سندھ طاس دا منصوبہ
1909ء وچ منتظمین تے انجینروَں نے پہلی مرتبہ زیراں سندھ طاس دے منصوبے اُتے مجموعی طور اُتے غور کرنا شروع کیتا ۔ اک نواں تصور جو اس وقت مکمل طور اُتے طبع زاد سی اپنایا گیا تے اس اُتے عمل درآمد شروع کیتا ۔ جس کہ مطابق اک دریا دے پانی نوں دوسرے دریا تک پہنچایا جانا سی ۔ جہلم نوں اک نہر دے ذریعہ چناب توں ملیا دتا گیا ۔ ہن انہاں نوں زیادہ تجربہ تے زیادہ موثر مشنری دی مدد حاصل ہو گئی سی ۔ نہراں تے پنجند تے معاون دریاواں اُتے بوہت سارے بند تے بیراج باندھے گئے ۔ ایہ دونے دریاواں نوں یا نہراں نوں قطع کردی ہوئی دیواراں دی صورت وچ سن ۔ لیکن بند زیادہ اُچے نئيں ہُندے سن تے انہاں دا مقصد خشک موسم وچ پانی نوں روک کر ضرورت دے مطابق اس دا رخ بدلنا سی ۔ سیلابی پانی انہاں دے اُتے توں گزر کر ضائع ہوجاندا سی ۔ بیراجاں اُتے عمودی گیٹ سن جنہاں دی بلندی نوں کم یا زیادہ کیتا جاسکدا سی ۔ اس طرح ایہ سیلاب دے وقت پانی دا ذخیرہ کرلیندے سن ۔ اس طرح جتھے سیلاباں اُتے کسی حد تک قاباں پایا جاسکدا سی تے انہاں وچ جمع شدہ پانی نوں سردیاں دے خشک موسم وچ استعمال کیتا جاسکدا سی ۔ 1932ء وچ سکھر دے مقام اُتے دریائے سندھ اُتے تعمیر کیتا گیا پہلا بیراج کھول دتا گیا تے دنیا دے سب توں وڈے آبپاشی دے نظام نے کم کرنا شروع کر دتا ۔ تقسیم توں کچھ عرصہ پہلے دوسرا بیراج کالا باغ دے مقام اُتے تعمیر کیتا گیا ۔ جس وقت یونین جیک اتارا گیا اس وقت تک برطانوی انجینیر سندھ طاسنوں دنیا دا سب توں وڈا آبپاشی نظام مہیا کرچکے سن ۔ ایتھے انہاں نے جو فارمولے تشکیل دتے اوہ دنیا وچ ہر جگہ نہراں دی تعمیر تے انہاں نوں چلانے دے لئی استعمال کیتے جاندے نيں ۔
اگرچہ ایہ نہراں دے نال ایہ علاقہ اِنّے وی ذرخیر نئيں ہوئے کہ انہاں نيں برصغیر دے غلے دا گودام کہیا جاس دے ۔ اُتے پنجاب تے سندھ ہندوستان دی وسیع آبادی دے لئی گھٹ توں گھٹ اِنّی زیادہ خوراک پیدا کرنے دے قابل ہوچکے سن جتنی اس توں پہلے ممکن نئيں سی ۔ ایتھے نہراں دی تعمیر توں پہلے زراعت اک غیر یقینی کاروبار سی ۔ جدوں نہراں دی تعمیر دے بعد ہر موسم وچ پانی میسر آنے لگیا تاں بہت سارے میدانی علاقےآں وچ فضلاں پیدا دی جانے لگاں ۔
بہار دے موسم وچ کسان کپاس ، چاول ، باجرہ تے گناہ کاشت کردے نيں ۔ جو خزاں وچ پک کر تیار ہوجاندے نيں ۔ ایہ خریف دی فضلاں کہلاندی نيں ، خزاں دے موسم وچ ایسی فضلاں بوئی جاندیاں نيں جنہاں نوں کم نمی دی ضرورت ہو تے گرمی نوں برداشت کرسکن ۔ انہاں وچ گندم ، جو تے روغنی بیج شامل نيں ۔ نويں نہراں دے آس پاس آباد کاری دی حوصلہ افزائی کيتی گئی تے زمیناں باٹی گئياں ۔ کپاس تے گندم دے کھیتاں دے نال مالٹاں ، سنگتراں آماں ، ناشپاتیاں تے آلو بخاراں دے باغات نظر آندے نيں ۔ ایہ اس قدر گھنے تے پھلاں توں لدے ہُندے نيں کہ چھوٹے چھوٹے بچے انہاں نوں انہاں نوں گوپھن تے غلیلاں دے ذریعہ طوطاں تے دوسرے پرندےآں نوں اڑاندے نيں ۔ آبپاشی دے نتیجے وچ کھجور دے باغات دی تعداد وچ وی اضافہ ہويا ۔ جنہاں دی بہت ساریاں قسماں نيں تے انہاں دے ودھے انوکھے تے نرالے ناں رکھے گئے نيں ۔
