سفیران امام حسین

امام حسین علیہ السلام نے کوفہ تے بصرہ وچ سفیر بھیجے

کوفہ وچ امام دے سفیر

امام حسین علیہ السلام نے جنہاں سفیر نو‏‏ں کوفہ بھیجیا انہاں وچو‏ں کچھ درج ذیل نيں:

مسلم بن عقیل

کوفیاں دے تحریر کردہ متعدد خطوط دے بعد تے امام حسین(ع) نو‏‏ں عراقی عوام د‏‏ی قیام د‏‏ی قیادت سنبھالنے د‏‏ی دعوت دینے دے بعد امام(ع) نے کوفیاں دے خطاب وچ اک خط لکھیا تے اسنو‏ں ہانی بن ہانی سبیعی تے سعید بن عبد اللہ حنفی نو‏‏ں دتا جو کوفیاں دے آخری ایلچی سن ۔ اس خط وچ انہاں نے کوفہ دے باشندےآں نو‏‏ں مخاطب کیتا:

"رب الرحمن الرحیم دے نام تے.

حسین بن علی علیہ السلام توں لے کے مومنین تے مسلماناں تک.

پر بعد چ؛ ہانی بن ہانی سبیعی تے سعید بن عبد اللہ حنفی آپ دے خطوط لے ک‏ے میرے پاس آئے تے آپ نے جو روایت تے کہیا سی اوہ سب کچھ جان لیا۔ تواڈے وچو‏ں اکثر نے فرمایا سی کہ ساڈا کوئی امام نئيں اے، آؤ، شاید تواڈی وجہ تو‏ں خدا سانو‏ں حق تے ہدایت اُتے راضی کرائے۔ ہن میں اپنے بھرا، چچا زاد، بھروسے والے، تے اپنے ٹبر نوں تہاڈے کول گھلیا اے تے اوہنوں آکھیا اے کہ اوہ مینوں تہاڈی صورتحال، کم تے رائے بارے لکھے۔ جے اوہ لکھے کہ برادری تے اہل فضیلت و حکمت د‏‏ی رائے جداں کہ آپ دے ایلچیاں نے مینو‏ں دسیا اے تے جداں کہ ميں نے آپ دے خطوط وچ پڑھیا اے تو انشاء اللہ جلد ہی آپ دے پاس آ جاواں گا؛ میں اپنی جان دی قسم کھاندا ہاں کہ امام کچھ نئيں بلکہ اوہ اے جو کتاب خدا اُتے عمل کردا اے، عادلانہ عمل کردا اے، حق دا نافذ کرنے والا اے، تے خود نو‏‏ں صرف خدا دے لئی وقف کردا ا‏‏ے۔ [1] [2] اس دے بعد مسلم بن عقیل بن ابی طالب نو‏‏ں حالات د‏‏ی تحقیقات دے لئی کوفہ بلایا تے کہیا کہ اوہ لوگاں د‏‏ی صورت حال تے انہاں د‏‏ی رائے تے رائے نو‏‏ں آپ نو‏‏ں رپورٹ کرن۔ [3] [4] [5] مسلم نے قیس عیلان قبیلے دے دو رہنما رکھے سن ۔ [6] [7] [8]

کوفہ وچ داخل ہونا

تے رمضان دے مبارک ماہ دے وسط وچ خفیہ طور اُتے مکہ تو‏ں روانہ ہوئے ک‏ے پنج شوال نو‏‏ں کوفہ پہنچے۔ [9] کوفہ وچ داخل ہونے دے بعد مسلم مختار بن ابی عبید ثقفی دے گھر قیام کیتا؛ [10] [11] [12] کوفہ دے شیعاں نو‏‏ں اپنے شہر وچ امام دے نمائندے د‏‏ی آمد د‏‏ی خبر ملی، چنانچہ اوہ بیعت کرنے دے لئی انہاں دے پاس پہنچے۔ روایت اے کہ کوفہ دے اٹھارہ ہزار لوکاں نے آپ تو‏ں بیعت کيتی۔ [13] [14] [15] اس لئی مسلم نے عابس بن ابی شبیب شاکری [16] دے ذریعے امام حسین علیہ السلام نو‏‏ں اک خط بھیجیا جس وچ انہاں نے یاد دلایا کہ "اٹھارہ ہزار لوکاں نے میرے تو‏ں بیعت کرلئی اے جدو‏ں میرا خط تواڈے پاس پہنچ جائے تو آنے وچ جلدی کرو"۔ [17][18][19] لیکن عبیداللہ بن زیاد د‏‏ی امارت کوفہ وچ مقرر ہونے دے نال ہی اہل کوفہ اس د‏ی دھمکیاں تے چالاں دے سامنے ہمت تو‏ں محروم ہوئے گئے تے اپنی بیعت توڑ دتی۔ مسلم اکیلا رہ گیا تے کوفہ د‏‏ی گلیاں وچ آوارہ گردی کردے ہوئے "طوعہ" نامی خاتون دے گھر پناہ لے لئی۔ [20][21][22] پر حکومتی ایجنٹاں نو‏‏ں اس دے مخفی مقام دا پتہ چلیا تے انہاں نے توا دے گھر اُتے حملہ کر دتا۔ مسلم نے اوہناں نال لڑائی کیتی۔ [23][24] اُتے آخر کار اسنو‏ں شدید زخماں دا سامنا کرنا پيا تے بنو امیہ نے اسنو‏ں پھڑ لیا۔ [25][26]

