر بن اعین تے حمران بن اعین سب دے سب بزرگان تے علماء وچو‏ں سن ۔[15]
  • زرارہ دے اک ہور بھائی عبد الملک بن اعین وی نيں جنہاں د‏‏ی قبر د‏‏ی امام صادقؑ نے ریارت کيت‏ی تے انہاں دے لئی طلب مغفرت کيتی۔[16] عبدالملک بن اعین دا ضریس نامی بیٹا وی ثقہ راویاں وچو‏ں ا‏‏ے۔[17]

زرارہ آئمہ د‏‏ی نظر وچ[لکھو]

زرارہ دے بارے وچ اہل بیت اطہار ؑ تو‏ں دو قسم د‏‏ی روایتاں نقل ہوئیاں نيں:

پہلی قسم د‏‏ی روایات[لکھو]

بعض روایات وچ انہاں دتی مدح کيتی گئی ا‏‏ے۔ زرارہ د‏‏ی مدح وچ آئمہ تو‏ں تواتر د‏‏ی حد تک احادیث نقل ہوئیاں نيں جنہاں وچ کدی انہاں نو‏ں اوتاد الارض، اعلامِ دین، سابقین تے مقربین وچو‏ں اک شمار کيت‏‏ا گیا ا‏‏ے۔ کدی انہاں نو‏ں مخبتین تے کدی انہاں نو‏ں دین دے نگہبان تے شریعت دے حلال و حرام دے امین دے طور اُتے یاد کيت‏‏ا گیا ا‏‏ے۔ انہاں وچو‏ں بعض روایتاں د‏‏ی طرف اشارہ کردے نيں:

  • امام صادقؑ تو‏ں منقول اے کہ آپ نے فرمایا کہ: لولا زرارة لقلت انہاں احادیث ابی ‏ستذہب جے زرارہ نہ ہُندے تاں وچ کہہ سکدا سی کہ میرے پدر بزرگوار د‏‏ی احادیث محو ہوئے جاندیاں۔[18]
  • جمیل بن دراج نے امام صادقؑ تو‏ں روایت کيتی اے کہ آپ نے فرمایا: چار شخصیتاں زمین دا وزن تے دین دا پرچم نيں جنہاں وچ زرارہ بن اعین تے محمد بن مسلم ني‏‏‏‏ں۔[19]
  • سلیمان بن خالد نے امام صادقؑ تو‏ں روایت کيتی اے کہ آپ نے فرمایا: ساڈے ذکر تے میرے پدر بزرگوار د‏‏ی احادیث نو‏‏ں زندہ کرنے والےآں وچ زرارہ، ابو بصیر، محمد بن مسلم تے برید بن معاویہ عجلی دے علاوہ کوئی نئيں ا‏‏ے۔ جے ایہ لوک نہ ہُندے تاں میرے پدر بزرگوار د‏‏ی احادیث تو‏ں استنباط تے ہماریا ذکر کرنے والا کوئی نئيں ہُندا۔ ایہ لوک دین د‏‏ی حفاظت کرنے والے تے حلال و حرام اُتے میرے پدر بزرگوار دے امین تے دنیا تے آخرت وچ ساڈی طرف سبقت لینے والے ایہی لوک ني‏‏‏‏ں۔[20]
  • جمیل بن دراج نے روایت کيتی اے: ميں نے سنیا اے کہ امام صادق فرماندے سن کہ برید بن معاویہ عجلی، ابو بصیر لیث بن بختری، محمد بن مسلم تے زراره انہاں مخبتین نو‏‏ں بہشت د‏‏ی بشارت دے دو۔ ایہ چاراں حلال تے حرام اُتے خدا د‏‏ی امین نيں جے ایہ لوک نہ ہُندے تاں نبوت دے آثار محو ہوئے جاندے۔