آب پاشی نوں فروغ دینے دے نال سیلاباں نوں کنٹرول کرنے دے پہلووَں نوں نظر انداز نئيں کیتا گیا ۔ نازک تھاںواں اُتے حفاظتی پشتے تعمیر کیتے گئے تے نويں بیراج بیک وقت دو اغراض پوری کردے سن ۔ دریا دے پانی نوں روک کر سیلاباں قاباں وچ کرنے وچ مدد دیندے سن تے پانی دے ذخائر مہیا کردے سن ۔ جنہاں توں نہراں نکالاں جاسکدی سن ۔ 1870ء دی ڈھائی وچ برطانویاں نے وکھ وکھ تھانواں اُتے جتھے توں ایہ وڈے دریا پہاڑاں توں نکلتے سن مشاہداتی اسٹیشن قائم کیتے تے ایتھے دے پانی دے اخراج دا تفصیلی ریکاڈ مرتب کرنا شروع کیتا ۔ صرف اس قسم دے کئی سالاں اُتے محیط ریکاڈ دی مدد توں ہی دریاواں وچ ہونے والی مستقل تبدیلیاں دے بارے وچ وثوق دے نال کسی قسم دی پیشنگوئیاں ممکن نيں ۔
آبپاشی دے لئی کیتے گئے انتظامات کئی قسم دے اثرات دے حامل ہُندے نيں ۔ نہراں دا جال جو برطانوی انجینئراں نے وڈے اعتماد تے نیک ارادےآں دے نال بچھایا سی اس نے سیم تھوڑ دا مسلہ پیدا کر دتا ۔ ایہ گل وڈی عجیب لگتی اے کہ صحرا سیم دا شکار ہوجائے ۔ لیکن پنجاب تے سندھ وچ ریت دے تھلے جو اکثر گہرائی وچ نئيں ہُندا اے پانی دی اک تہ پائی جاندی اے ۔ جس دا کساناں نوں علم اے تے ہزاراں کنووَں دے ذریعے ایتھے توں پانی کڈیا جارہیا سی ۔ کیوں کہ آبپاشی دے بغیر زمین بے کار ہُندی اے ۔ اس لئی زمین دی پیمائش تقریباً پچیس ایکڑ عام طور اُتے کنويں توں کيتی جاندی اے ۔
اک مرتبہ جدوں نہراں تیار ہوگئياں تے پانی آسانی توں میسر آنے لگیا تاں کساناں نے وڈی فراخدلی توں اس دا استعمال شروع کیتا ۔ نہراں وی زیادہ تر کچے کنارےآں والیاں سن ۔ لہذا پانی جذب ہُندا رہندا سی ۔ بتدیح پانی دی سطح بلند ہُندی چلی گئی تے بعض جگہاں اُتے ایہ صرف زمین دی سطح توں پنج فٹ تھلے اے ۔ دہکتا سورج وی پانی نوں کھیچ کر سطح اُتے لے آندا اے ۔ بدقسمتی توں ایہ پانی اُتے آندے ہوئے اپنے نال زہریلے نمکیات وی لے آندا اے تے پانی خود تاں بخارات بن کر اڑ جاندا اے ۔ لیکن سطح زمین اُتے اپنے پِچھے نمکیات چھڈ جاندا اے ۔ سب توں پہلے کپاس دی فضل متاثر ہوئی تے فیر ہور دوسری فضلاں متاثر ہونے لگاں ۔ ہن تمام میدانی علاقے سفید نظر آنے لگے تے ایہ مکمل طور اُتے بنجر ہو گئے ۔ بوہت سارے ٹیوب ویل جنہاں دے کھوکھلے پاءپ جنہاں دے نال پمپ فٹ سن زمین دے اندر پہنچائے گئے تاکہ تازہ پانی حاصل ہو سکے تے پانی دی سطح نوں تھلے لے جایا جاس دے تے زہریلے نمکیات توں زمین دی سطح توں صاف کیتا جاس دے ۔ لیکن ایہ عمل مہنگا تے بہت جلد زوال پزیر ہوجاندا اے ۔ 1948ء وچ اک برطانوی انجینر نے لکھیا اے کہ جے پنجاب نوں بچانا اے تاں جرات مند اقدامات اٹھانے دی ضرورت اے ۔ پاکستان نے مدد دے لئی غیر ملکی ماہرین نوں بلوایا ، بوہت سارے علاقےآں وچ ٹیوب ویل پائلٹ پروجیکٹ دا آغاز کیتا ۔ لیکن جلد ہی عیاں ہو گیا کہ اس اُتے قابو پانے دے لئی اک وڈے اجتماعی حملے دی ضرورت اے ۔ چھوٹی چھوٹی سدی ميں عملی طور اُتے ناکام نيں ۔ 1963ء وچ 2000 اک خاص وضع دے ٹیوب ویل راوی تے چناب دے درمیان 1;46;1200;46;000 ایکڑ دے علاقے وچ نصب کیتے گئے ۔ اک سال دے بعد پانی دی سطح تھلے چلی گئی تے فضلاں وچ عمومی بہتری دے آثار پیدا ہونے لگے ۔ لیکن اس مہم اُتے تقریبا 35 میلن امریکی ڈالر خرچ ہوئے تے ٹیوب ویل دے زوال پریز ہونے دے عمل اُتے صرف ضروری حد تک قابو پایا جاسکیا سی ۔ اس دے علاوہ جنوب وچ کچھ علاقے ٹیوب ویلاں دے لئی موزاں نہ سن تے پانی دی نکاس دے لئی دوسرے طریقےآں دا استعمال ضروری سی ۔
تقریباً پنجاہ سال تک صحرا وچ پانی دے مسلہ نوں میداناں وچ انہاں طاقتور دریاءاں نوں قابو وچ رکھنے تے لگام ڈالنے دا کم اک مکمل وحدت دے طور اُتے انجام دتا جاندا رہیا ۔ مگر 1947ء دی تقسیم دے بعد سب کچھ بدل گیا ۔ سر سیرل کلف اس کمیشن دا چیرمین سی ۔ برطانیہ نوں اپنے اس نہری نظام اُتے فخر سی تے قدرتی طور اُتے اس دی خواہش سی کہ کامیابی توں چلدا رہے ۔ اس لئی سر سیرل کلف نے تقسیم دے وقت نہراں تے دریاواں نوں کنٹرول کرنے دے اس نظام دی اہمیت پوری طرح دونے فریقاں اُتے واضح کردتی تے برطانوی خواہش دے مطابق تجویز پیش دی کہ دونے ملک اک معاہدہ کر لین کہ اوہ اس سارے نظام نوں اک اکائی دی طرح چلائاں ۔ مگر دونے فریق اک دوسرے اُتے اعتبار کرنے دے لئی تیار نئيں سن تے وڈی سختی توں ایہ تجویز دونے نے رد کردتی گئی ۔ تقسیم دے وقت ظاہری طور اُتے پاکستان فائدے وچ نظر آندا سی کہ پنجاب دی 23 مستقل نہراں وچوں 21 پاکستان دے قبضہ وچ آگئياں ۔ بھارت نے کشمیر اُتے قبضہ دے پنڈت نہرو دی امیداں دے عین مطابق ہن بھارت ہر اوہ دریا اُتے جو پاکستان دی نہراں نوں پانی مہیا کردے سن مکمل قابض ہوچکيا سی ۔ پجند دے پانچاں دریا مغرب وچ پاکستان پہنچنے توں پہلے اس علاقے توں بہندے ہوئے آندے سن جس اُتے پر ہن بھارت قابض ہوچکيا سی ۔ خاص طور اُتے ستلج بھارت دے میداناں وچ میلےآں چکر کٹ کر آندا اے ۔ اس دے علاوہ پانی دی تقسیم دے لئی دونے دریاواں راوی تے ستلج دے اُتے قائم تمام اہم ہیڈ ورکس وی بھارت دے قبضہ وچ آگئے سن ۔ ایہ اوہ ہیڈورکس سن جو پنجاہ سال توں انہاں کھیتاں نوں پانی پہنچیا رہے سن جو پاکستان دے علاقے وچ سن ۔ بھارت اس پوزیشن وچ سی اوہ جدوں چاہندا اوہ پاکستان نوں پانی دی سپلائی روک سکدا سی تے ہويا وی ایہی ۔ اس نے آزادی دے فوراًً بعد پاکستان دا پانی روک لیا ۔ ایہ تنازع ودھیا آخر کار عالمی طاقتاں نے سندھ طاس دا معاہدہ کروایا جس دے تحت بیاس ، ستلج تے راوی مکمل طور اُتے بھارت دے حوالے کردیے گئے تے پاکستان دے حصہ وچ جناب ، جہلم تے سندھ آئے ۔
دریائے سندھ ۔ جین فیرلی