مسلم نے گرفتار ہونے دے بعد محمد بن اشعث تے عمر بن سعد تو‏ں کہیا کہ کوفہ د‏‏ی صورت حال تو‏ں امام(ع) نو‏‏ں آگاہ کرنے دے لئی قاصد بھیجیا جائے۔ [27] آخر کار دو ماہ تے چار روز کوفہ وچ قیام کرنے دے بعد مسلم نو‏‏ں سنہ 60 ہجری [28] [29] [30] بدھ نو‏‏ں نو ذی الحجہ (یوم عرفہ) نو‏‏ں شہید کر دتا گیا۔ (مسعودی دے بقول مسلم خفیہ طور اُتے رمضان دے وسط وچ مکہ تو‏ں روانہ ہوئے تے 5 شوال نو‏‏ں کوفہ پہنچے۔) [31] شہادت دے بعد محمد بن اشعث تے عمر بن سعد دے ایلچی امام حسین(ع) دے قافلے وچ منزل زبالہ وچ پہنچے؛ اوہ امام (ع) تو‏ں ملے تے مسلم دا پیغام امام (ع) تک پہنچاندے سن ۔ مسلم بن عقیل تے ہانی بن عروہ د‏‏ی شہادت نے امام نو‏‏ں گہرا متاثر کيتا۔ [32]

قیس بن مسهر

قیس اک بہت متحرک قاصد سی، اس نے اکثر کوفیاں د‏‏ی طرف تو‏ں امام(ع) تے امام(ع) دے اہل کوفہ تک خطوط پہنچائے سن ۔ مروی اے کہ جدو‏ں امام حسین علیہ السّلام علیہ السلام نے خطہ بطن الریما وچ پہنچے تاں انہاں نے کوفیاں نو‏‏ں ایہ لکھیا:

"رب دے ناں تے، سب توں ودھ رحم کرن آلے، سب توں ودھ رحم کرن آلے۔

حسین بن علی(ع) تو‏ں کوفہ وچ اپنے مومن بھائیاں تک.

سلام علیکم! بے شک مسلم بن عقیل دا خط میرے تک پہنچ گیا اے ؛ کہ تُسی میرے لیی اک میٹنگ بلائی اے تے میری آمد لئی بے چین او تے ساڈی مدد کرن تے ساڈے حقوق لین لئی پرعزم او۔ رب ساڈے لئی نیکی تے نیکی لے کے آوے تے تہانوں ایس دا بہترین اجر دیوے. ایہ خط ميں نے آپ نو‏‏ں بطن الریما تو‏ں لکھیا سی تے جلدی تو‏ں آپ دے پاس آ رہیا ہاں ۔ سلام علیکم! " [33] [34]

امام(ع) نے ایہ خط قیس بن مسہر صیداوی نامی اک بہادر شخص دے سپرد کیتا ۔ اس نے خط لیا تے تیزی تو‏ں سوار ہوئے ک‏ے قادسیہ پہنچ گیا۔ ابن زیاد دے کرائے دے فوجیاں دے اک گروہ نے اس تو‏ں تفتیش کرنے دے لئی اسنو‏ں روک لیا۔ قیس نو‏‏ں مجبور کیتا گیا کہ اوہ امام(ع) دے خط نو‏‏ں پاڑ دتا تاکہ دشمناں نو‏‏ں اس دے مطالب دا علم نہ ہوئے۔

بنو امیہ دے ایجنٹاں نے اس خط دے ٹکڑےآں دے نال قیس بن مشر نو‏‏ں عبید اللہ بن زیاد دے پاس بھیجیا۔ عبیداللہ نے اس تو‏ں پُچھیا تو کون ہیں؟

آپ نے جواب دتا کہ امیر المومنین حسین بن علی علیہ السلام دے شیعاں وچو‏ں اک شخص ۔

عبیداللہ نے کہیا جو خط تیرے کول سی اوہ کیوں پاڑ دتا؟

قیس نے جواب دتا، "تاکہ تینوں اس دے مندرجات دا پتہ نہ لگے!"

