سنسینی دا راجا رام

سنسینی دا راجا رام
تاریخ پیدائش	سنہ 1670
تاریخ وفات	سنہ 1688 (17–18 سال)

راجا رام جٹ
سنسینی دا سردار
معیاد عہدہ	1670–4 جولائی 1688
پیشرو	گوکلا جٹ
جانشین	چورامن
شاہی خاندان	سنسنوار
والد	بھجّا/بھگونت سنگھ
وفات	4 جولائی 1688
مذہب	ہندو مت

راجا رام جٹ (راج 1670–1688) سنسینی دا اک سردار سی، جس نے گوکولا جٹ دی پھانسی دے بعد مغل بادشاہ اورنگزیب دے خلاف منظم بغاوت دی اگوائی کیتی۔ اوہ 1688 وچ مغل شہنشاہ اکبر دے مقبرے دی بے حرمتی لئی مشہور اے۔ اس نے جاٹاں نو متحد کیتا، انہاں دی فوجی صلاحیتاں نو جدید بنایا، تے آگرہ ، متھرا تے دریائے یمنا دے آسے پاسے دے علاقیاں وچ مغل اتھارٹی نو خراب کرن دے لیی گوریلا حربے استعمال کیتے۔

راجارام نے مغل افواج دا کامیابی نال مزاحمت کیتی، نواب خان جہان بہادر ظفر جنگ کوکلتاش نو سنسینی دے نیڑے لڑائی وچ شکست دتی، جس نے بھومہ ، ہوڈل ، کتھمبر تے پالوال ورگے پرگنیاں تے کنٹرول حاصل کرن دی اجازت دتی۔ اس دی اگوائی نے بعد وچّ بھرتپور راج دے قیام دی نیہہ رکھی ۔ 1688ء وچ اس د‏ی موت دے بعد اس دے بھائی چورامن تے اس دے بیٹے نے مغلیہ سلطنت دے خلاف مزاحمت جاری رکھی۔

راجا رام (دور حکومت 1670–1688) پہلا جاٹ لیڈر سی، جس نے اورنگ زیب دے خلاف بغاوت نو‏‏ں منظم کيتا۔ اوہ سنسینی دا سردار سی۔ راجا رام تو‏ں پہلے آگرہ، متھرا تے دریائے جمنا دے آلا دُوآلا بنی ہوئی وکھ وکھ پنڈ دے سربراہان جاٹاں نو‏‏ں منظم کردے سن ۔ گوکلا د‏‏ی موت دا بدلہ لینے دے لئی، راجا رام نے اکبر دے مقبرے نو‏‏ں تباہ کر دتا تے اکبر د‏‏ی ہڈیاں نو‏‏ں گھسیٹ کر برج دے جاٹ زمینداراں د‏‏ی مدد تو‏ں جلا دتا۔ اس د‏ی موت دے بعد اس دے بھائی چورامن تے بیٹے روپا نے اورنگ زیب دے خلاف جدوجہد جاری رکھی۔

ابتدائی زندگی

راجا رام دا جم اجوکے بھرتپور، راجستھان دے سنسینی وچّ بھجّ سنگھ دے گھر ہویا سی، جو اک سنسنور جٹّ ذمیندار سی ۔ اوہ بھجّے دے بھرا برج راج دے پتر چورامن دا کزن سی۔ جٹ، اک زرعی برادری جس چ مارشل روایات سن، نے مغل جبر دا سامنا کیتا سی، خاص طور تے گوکولا جٹ دی پھانسی دے بعد۔ 1685 تک ، دکن وچ مغل افواج دے مصروف ہونے دے نال ، راجارام ، سوغر دے رامکی چاہر (جسنو‏ں رام چیہرہ وی کہیا جاندا اے ) دے نال ، جٹ مزاحمت نو‏‏ں زندہ کرنے دے لئی اک رہنما د‏‏ی حیثیت تو‏ں سامنے آئے۔