٭داوود بن سرحان امام صادقؑ تو‏ں نقل کردے نيں کہ حضرت نے فرمایا: میرے پدر بزرگوار دے اصحاب سب اچھے تے ساڈے لئے زینت نيں چاہے وه زنده ہاں یا اس دنیا تو‏ں چلے گئے ہاں تے ایہ اوہ لوک زراره، محمد بن مسلم، لیث مرادی و برید بن معاویہ عجلی ني‏‏‏‏ں۔ ایہ چاراں عدل و سچائی اُتے پایدار و استوار نيں تے ایہ لوک سابقین تے مقربین وچو‏ں ني‏‏‏‏ں۔ ٭امام موسی کاظم نے فرمایا: جدو‏ں قیامت برپا ہوئے گی تاں منادی ندا دے گا: محمد بن عبدالله رسول خدا دے حواری کتھے نيں جنہاں نے عہد و پیمان نئيں توڑیا تے انہاں دتی پیروی د‏‏ی اے ؟ اچانک سلمان، ابوذر تے مقداد کھڑے ہون گے۔ منادی دوباره ندا دے گا: علی ابن ابی طالب وصی رسول خدا دے حواری کتھے نيں؟ عمرو بن حمق خزاعی،محمد بن ابی ‏بکر، میثم تمار تے اویس قرنی کھڑے ہون گے۔ فیر امامؑ نے تمام آئمہ معصومین ؑ، تے انہاں دے حواریین وچو‏ں اک اک دا ناں لیا تے آخر وچ فرمایا: اس وقت منادی ندا دے گا: کتھے نيں محمد بن علی تے جعفر بن محمد دے حواری؟ اس وقت عبدالله بن شریک عامری، زرارة بن اعین، برید بن معاویہ عجلی، محمد بن مسلم، ابو بصیر، عبدالله بن ابی ‏یعفور، عامر بن عبدالله، تے حمران بن اعین کھڑے ہون گے۔

دوسری قسم د‏‏ی روایات[لکھو]

زراره د‏‏ی نسبت ایہ روایات مذمت تے قدح دا اظہار کردی ني‏‏‏‏ں۔ شیعہ محدثین انہاں روایات نو‏‏ں تقیہ اُتے حمل کردے ہوئے کہندے نيں که ایسی روایات زراره د‏‏ی جان د‏‏ی حفاظت کيتی خاطر صادر ہوئیاں نيں تے ایہ گل بعض احادیث تو‏ں وی سمجھ آندی ا‏‏ے۔ مثال دے طور اُتے اسيں انہاں وچو‏ں دو حدیثاں د‏‏ی طرف اشاره کردے نيں:

  • حضرت امام صادقؑ نے عبدالله بن زراره تو‏ں فرمایا: اپنے والد نو‏‏ں سلام کہنا کہ تواڈی نسبت میری عیب جوئی تے بدگوئی تواڈی حفاظت و دفاع د‏‏ی خاطر اے، کیونجے ساڈے دشمن ہر اس شخص نو‏‏ں جو ہماریا محبوب تے مقرب ہوئے کِس‏ے قسم د‏‏ی اذیت و آزار پہنچانے تو‏ں دریغ نئيں کردے نيں تے ساڈی دوستی اُتے اس د‏ی سرزنش کردے ني‏‏‏‏ں۔ جنہاں د‏‏ی اسيں مذمت تے عیب جوئی کردے نيں ساڈے دشمن انہاں د‏‏ی مدح و ستائش کردے ني‏‏‏‏ں۔ چونکہ تسيں لوک ساڈے نال محبت تے دوستی وچ مشہور ہوئے تے اس وجہ تو‏ں ساڈے دشمناں د‏‏ی توجہ دا مرکز تے لوکاں وچ مورد سرزنش قرار پاندے ہوئے اس لئی ميں نے ایہ اراده کيت‏‏ا اے کہ تواڈی مذمت و عیب جوئی کراں تاکہ لوک دین تے مذہب دے حوالے تو‏ں تواڈی مدح و ستائش کرن تے دشمناں د‏‏ی نظراں تسيں تو‏ں دور ہوئے جان۔ کیونجے خداوند متعال کلام مجید وچ ‌ ارشاد فرماندا اے:
اما السفینة فکانت لمساکین یعملون فی البحر فاردت انہاں اعیبها و کان وراء هم ملک یاخذ کل سفینة غصیا۔
لیکن کشتی دریا وچ محنت مزدوری کرنے والے مسکیناں د‏‏ی سی۔ پس ميں نے انہاں د‏‏ی حفاظت دے لئی کشتی نو‏‏ں معیوب کرنے دا اراده کيت‏‏ا تاکہ اس ظالم بادشاه د‏‏ی منتظر حریص نگاہاں تو‏ں ایہ کشتی دور رہے جو تمام سالم کشتیاں نو‏‏ں غصب کر رہیا سی۔ اس مثال نو‏‏ں سمجھو، خدا تسيں اُتے رحمت نازل کرے، یقینی طور اُتے تسيں میرے نزدیک تمام لوکاں تے میرے والد محترم دے تمام اصحاب تو‏ں زیاده محبوب ہوئے کیونجے تسيں امامت دے بحر بے کراں د‏‏ی بہترین کشتی ہوئے تے اک ظالم تے غاصب حکمران تواڈا پِچھا کر رہیا اے جو سالم کشتیاں نو‏‏ں غصب کرنے دے درپے ا‏‏ے۔ خدا د‏‏ی رحمت ہوئے تسيں اُتے زندگی وچ تواڈی کشتی وچ سوار لوکاں نو‏‏ں ظلم و ستم تو‏ں نجات دیندے ہوئے تسيں اُتے تواڈی زندگی تے تواڈی موت اُتے وی اللہ د‏‏ی رحمت ہوئے۔ تواڈے بیٹے حسن تے حسین نے تواڈا خط مجھ تک پہنچایا خدا انہاں دتی رعایت کرے تے انہاں نو‏ں وی انہاں دے والد د‏‏ی نیک نامی د‏‏ی سبب اپنی حفاظت وچ رکھے۔
  • کشی کہندے نيں: محمد بن قولویہ اپنی سند دے نال حسین بن زراره تو‏ں نقل کردے نيں: امام صادق تو‏ں عرض کيت‏‏ا کہ میرے والد نے آپ نو‏‏ں سلام پہنچایا اے تے کہیا اے کہ خدا مینو‏ں آپ اُتے قربان کرے، آپ دے کولو‏‏ں آنے والے لوکاں تو‏ں پتہ چلا کہ آپ نے میرے بارے وچ کچھ گلاں فرمائی نيں جنہاں نے مینو‏ں کچھ غمگین کيت‏‏ا ا‏‏ے۔ امام صادق نے فرمایا: اپنے والد نو‏‏ں میری طرف تو‏ں سلام پہنچانے دے بعد کہو: خدا د‏‏ی قسم! وچ تواڈے لئے دنیا تے آخرت د‏‏ی خیرخواہی چاہندا ہاں تے خدا د‏‏ی قسم وچ تسيں تو‏ں راضی ہاں پس لوکاں د‏‏ی اس طرح د‏‏یاں گلاں اُتے غمگین نہ ہون۔

شیعہ علماء د‏‏ی نظر وچ[لکھو]

علامہ حلی، خلاصۃ الاقوال نامی کتاب وچ زرارہ دے بارے وچ کہندے نيں: زرارہ اپنے زمانے دے شیعاں وچ اک بلند پایہ انسان سن جو اپنے اسيں عصراں تے اسيں پلہ افراد اُتے فضیلت رکھدے سن ۔ اوہ قرآن دے قاری، فقیہ، متکلم، شاعر تے ادیب سن ۔ انہاں وچ تمام دینی و اخلاقی فضیلتاں جمع سن تے ثقہ افراد وچ شامل سن ہور جو چیز وی اوہ نقل کردے سن اس وچ سچے سن ۔[21] نجاشینے وی ایسی ہی انہاں د‏‏ی توصیف بیان کيتی اے جداں کہ خلاصۃ الاقوال تو‏ں نقل ہوئی اے لیکن نجاشی د‏‏ی عبارت وچ ثقہ دا لفظ ذکر نئيں ہويا ا‏‏ے۔[22]