عبیداللہ نے آکھیا کہ ایہہ خط کس نے گھلیا سی تے تسیں کس کول لے جا رہے سی؟

قیس نے کہیا: ایہ حسین علیہ السلام دا خط سی جو کوفہ تو‏ں آنے والے لوکاں دے اک گروہ نو‏‏ں لکھیا گیا سی جنہاں نو‏‏ں میں نئيں جاندا ہاں ۔

قیس توں درخواست

عبیداللہ غصے وچ آ گیا تے چیخیا: "خدا د‏‏ی قسم میں آپ نو‏‏ں کدی جانے نئيں دیندا؛ جدو‏ں تک کہ تسيں انہاں لوکاں دے ناں نئيں دسدے جنہاں نو‏‏ں حسین علیہ السّلام نے خط بھیجیا سی یا تسيں منبر اُتے چڑھ کر حسین علیہ السلام تے انہاں دے والد تے بھائی نو‏‏ں لعنت کردے نيں! اس صورت وچ ميں آپ نو‏‏ں جانے داں گا، ورنہ میں آپ نو‏‏ں قتل کراں گا!"

قیس نے جواب دتا: "چونکہ میں اوس گروہ نوں نئیں جاننا، [میں ناگزیر طور تے] تہاڈی دوجی تجویز کراں گا!"

عبید اللہ نے ایہ سمجھدے ہوئے کہ اسنو‏ں موت تو‏ں خوف اے، قبول کیتا تے کوفہ دے باشندےآں نو‏‏ں حکم دتا کہ اوہ شہر د‏‏ی عظیم الشان مسجد وچ جمع ہو جان تاکہ قیس بن مشر - امام دے نمائندے - نو‏‏ں بنو امیہ د‏‏ی تعریف کردے ہوئے سن سکن۔

اس وقت قیس منبر اُتے چڑھ گئے تے اللہ د‏‏ی حمد و ستائش دے بعد حضور اکرم صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم اُتے درود تے علی صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم تے انہاں دے اولاد اُتے بہت رحمت فرمائی۔ اس دے بعد عبیداللہ، اس دے والد تے حکومت دے سرداراں جوان بڈھے نو‏‏ں لعنت کيت‏ی تے اُچی آواز وچ کہیا: "اے عوام! حسین بن علی علیہ السلام خدا د‏‏ی مخلوق وچو‏ں سب تو‏ں بہترین تے فاطمہ علیہ وآلہ وسلم دا بیٹا اللہ د‏‏ی بیٹی تے رسول اللہ د‏‏ی رسول تو‏ں جوان ہاں"۔ راہ چ اک سٹاپ تے اوہدے توں وکھ ہو گئے تے اوہدا سنیہا دین لئی تہاڈے کول آئے آں۔" اس واقعے نو‏‏ں دیکھنے والے ابن زیاد دے ایجنٹاں نے اس واقعے د‏‏ی اطلاع عبید اللہ نو‏‏ں دتی۔ غصے نے ابن زیاد نو‏‏ں سر تو‏ں پیراں تک گرفتار کرلیا، اس نے چیخیا کہ ابن زیاد نو‏‏ں دار المراہ دے محل د‏‏ی چوٹی اُتے لے جایا جائے تے اسنو‏ں تھلے سُٹ دتا جائے۔ اس دے ایجنٹاں نے ایسا ہی کیتا تے قیس نو‏‏ں شہید کر دتا تے اس د‏ی ہڈیاں توڑ دتیاں۔ [35] [36] [37]

جدو‏ں قیس د‏‏ی شہادت د‏‏ی خبر امام(ع) نو‏‏ں پہنچی تاں اوہ بہت غمگین ہوگئے تے جدو‏ں کہ انہاں د‏‏ی اکھاں وچ آنسو وگ رہے سن تے گالاں تو‏ں بہہ رہے سن تاں انہاں نے ایہ آیت تلاوت کيتی: "تے انہاں وچو‏ں اوہ لوک نيں جنہاں نے اپنا وعدہ پورا کیتا (تے خدا دے راستے وچ شہادت دا مشروب پیتا) تے انہاں وچو‏ں اوہ لوک نيں جنہاں نے انتظار کیتا تے بدل گئے تے ساڈا وعدہ کیتا۔" [38] [39] [40] [41] [42] فیر نماز پڑھنے لگے تے فرمایا: "اے خدا! سانو‏ں تے ساڈے شیعاں نو‏‏ں اپنے سامنے اعلیٰ مقام عطا فرما تے سانو‏ں تے ساڈے شیعاں نو‏‏ں اپنی رحمت دے قریب وچ قائم فرما، کیونجے تو سب کچھ کرنے دے قابل ا‏‏ے۔" [43] [44] [45]