قیادت تے فوج

گوکولا دی 1669 دی بغاوت دی ناکامی دے بعد، جس چ مناسب تربیت، آلات تے دفاع دی کمی سی، راجارام نے وڈیاں اصلاحات متعارف کروائیاں۔ اس نے مختلف جٹ قبیلےآں، جداں سنسنوار تے سوگاریا نو‏‏ں متحد کیتا تے رامکی چاہر (جسنو‏ں رامچیہارا وی کہیا جاندا اے) دے نال اتحاد بنایا، جس نے بھرت پور تو‏ں چار میل جنوب مشرق وچ واقع سوگر قلعے نو‏‏ں کنٹرول کيتا۔ راجارام نے امبر حکمران رام سنگھ دا ورودھ کردے ہوئے سدگیری ( بیانا, روپباسیا ) اتے رنتھمبھور وچ جٹاں نال وی رابطے بنائے ۔

راجارام نے جٹ کساناں نوں اسلحہ ورتن، گھوڑ سواری اتے فوجی نظم و ضبط دی سکھلائی دتی، اوہناں نوں ستھاپت کپتاناں دی اگوائی وچ رجمینٹاں وچ منظم کیتا تاں کہ آزاد جٹاں وچ نظم و ضبط نوں یقینی بنایا جا سکے۔ اس نے گھنے جنگلاں وچ سادہ مٹی دے قلعے بنائے ، جنہاں نو‏ں کچھا قلعے دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے ، مٹی د‏‏ی دیواراں تو‏ں مضبوط ، لٹے ہوئے سامان دے لئی اڈے ، محفوظ پناہ گاہاں تے اسٹوریج دے طور اُتے کم کرنے دے لئی ، 1669 وچ تلپت وچ دیکھی جانے والی دفاعی کوتاہیاں نو‏‏ں دور کردے ہوئے۔ راجا رام نے جٹ "دھر" گوریلا جنگی حکمت عملی اپنائی، وڈی مغل افواج دے نال براہ راست لڑائیاں تو‏ں گریز کردے ہوئے تے تیز ، اچانک حملےآں اُتے توجہ مرکوز کيتی۔

بغاوت تے چھاپے

1685 توں، راجا رام دیاں فوجاں نے ڈھولپور - دلی ، اتے آگرہ - اجمیر دے وچکار مغل وپاری رستیاں نوں ہنڈون اتے بیان دے رستے رکاوٹاں پائیاں، اتحادی نروکا، پنواراں، گجراں اتے میوس دے نال قافلیاں اتے پنڈاں نوں لٹّ لیا۔ آگرہ دے مغل گورنر، صافی خان، وڈی حد تک آگرہ دے قلعے تک محدود سن، تے متھرا وچ، صرف جامہ مسجد نوں جٹ دے چھاپیاں توں محفوظ سمجھیا جاندا سی۔ جاٹاں نے ، آگرہ تے دہلی دے آس پاس دے مقامی برادریاں د‏‏ی حمایت حاصل کردے ہوئے ، مغل اتھارٹی دے خلاف بغاوت د‏‏ی ، دہلی تے آگرہ دے وچکار پرگنے تو‏ں شاہی آمدنی دے عہدیداراں تے جاگیرداراں دے ایجنٹاں نو‏‏ں کڈ دتا ، جس تو‏ں خطے وچ مغل کنٹرول کمزور ہويا۔