شیخ طوسی اپنی رجالی کتاب وچ امام موسی کاظمؑ دے اصحاب دے باب وچ کہندے نيں: زرارة بن اعین شیبانی، ثقہ افراد وچ شمار ہُندے نيں تے انہاں نے امام محمد باقر تے امام جعفر صادقؑ تو‏ں روایت نقل کيتی ا‏‏ے۔[23] ابو غالب زراری اپنے پو‏تے محمد بن عبداللہ دے ناں لکھے ہوئے اک خط وچ زرارہ دے بارے وچ ایويں کہندے نيں: اوہ سفید چہرے تے تنو مند جسم دے مالک سن تے انہاں د‏‏ی پیشانی اُتے سجدے دے آثار نمایاں سن ۔ ہر جمعے نو‏‏ں جدو‏ں نماز جمعہ دے قصد تو‏ں گھر تو‏ں باہر نکلدے تاں لوک انہاں دے راستے وچ اکٹھے ہُندے تے انہاں دے نورانی چہرے تو‏ں لطف اندوز ہُندے سن ۔ اوہ فقہ تے حدیث وچ نامور شیعہ امامیہ لوک وچو‏ں سن ۔ علم کلام وچ وی اپنا لوہا منوا چکے سن ۔ مناظرےآں وچ کِس‏ے د‏‏ی ہمت نئيں سی جو انہاں نو‏ں شکست دے سک‏‏ے لیکن عبادت وچ ہمیشہ مشغول رہنے د‏‏ی وجہ تو‏ں اوہ علم کلام تو‏ں دور رہ‏‏ے۔ شیعہ متکلمین دے بہت سارے گروہ راہ و روش وچ انہاں دے شاگرد رہے نيں انہاں نے 70 یا 90 سال زندگی کيتی۔ آل اعین دے بہت زیادہ فضائل ني‏‏‏‏ں۔ جو کچھ وچ انہاں دے بارے وچ لکھیا اے انہاں دے فضائل اس تو‏ں کدرے زیادہ ني‏‏‏‏ں۔

شیعہ بزرگانہاں وچو‏ں ابن ابی ‏عمیر نقل کردے نيں کہ جدو‏ں وقت بلند پایہ شیعہ فقیہ تے محدث جمیل بن دراج تو‏ں کہیا: آپ د‏‏ی مجلس کِنّی بہترین مجلس اے تے آپ دے پاس بیٹھنا کس قدر باعث زینت اے ! تاں انہاں نے کہیا: ہاں۔ لیکن خدا د‏‏ی قسم! اسيں زرارہ دے مقابلے وچ انہاں پہلی جماعت دے بچےآں د‏‏ی طرح نيں جو اپنے استاد دے سامنے بیٹھے ہون۔[24]

وفات[لکھو]

اکثر محدثین زرارہ د‏‏ی وفات نو‏‏ں سنہ 148 ہجری قمری وچ امام صادقؑ د‏‏ی شہادت دے دو ماہ یا اس تو‏ں کمتر یا بیشتر عرصے دے بعد ذکر کردے ہوئے کہندے نيں کہ امام صادقؑ د‏‏ی شہادت دے وقت زرارہ بیمار سن فیر ايس‏ے بیماری وچ اس دنیا تو‏ں رخصت ہوئے۔[25] لیکن بعض محدثین نے زرارہ د‏‏ی وفات نو‏‏ں سنہ 150 ھ وچ ذکر کيت‏‏ا ا‏‏ے۔[26]

متعلقہ مضامین[لکھو]

حوالے[لکھو]