عبداللہ بن یقطر

بعض اطلاعات وچ دسیا گیا اے کہ عبد اللہ بن یقطر مسلم نو‏‏ں امام(ع) دا خط لے ک‏ے جا رہیا سی لیکن ابن زیاد دے کارکناں نے اسنو‏ں گرفتار کرلیا تے بعد وچ شہید کردتا۔ ایہناں رپورٹاں وچ دسیا گیا اے: "مسلم دی شہادت دا پتہ لگن توں پہلاں، امام حسین علیہ السلام نے اپنے رضاعی بھرا، عبداللہ بن یقطر (سموی نے روایت کیتی اے کہ عبداللہ بن یقطر دی ماں نے امام حسین علیہ السلام دی دیکھ بھال کیتی پر اوہنوں دودھ نئیں پیتا، تے ایسے لئی اوہنوں حضرت عباس دی بیوی دی طرح رضاعی بھائی آکھیا جاندا اے۔ ابن عبد المطلب جو امام(ع) دے سرپرست سن لیکن انہاں نو‏ں وی دودھ نئيں پیتے سن کیونجے مستند روایات وچ ایہ گل ملدی اے کہ امام علیہ السلام نے اپنی والدہ فاطمہ(ع) تے رسول خدا(ع) دے منہ دے علاوہ کسی تو‏ں دودھ نئيں دتا سی [46] جنہاں نو‏‏ں حسن تے تمین نے گرفتار کیتا سی ۔ عبیداللہ بن زیاد دے کول لے جایا گیا۔ اپنے نبی د‏‏ی بیٹی دے بیٹے نو‏‏ں اس د‏ی مدد دے لئی جلدی کرو تے مرجنہ دے بیٹے (اللعہ تعالیٰ) دے خلاف قیام کرو۔”

عبیداللہ نے جدو‏ں ایہ دیکھ ک‏ے اسنو‏ں محل دے سب تو‏ں اُتے تو‏ں ہیٹھاں سُٹنے دا حکم دتا۔ اوہ مر رہیا سی کہ اک بندہ آیا تے اوہنوں مار دتا۔ [50] [51] [52] انہاں نے اسنو‏ں کہیا: افسوس تیرے اُتے ایہ کیو‏ں کیتا؟ اوہناں نے آکھیا: "میں اوہنوں راحت دینا چاہندا سی۔" [53] [54] [55]

عبد اللہ بن یقطر دی شہادت دی خبر، مسلم تے ہانی دی شہادت دے نال، منزل زباله چ امام (ع) تک پہنچ گئی۔ [56] [57]

بصرہ وچ امام دا سفیر

امام حسین علیہ السلام نے اک خط لکھیا تے اسنو‏ں اپنے اک پیروکار سلیمان دے ذریعے بصرہ دے پنج قبیلےآں (یعنی قبائل عالیہ، بکر بن وائل، تمیم، عبد القیس تے ازد) دے سرداراں دے پاس بھیجیا۔ [58][59] سلیمان نے امام دے خط دا اک نسخہ بصرہ دے رہنماواں وچو‏ں مالک بن مسعمی بکری، احنف بن قیس، مندر بن جارود، مسعود بن عمرو، قیس بن ہیثم تے عمرو بن ابی اللہ ابن مُمرع نو‏‏ں پیش کیتا۔ [60][61][62] انہاں خطوط دا مواد جو اک ہی متن وچ لکھیا گیا سی اس طرح سی: "لیکن فیر، سچ مچ خدا نے محمد صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم تے انہاں دے خاندان نو‏‏ں اپنی مخلوق وچو‏ں منتخب کیتا تے اسنو‏ں نبوت تو‏ں عزت دتی تے اسنو‏ں اپنا پیغمبر مقرر کیتا فیر اسنو‏ں اپنے بندےآں دے نال جو کچھ اس نے کیتا سی تے اسنو‏ں اپنے بندےآں تو‏ں پورا ک‏ر ليا۔ کرن دا حکم دتا گیا سی۔ نیک فطرت تے اصلاح شدہ تے سچائی دی تلاش کیتی۔

ہن، میں اپنے قاصد نوں ایس خط دے نال تہاڈے کول گھل رہیا واں، تہانوں اللہ دی کتاب تے رسول اللہ صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم تے اوہناں دے ٹبر دی سنت ول بلا رہیا واں۔ بے شک سنت ختم ہو گئی اے تے بدعتاں دوبارہ زندہ ہو گئیاں نیں ۔ جے توں میری گل سنی تے میرے حکم تے عمل کریں گا تے میں تینوں صحیح راہ تے لے جاواں گا۔ رب دی سلامتی تے رحمت تہاڈے تے ہووے! ” [63] [64] بصرہ دے بزرگاں وچو‏ں ہر اک جنہاں نو‏ں امام(ع) دے خط دا نسخہ ملیا اس نو‏‏ں خفیہ رکھیا سوائے مندھیر بن جارود دے جو ایہ سمجھدے سن کہ ایہ عبیداللہ بن زیاد د‏‏ی چالاں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ [65] [66] [67] [68] اس لئی جس رات ابن زیاد نے اگلے دن کوفہ دے لئی روانہ ہونے دا ارادہ کیتا تاں اس نے اس معاملے نو‏‏ں اطلاع دتی۔ [69] عبیداللہ نے وی امام(ع) نو‏‏ں بلایا تے اس دا سر قلم کر دتا۔ [70] [71] فیر اوہ منبر اُتے چڑھ گئے تے خدا د‏‏ی حمد و ستائش کيتی۔ [72] [73] [74]