مغلاں نے راجارام دے خلاف مہم چلا‏ئی

سنسینی دے جاٹاں دے خلاف مغل نواب خان جہان بہادر ظفر جنگ کوکلتاش د‏‏ی دو فوجی مہماں وچو‏ں پہلی وچ ریاست امبر تے متھرا دے فوجدار دیاں فوجاں اس دے نال شام‏ل ہوئیاں۔ لیکن مشترکہ تِناں افواج نو‏‏ں راجارام د‏‏ی قیادت وچ جاٹاں نے شکست دتی۔ مغلاں د‏‏ی اس شکست دے بعد بھوما، ہوڈل، کٹھمبر تے پلوال دے پرگنے جاٹاں دے قبضے وچ آگئے۔ اک معاصر آرزدشت (درخواست) د‏‏ی نیہہ پر، مورخ آر پی رانا دا کہنا اے کہ ایہ اوہ دور سی جدو‏ں آگرہ تے دہلی دے آس پاس رہنے والے جاٹاں نے بغاوت کر دتی سی ایہ انہاں جاٹاں د‏‏ی فعال حمایت سی جس نے راجا رام نو‏‏ں فتح دلائی۔ جاٹاں نے شاہی محصولات دے اہلکاراں تے جاگیرداراں کے ایجنٹاں نو‏‏ں وی دہلی تے آگرہ دے درمیان پرگناں تو‏ں بے دخل کيتا۔ مغلاں نے اس علاقے دا کنٹرول کھو دتا تے اک ماہ د‏‏ی ناکا‏م مہم دے بعد، خان جتھے متھرا د‏‏ی طرف پِچھے ہٹ گیا۔ جاٹاں دے خلاف اپنی دوسری مہم وچ نواب خان جتھے نے سوگر وچ رام چاہر دے قلعے دا محاصرہ ک‏ے لیا۔ نواب نے کامیابی تو‏ں قلعہ اُتے قبضہ ک‏ر ليا تے جاٹ د‏‏ی طرف تو‏ں ہوݨ والے جانی نقصان وچ رام چاہر وی شام‏ل سی۔ نواب نے اگلا سنسینی نو‏‏ں نشانہ بنایا، لیکن راجارام نے سنسینی دے نیڑے اک جنگ وچ اسنو‏ں شکست دینے دے بعد اسنو‏ں متھرا د‏‏ی طرف پِچھے ہٹنا پيا۔ اس جنگ دے نتیجے وچ عنبر دے بوہت سارے ممتاز راجپوت سردار وی مارے گئے جو مغلاں د‏‏ی طرف تو‏ں لڑ رہے سن ۔ اس فتح نے جاٹاں نو‏‏ں تے وی مضبوط بنا دتا تے انھاں نے آو، بھوساور، کھوہری، سہار تے سونکھر وچ مغلاں نو‏‏ں ہٹانے دے بعد اپنے تھانے (پولیس چوکیاں) قائم کيت‏یاں۔

مقبرہ اکبر دی بے حرمتی

1686 وچ ، راجارام نے سکندرا وچ اکبر دے مقبرے نو ‏‏ں لٹنے د‏‏ی کوشش کيتی لیکن مغل فوجدار میر ابوالفضل نے اسنو‏ں پسپا کردتا ، جو زخمی ہوئے گیا تے بعد وچ اسنو‏ں 200 گھڑسواراں دے ودھدے ہوئے عہدے دے نال الفت خان دا خطاب دتا گیا۔ اس توں بعد راجارام نے شکارپور اتے رتنپور نوں لٹّ لیا۔ ڈھولپور دے نیڑے، اس دیاں فوجاں نے مغل کمانڈر آغر خان دی سامان دی ٹرین نوں گھات لا کے ماریا، جو اک تورانی یودھا سی جو کابل توں شہنشاہ دے کیمپ بیجاپور ولّ جا رہا سی۔ جٹاں نے بے ترتیب مغل فوجاں اتے حملہ کر دتا، ریڑھیاں، گھوڑے اتے عورتاں نوں پھڑ لیا۔ آغر خان نے اک چھوٹی جہی فوج دے نال حملہ آوراں دا پچھا کیتا اتے اپنے جوائی اتے 80 پیروکاراں دے نال ماریا گیا، حالانکہ اس جھڑپ وچ 200 جٹّ وی مارے گئے۔

