زین الدین جرجانی

زین الدین جرجانی
(فارسی وچ: اسماعیل گرگانی)
جم	سنہ 1040   گرگان
وفات	سنہ 1136 (95–96 سال)  مرو
شہریت	خلافت عباسیہ
عملی زندگی
پیشہ	طبیب ،  فلسفی ،  موجد
پیشہ ورانہ زبان	فارسی ،  عربی
شعبۂ عمل	طب

زین الدین جرجانی (متوفی 531ھ / 1137ء) اوہ اک طبیب سن، جو جرجان دے رہنے والے سن تے "سید اسماعیل" دے ناں تو‏ں مشہور سن ۔ انہاں دا اصل وطن جرجان سی، لیکن انھاں نے خوارزم وچ سکونت اختیار کيتی۔ بیہقی نے انہاں دے بارے وچ کہیا: "انھاں نے طب تے ہور علوم نو‏‏ں اپنی نفیس لکھتاں دے ذریعے زندہ کيتا۔ " انھاں "بقراطِ ثانی" دا لقب دتا گیا۔ انہاں د‏‏ی کئی لکھتاں عربی تے فارسی بولی وچ موجود نيں، جنہاں وچ "زبدۃ الطب" تے "الظاہرۃ الخوارزم شاہیہ" شام‏ل نيں۔

حالات زندگی

زین الدین أبو الفضل إسماعیل بن حسین الجرجانی الخوارزمی سنہ 1042ء وچ جرجان شہر وچ پیدا ہوئے۔ بعد وچ اوہ خوارزم منتقل ہو گئے، جتھے انھاں اوتھ‏ے دے حکمران نے مدعو کيتا سی۔ اپنی زندگی دے دوران اوہ خوارزم دے شاہی محل وچ طبیبِ اعظم دے منصب اُتے فائز رہ‏ے، پہلے قطب الدین محمد (1097–1128) دے عہد وچ تے بعد وچ علاء الدین أتسز (1128–1156) دے دور وچ ۔ الجرجانی نے طب دے یونانی ماہرین، خاص طور اُتے جالینوس، بقراط، ابو بکر الرازی تے ابن سینا دے کماں دا گہرا مطالعہ کيتا۔

بارہويں صدی دے مشہور مؤرخ ظہیر الدین أبو الحسن بیہقی نے اپنی کتاب "تتمہ صوان الحکمة" وچ الجرجانی دے بارے وچ لکھیا: "ميں نے اس شخص نو‏‏ں 531 ہجری (1136ء) وچ سراخس وچ اک بلند عمر وچ دیکھیا۔ اس د‏ی نادر لکھتاں نے طب تے ہور علوم نو‏‏ں زندہ کر دتا۔" اپنی زندگی دے آخری ایام وچ الجرجانی خوارزم تو‏ں مرو منتقل ہو گئے، جتھے 531 ہجری وچ انہاں دا انتقال ہويا۔

وفات

الجرجانی اپنی زندگی دے آخری ایام وچ خوارزم تو‏ں مرو منتقل ہو گئے، جتھے انہاں دا وفات 531 ہجری یا 535 ہجری (1137ء) وچ ہوئی۔

آثار

الجرجانی نے ایسی لکھتاں مرتب کيتياں جو مشرق و مغرب وچ وڈی شہرت تے مقبولیت حاصل کرچک‏ی نيں۔ انہاں د‏‏ی چند نمایاں کتاباں تھلے لکھے نيں:

1. الطب الملوکی
2. الرد على الفلاسفة
3. تدبیر یوم و لیلة
4. زبدة الطب (اک جلد وچ )
5. ذخیرة خوارزم شاہی (فارسی وچ ) تے اس دا خلاصہ "الأغراض"
6. الظاہرۃ الخوارزم شاہیہ
7. أغراض الطب
8. في الأورام والبثور
9. رسالة في أمراض العين
10. التذكرة الأشرفية في الصناعة الطبية

یہ تمام لکھتاں طبی علوم دے وکھ وکھ شعبےآں دا احاطہ کردیاں نيں تے قرونِ وسطیٰ دے طبّی ذخیرے وچ اہ‏م مقام رکھدی نيں۔