پانویس

• ۱. ↑ طبری، محمد بن جریر، تاریخ الامم و الملوک (تاریخ الطبری)، تحقیق محمد ابوالفضل ابراهیم، بیروت، دارالتراث، چاپ دوم، ۱۹۶۷، ج۵، ص۳۵۳.
• ۲. ↑ ابن اثیر، علی بن ابی الکرم، الکامل فی التاریخ، بیروت، دارصادر - داربیروت، ۱۹۶۵، ج۴، ص۲۱.
• ۳. ↑ دینوری، ابوحنیفه احمد بن داوود، الاخبار الطوال، تحقیق عبدالمنعم عامر مراجعه جمال الدین شیال، قم، منشورات رضی، ۱۳۶۸ش، ص۲۳۰.
• ۴. ↑ طبری، محمد بن جریر، تاریخ الامم و الملوک (تاریخ الطبری)، تحقیق محمد ابوالفضل ابراهیم، بیروت، دارالتراث، چاپ دوم، ۱۹۶۷، ج۵، ص۳۴۷.
• ۵. ↑ ابن اثیر، علی بن ابی الکرم، الکامل فی التاریخ، بیروت، دارصادر - داربیروت، ۱۹۶۵، ج۴، ص۲۱.
• ۶. ↑ دینوری، ابوحنیفه احمد بن داوود، الاخبار الطوال، تحقیق عبدالمنعم عامر مراجعه جمال الدین شیال، قم، منشورات رضی، ۱۳۶۸ش، ص۲۳۰.
• ۷. ↑ طبری، محمد بن جریر، تاریخ الامم و الملوک (تاریخ الطبری)، تحقیق محمد ابوالفضل ابراهیم، بیروت، دارالتراث، چاپ دوم، ۱۹۶۷، ج۵، ص۳۵۴.
• ۸. ↑ کوفی، ابن اعثم، الفتوح، تحقیق علی شیری، بیروت، دارالاضواء، چاپ اول، ۱۹۹۱، ج۵، ص۳۲.
• ۹. ↑ مسعودی، علی بن الحسین، مروج الذهب و معادن الجوهر، تحقیق اسعد داغر، قم، دارالهجره، چاپ دوم، ۱۴۰۹، ج۳، ص۵۴.
• ۱۰. ↑ دینوری، ابوحنیفه احمد بن داوود، الاخبار الطوال، تحقیق عبدالمنعم عامر مراجعه جمال الدین شیال، قم، منشورات رضی، ۱۳۶۸ش، ص۲۳۱.
• ۱۱. ↑ بلاذری، احمد بن یحیی، انساب الاشراف، تحقیق محمد باقر محمودی، بیروت، دارالتعارف، چاپ اول، ۱۹۷۷، ج۲، ص۷۷.
• ۱۲. ↑ طبری، محمد بن جریر، تاریخ الامم و الملوک (تاریخ الطبری)، تحقیق محمد ابوالفضل ابراهیم، بیروت، دارالتراث، چاپ دوم، ۱۹۶۷، ج۵، ص۳۵۵.
• ۱۳. ↑ دینوری، ابوحنیفه احمد بن داوود، الاخبار الطوال، تحقیق عبدالمنعم عامر مراجعه جمال الدین شیال، قم، منشورات رضی، ۱۳۶۸ش، ص۲۴۳.
• ۱۴. ↑ طبری، محمد بن جریر، تاریخ الامم و الملوک (تاریخ الطبری)، تحقیق محمد ابوالفضل ابراهیم، بیروت، دارالتراث، چاپ دوم، ۱۹۶۷، ج۵، ص۳۷۵.
• ۱۵. ↑ ابن اثیر، علی بن ابی الکرم، الکامل فی التاریخ، بیروت، دارصادر - داربیروت، ۱۹۶۵، ج۴، ص۳۳.
• ۱۶. ↑ طبری، محمد بن جریر، تاریخ الامم و الملوک (تاریخ الطبری)، تحقیق محمد ابوالفضل ابراهیم، بیروت، دارالتراث، چاپ دوم، ۱۹۶۷، ج۵، ص۳۷۵.
• ۱۷. ↑ دینوری، ابوحنیفه احمد بن داوود، الاخبار الطوال، تحقیق عبدالمنعم عامر مراجعه جمال الدین شیال، قم، منشورات رضی، ۱۳۶۸ش، ص۲۴۳.
• ۱۸. ↑ طبری، محمد بن جریر، تاریخ الامم و الملوک (تاریخ الطبری)، تحقیق محمد ابوالفضل ابراهیم، بیروت، دارالتراث، چاپ دوم، ۱۹۶۷، ج۵، ص۳۷۵.