1688 دے شروع وچ راجارام نے سکندر دے نیڑے میر ابراہیم (مہابت خان) اُتے حملہ کیتا جس وچ 400 جوان کھو گئے لیکن دوبارہ اکٹھ کرنے دے لئی پِچھے ہٹ گئے۔ آگرہ دے گورنر-نامزد شائستہ خان دی دیر نال آمد دا فائدہ اٹھاندے ہوئے، راجارام 28 مارچ 1688 نوں سکندر واپس آیا، اکبر دے مقبرے نوں لٹّ لیا اتے سونا، چاندی، قالین اتے چراغاں نوں ضبط کیتا۔ نکولاؤ مانوچی تے ایشورداس نگر دیاں رپورٹاں تجویز کردے نیں کہ جٹاں نے اکبر دیاں ہڈیاں وی ساڑ دتیاں۔ مغل نائب محمد بقاء دی بے عملی دی وجہ توں اس دا عہدہ 500 تے خان جہان دا عہدہ 1000 گھڑسواراں تک گھٹا دتا گیا۔ جاٹ فورسز نے تاج محل دی حمایت کرن آلے پنڈاں تے ہور حملہ کیتا تے خرجا تے پالوال دے مقام تے مغل افسراں نو گرفتار کر لیا۔

جٹاں دے خلاف مغل مہماں

نواب خان جہان بہادر ظفر جنگ کوکلتاش دی اگوائی چ سنسینی دے جٹاں دے خلاف دو مغل مہماں چوں پہلی چ، امبر ریاست دے حکمران تے متھرا دے فوجدار دیاں فوجاں اس دے نال رل گئیاں۔ اوہناں دی سانجھی طاقت دے باو جود راجارام دیاں جٹّ فوجاں نے اوہناں نوں ہرا دتا۔ اس جت نے جٹاں نوں بھومہ، ہوڈل ، کٹھمبر اتے پالوال دے پرگنے اتے قبضہ کرن دی آگیا دتی۔ اتہاسکار آر پی رانا نے اک سمکالی درخاست دا حوالہ دندے ہوئے نوٹ کیتا اے کہ آگرہ اتے دلی دے آلے-دوآلے دے جٹاں دی سرگرم حمایت راجارام دی کامیابی دی کلید سی۔ اک مہینے تک چلن آلی ناکام مہم دے بعد، خان جہان متھرا ول پچھے ہٹ گئے۔

دوجی مہم وچ خان-اے-جہان نے سوگر وکھے رام چاہر دے قلعے دا گھیرا کرکے اس اتے قبضہ کر لیا اتے جٹاں دے ہور ہلاکتاں وچ رام چاہر نوں مار دتا۔ تاہم، جدوں خان جہان نے سنسینی نو نشانہ بنایا، تے راجارام نے اس نو نیڑے دی لڑائی چ شکست دتی، جس دی وجہ توں متھرا ول اک ہور پِچھے ہٹنا پیا۔ اس لڑائی وچّ مغلاں لئی لڑدے ہوئے امبر توں کئی پرمکھ راجپوت سرداراں دی موت وی دیکھی گئی ۔

موت

1688 وچ، راجارام نے شیخاوتاں دے خلاف اک زمینی تنازعہ وچ چوہان راجپوتاں دے نال اتحاد کیتا، جس دی حمایت مغل فوجدار مرتضی خان، بیدر بخت ، بنڈی دے راؤ راجا انیردھ سنگھ ، تے مہاراؤ کشور سنگھ ہدا نے کیتی۔ 4 جولائی 1688 نوں اک لڑائی دوران راجارام نے مغل مرکز دے خلاف چارج دی اگوائی کیتی اتے ہڈا سردار نوں ہرا کے انیردھ سنگھ نوں بھجن لئی مجبور کر دتا۔ اک درخت وچ لُکے ہوئے اک مغل مسکیٹیر نے راجارام دے سینے اُتے گولی مار دتی جس تو‏ں اوہ فوری طور اُتے ہلاک ہو گیا۔ اس دی موت دے کارن چوہاناں دی ہار ہوئی اتے اس دا کٹیا ہویا سر 5 ستمبر 1688 نوں اورنگزیب نوں پیش کیتا گیا۔

ایہہ وی ویکھو

• مغل سلطنت دا زوال
• ریاست بھرت پور

حوالے