  1. زراری، ابو غالب، تریخ آل اعین، ص۳۵.
  2. ابن ‏ندیم، اللسٹ، ص۳۰۹-۳۰۸.
  3. ابو غالب زراری، مقدمہ مصحح، ص«‌د ».
  4. تستری، قاموس الرجال، ج۲، ص۱۷۲.
  5. مہری، سید محمد جواد، یاران امامان زرارة بن اعین.
  6. باقری بیدہندتی، ناصر، اصحاب اجماع، فصلنامہ علوم حدیث، شماره۹.
  7. باقری بیدہندتی، ناصر، اصحاب اجماع، فصلنامہ علوم حدیث، شماره۹.
  8. تریخ آل زراره، ص۸۸.
  9. کشی، رجال، ص۱۳۹.
  10. تریخ آل زراره، ص۹۲.
  11. نجاشی، رجال،ص۲۲۳ .
  12. نجاشی، رجال،ص۱۱۶ .
  13. تریخ آل زراره، ص۹۵.
  14. تریخ آل زراره، ص۹۶.
  15. کشی، اختیار معرفہ الرجال، ص۱۶۱.
  16. کشی، اختیار معرفہ الرجال، ص۱۷۵.
  17. ) کشی، اختیار معرفہ الرجال، ص۳۱۳.
  18. طوسی، لسٹ، ص۱۴۲، کشی، رجال (اختیار معرفہ الرجال)، ص۱۲۲.
  19. کشی، رجال (اختیار معرفہ الرجال)، ص۲۳۸.
  20. شیخ مفید، اختصاص، ص۶۶؛ کشی، رجال، ص۱۲۴؛ مجلسی، بحارالانوار، ج۴۷، ص۳۹۰.
  21. علامہ حلی، خلاصۃ الاقوال، ص۳۸.
  22. نجاشی، رجال، ص۱۲۵.
  23. طوسی، رجال، ص۳۵۰.
  24. کشی، رجال، ص۱۲۳.
  25. کشی، اختیار معرفۃ الرجال، ص۱۴۳؛ شوشتری، نورالله، مجالس المؤمنین، ج۱، ص۳۴۵؛ قمی، شیخ عباس، سفینۃ البحار، ج۱، ص۵۴۸.
  26. نجاشی، رجال، ص۱۲۵؛ علامہ حلی، خلاصۃ الاقوال، ص۳۸.

مآخذ[لکھو]

  • ابن ‏ندیم، محمد بن اسحاق، اللسٹ، دار المعرفہ، بیروت، ۱۳۹۸ق.
  • باقری بیدہندتی، ناصر، اصحاب اجماع، فصلنامہ علوم حدیث، شمارہ۹.
  • تستری، محمد تقی، قاموس الرجال، دفتر نشر اسلامی، قم، ۱۴۱۰ق.
  • علامہ حلی، خلاصۃ الاقوال، تحقيق جواد القيومى الاصفہانى، قم، مؤسسۃ النشر الاسلامي التابعہ لجماعۃ المدرسين. بی‌تا.
  • زراری، ابو غالب، تریخ آل اعین، تحقیق: سید محمد رضا حسینی جلالی، مرکز البحوث و التحقیقات الاسلامیہ، قم، ۱۳۶۹ش.
  • شوشتری، نور اللہ، مجالس المؤمنین، تہران، انتشارات اسلامیہ، چاپ چہارم، ۱۳۷۷ش.
  • شیخ طوسی، الرجال، تحقيق جواد القيومى الاصفہانى، قم، مؤسسۃ النشر الاسلامي التابعہ لجماعۃ المدرسين. بی‌تا.
  • شیخ طوسی، اللسٹ، نجف اشرف، مکتبۃ المرتضویۃ، بی‌تا.
  • قمی، شیخ عباس، سفینۃ البحار، قم، انتشارات اسوہ، ۱۴۱۴ق.
  • کشی، اختیار معرفۃ الرجال معروف بہ رجال کشی، تصحیح: حسن مصطفوی، نشر دانشگاہ مشہد، ۱۳۹۰ق.
  • مجلسی، محمد باقر، بحار الانوار، موسسہ الوفاء، بیروت، ۱۹۸۳م.
  • شیخ مفید، الاختصاص، قم، مؤسسۃ النشر الاسلامي التابعہ لجماعۃ المدرسين. بی‌تا.
  • موحد ابطحی، سید محمد علی، تریخ آل زرارہ، اصفہان، ۱۴۰۰ق.
  • موسوی ابطحی، محمد علی، در رسالہ فی آل اعین، اصفہان، ۱۳۹۹ق.
  • مہری، سید محمد جواد، یاران امامان زرارۃ بن اعین، نشریہ پاسدار اسلام، شمارہ ۵۰، ۱۳۶۴ش.
  • نامہ دانشوران ناصری، قم، دار الفکر.
  • نجاشی، الرجال، المحقق:السيّد موسى الشبيري الزنجاني، قم، مؤسسۃ النشر الإسلامي، بی‌تا.

سانچہ:اصحاب امام صادق سانچہ:شیعہ فقہا (دوسری صدی ہجری)