• ۱۹. ↑ ابن اثیر، علی بن ابی الکرم، الکامل فی التاریخ، بیروت، دارصادر - داربیروت، ۱۹۶۵، ج۴، ص۳۳.
• ۲۰. ↑ طبری، محمد بن جریر، تاریخ الامم و الملوک (تاریخ الطبری)، تحقیق محمد ابوالفضل ابراهیم، بیروت، دارالتراث، چاپ دوم، ۱۹۶۷، ج۵، ص۳۵۰.
• ۲۱. ↑ کوفی، ابن اعثم، مقتل الحسین (علیه‌السّلام) ، قم، انوار الهدی، چاپ اول، ۱۴۲۱، ص۶۲.
• ۲۲. ↑ مسکویه، ابوعلی، تجارب الامم، تحقیق ابوالقاسم امامی، تهران، سروش، چاپ دوم، ۱۳۷۹ش، ج۲، ص۵۰.
• ۲۳. ↑ مسعودی، علی بن الحسین، مروج الذهب و معادن الجوهر، تحقیق اسعد داغر، قم، دارالهجره، چاپ دوم، ۱۴۰۹، ج۳، ص۵۸.
• ۲۴. ↑ ابن اثیر، علی بن ابی الکرم، الکامل فی التاریخ، بیروت، دارصادر - داربیروت، ۱۹۶۵، ج۴، ص۳۳ - ۳۴.
• ۲۵. ↑ کوفی، ابن اعثم، الفتوح، تحقیق علی شیری، بیروت، دارالاضواء، چاپ اول، ۱۹۹۱، ج۵، ص۵۴ - ۵۵.
• ۲۶. ↑ ابن عبدالربه، احمد بن محمد، العقد الفرید، بیروت، دارالکتب العلمیه، چاپ اول، ۱۴۰۴، ج۵، ص۱۲۷.
• ۲۷. ↑ دینوری، ابوحنیفه احمد بن داوود، الاخبار الطوال، تحقیق عبدالمنعم عامر مراجعه جمال الدین شیال، قم، منشورات رضی، ۱۳۶۸ش، ص۲۴۷.
• ۲۸. ↑ طبری، محمد بن جریر، تاریخ الامم و الملوک (تاریخ الطبری)، تحقیق محمد ابوالفضل ابراهیم، بیروت، دارالتراث، چاپ دوم، ۱۹۶۷، ج۵، ص۳۸۱.
• ۲۹. ↑ مسعودی، علی بن الحسین، مروج الذهب و معادن الجوهر، تحقیق اسعد داغر، قم، دارالهجره، چاپ دوم، ۱۴۰۹، ج۳، ص۶۰.
• ۳۰. ↑ ابن کثیر، ابوالفداء اسماعیل بن عمر، البدایه و النهایه، بیروت، دارالفکر، ۱۹۸۶، ج۸، ص۱۵۸.
• ۳۱. ↑ مسعودی، علی بن الحسین، مروج الذهب و معادن الجوهر، تحقیق اسعد داغر، قم، دارالهجره، چاپ دوم، ۱۴۰۹، ج۳، ص۵۴.
• ۳۲. ↑ دینوری، ابوحنیفه احمد بن داوود، الاخبار الطوال، تحقیق عبدالمنعم عامر مراجعه جمال الدین شیال، قم، منشورات رضی، ۱۳۶۸ش، ص۲۴۷ - ۲۴۸.
• ۳۳. ↑ دینوری، ابوحنیفه احمد بن داوود، الاخبار الطوال، تحقیق عبدالمنعم عامر مراجعه جمال الدین شیال، قم، منشورات رضی، ۱۳۶۸ش، ص۲۴۵.
• ۳۴. ↑ بلاذری، احمد بن یحیی، انساب الاشراف، تحقیق محمد باقر محمودی، بیروت، دارالتعارف، چاپ اول، ۱۹۷۷، ج۳، ص۱۶۷.
• ۳۵. ↑ بلاذری، احمد بن یحیی، انساب الاشراف، تحقیق محمد باقر محمودی، بیروت، دارالتعارف، چاپ اول، ۱۹۷۷، ج۳، ص۱۶۷.
• ۳۶. ↑ طبری، محمد بن جریر، تاریخ الامم و الملوک (تاریخ الطبری)، تحقیق محمد ابوالفضل ابراهیم، بیروت، دارالتراث، چاپ دوم، ۱۹۶۷، ج۵، ص۴۰۵.
• ۳۷. ↑ مسکویه، ابوعلی، تجارب الامم، تحقیق ابوالقاسم امامی، تهران، سروش، چاپ دوم، ۱۳۷۹ش، ج۲، ص۶۰.
• ۳۸. ↑ احزاب/سوره۳۳، آیه۲۳.
• ۳۹. ↑ طبری، محمد بن جریر، تاریخ الامم و الملوک (تاریخ الطبری)، تحقیق محمد ابوالفضل ابراهیم، بیروت، دارالتراث، چاپ دوم، ۱۹۶۷، ج۵، ص۴۰۵.
• ۴۰. ↑ مسکویه، ابوعلی، تجارب الامم، تحقیق ابوالقاسم امامی، تهران، سروش، چاپ دوم، ۱۳۷۹ش، ج۲، ص۶۶.
• ۴۱. ↑ ابن اثیر، علی بن ابی الکرم، الکامل فی التاریخ، بیروت، دارصادر - داربیروت، ۱۹۶۵، ج۴، ص۵۰.
• ۴۲. ↑ ابن کثیر، ابوالفداء اسماعیل بن عمر، البدایه و النهایه، بیروت، دارالفکر، ۱۹۸۶، ج۸، ص۱۷۴.
• ۴۳. ↑ طبری، محمد بن جریر، تاریخ الامم و الملوک (تاریخ الطبری)، تحقیق محمد ابوالفضل ابراهیم، بیروت، دارالتراث، چاپ دوم، ۱۹۶۷، ج۵، ص۴۰۵.
• ۴۴. ↑ ابن اثیر، علی بن ابی الکرم، الکامل فی التاریخ، بیروت، دارصادر - داربیروت، ۱۹۶۵، ج۴، ص۵۰.
• ۴۵. ↑ ابن کثیر، ابوالفداء اسماعیل بن عمر، البدایه و النهایه، بیروت، دارالفکر، ۱۹۸۶، ج۸، ص۱۷۴.
• ۴۶. ↑ سماوی، محمد، ابصار العین فی انصار الحسین (علیه‌السّلام) ، تحقیق محمد جعفر الطبسی، مرکز الدرسات الاسلامیه لممثلی الولی الفقیه فی حرس الثورة الاسلامیه، چاپ اول، ص۹۳.
• ۴۷. ↑ بلاذری، احمد بن یحیی، انساب الاشراف، تحقیق محمد باقر محمودی، بیروت، دارالتعارف، چاپ اول، ۱۹۷۷، ج۳، ص۱۶۸ - ۱۶۹.
• ۴۸. ↑ طبری، محمد بن جریر، تاریخ الامم و الملوک (تاریخ الطبری)، تحقیق محمد ابوالفضل ابراهیم، بیروت، دارالتراث، چاپ دوم، ۱۹۶۷، ج۵، ص۳۹۸.
• ۴۹. ↑ ابن اثیر، علی بن ابی الکرم، الکامل فی التاریخ، بیروت، دارصادر - داربیروت، ۱۹۶۵، ج۴، ص۴۲.
• ۵۰. ↑ بلاذری، احمد بن یحیی، انساب الاشراف، تحقیق محمد باقر محمودی، بیروت، دارالتعارف، چاپ اول، ۱۹۷۷، ج۳، ص۱۶۹.
• ۵۱. ↑ طبری، محمد بن جریر، تاریخ الامم و الملوک (تاریخ الطبری)، تحقیق محمد ابوالفضل ابراهیم، بیروت، دارالتراث، چاپ دوم، ۱۹۶۷، ج۵، ص۳۹۸.
• ۵۲. ↑ ابن اثیر، علی بن ابی الکرم، الکامل فی التاریخ، بیروت، دارصادر - داربیروت، ۱۹۶۵، ج۴، ص۴۳.
• ۵۳. ↑ بلاذری، احمد بن یحیی، انساب الاشراف، تحقیق محمد باقر محمودی، بیروت، دارالتعارف، چاپ اول، ۱۹۷۷، ج۳، ص۱۶۹.
• ۵۴. ↑ طبری، محمد بن جریر، تاریخ الامم و الملوک (تاریخ الطبری)، تحقیق محمد ابوالفضل ابراهیم، بیروت، دارالتراث، چاپ دوم، ۱۹۶۷، ج۵، ص۳۹۸.
• ۵۵. ↑ ابن اثیر، علی بن ابی الکرم، الکامل فی التاریخ، بیروت، دارصادر - داربیروت، ۱۹۶۵، ج۴، ص۴۳.
• ۵۶. ↑ طبری، محمد بن جریر، تاریخ الامم و الملوک (تاریخ الطبری)، تحقیق محمد ابوالفضل ابراهیم، بیروت، دارالتراث، چاپ دوم، ۱۹۶۷، ج۵، ص۳۹۸.
• ۵۷. ↑ ابن اثیر، علی بن ابی الکرم، الکامل فی التاریخ، بیروت، دارصادر - داربیروت، ۱۹۶۵، ج۴، ص۴۲.
• ۵۸. ↑ طبری، محمد بن جریر، تاریخ الامم و الملوک (تاریخ الطبری)، تحقیق محمد ابوالفضل ابراهیم، بیروت، دارالتراث، چاپ دوم، ۱۹۶۷، ج۵، ص۳۵۷.
• ۵۹. ↑ کوفی، ابن اعثم، الفتوح، تحقیق علی شیری، بیروت، دارالاضواء، چاپ اول، ۱۹۹۱، ج۵، ص۳۷.
• ۶۰. ↑ طبری، محمد بن جریر، تاریخ الامم و الملوک (تاریخ الطبری)، تحقیق محمد ابوالفضل ابراهیم، بیروت، دارالتراث، چاپ دوم، ۱۹۶۷، ج۵، ص۳۵۷.
• ۶۱. ↑ کوفی، ابن اعثم، الفتوح، تحقیق علی شیری، بیروت، دارالاضواء، چاپ اول، ۱۹۹۱، ج۵، ص۳۷.
• ۶۲. ↑ خوارزمی، الموفق بن احمد، مقتل الحسین (علیه‌السّلام) ، تحقیق و تعلیق محمد السماوی، قم، مکتبة المفید، بی تا، ج۱، ص۱۹۹.
• ۶۳. ↑ طبری، محمد بن جریر، تاریخ الامم و الملوک (تاریخ الطبری)، تحقیق محمد ابوالفضل ابراهیم، بیروت، دارالتراث، چاپ دوم، ۱۹۶۷، ج۵، ص۳۵۷.
• ۶۴. ↑ ابن کثیر، ابوالفداء اسماعیل بن عمر، البدایه و النهایه، بیروت، دارالفکر، ۱۹۸۶، ج۸، ص۱۵۷ - ۱۵۸.
• ۶۵. ↑ دینوری، ابوحنیفه احمد بن داوود، الاخبار الطوال، تحقیق عبدالمنعم عامر مراجعه جمال الدین شیال، قم، منشورات رضی، ۱۳۶۸ش، ص۲۳۱.
• ۶۶. ↑ طبری، محمد بن جریر، تاریخ الامم و الملوک (تاریخ الطبری)، تحقیق محمد ابوالفضل ابراهیم، بیروت، دارالتراث، چاپ دوم، ۱۹۶۷، ج۵، ص۳۵۷.
• ۶۷. ↑ کوفی، ابن اعثم، الفتوح، تحقیق علی شیری، بیروت، دارالاضواء، چاپ اول، ۱۹۹۱، ج۵، ص۳۷.
• ۶۸. ↑ خوارزمی، الموفق بن احمد، مقتل الحسین (علیه‌السّلام) ، تحقیق و تعلیق محمد السماوی، قم، مکتبة المفید، بی تا، ج۱، ص۱۹۹.
• ۶۹. ↑ طبری، محمد بن جریر، تاریخ الامم و الملوک (تاریخ الطبری)، تحقیق محمد ابوالفضل ابراهیم، بیروت، دارالتراث، چاپ دوم، ۱۹۶۷، ج۵، ص۳۵۸.
• ۷۰. ↑ طبری، محمد بن جریر، تاریخ الامم و الملوک (تاریخ الطبری)، تحقیق محمد ابوالفضل ابراهیم، بیروت، دارالتراث، چاپ دوم، ۱۹۶۷، ج۵، ص۳۵۸.
• ۷۱. ↑ کوفی، ابن اعثم، الفتوح، تحقیق علی شیری، بیروت، دارالاضواء، چاپ اول، ۱۹۹۱، ج۵، ص۳۷.
• ۷۲. ↑ دینوری، ابوحنیفه احمد بن داوود، الاخبار الطوال، تحقیق عبدالمنعم عامر مراجعه جمال الدین شیال، قم، منشورات رضی، ۱۳۶۸ش، ص۲۳۲.
• ۷۳. ↑ طبری، محمد بن جریر، تاریخ الامم و الملوک (تاریخ الطبری)، تحقیق محمد ابوالفضل ابراهیم، بیروت، دارالتراث، چاپ دوم، ۱۹۶۷، ج۵، ص۳۵۸.
• ۷۴. ↑ کوفی، ابن اعثم، الفتوح، تحقیق علی شیری، بیروت، دارالاضواء، چاپ اول، ۱۹۹۱، ج۵، ص۳۷ - ۳۸.

منبع

سایت پژوهه، برگرفته از مقاله «سفیران امام حسین»، تاریخ بازیابی۹۵/۲/۶.