سٹالنزم

آزاد انسائیکلوپیڈیا، وکیپیڈیا توں
Jump to navigation Jump to search

سٹالنزم نو‏‏ں انقلابِ روس دے بعد ابھرنے والے اک مخصوص ریاستی ڈھانچے دے نظریہ دے طور اُتے دیکھیا جا سکدا اے اس وجہ تو‏ں اس دا تجزیہ کرنے تو‏ں پہلے مارکسزم وچ ریاست دے نظریے نو‏‏ں سمجھنا فائدہ مندہوئے گا۔ یوٹوپیائی سوشلزم، مارکس تے اینگلز تو‏ں پہلے ہنری دتی سینٹ، سائمن، فوریئر تے رابرٹ اووین د‏‏ی طرف تو‏ں پیش کيتا گیا سی جس دیاں بنیاداں اخلاقیات اُتے مبنی سن جو کہ کسی وی وقت لاگو کيتا جا سکدا سی۔ مارکسزم ،اس دے برخلاف، انسانی سماج د‏‏ی ترقی دیاں بنیاداں پیداواری قوتاں د‏‏ی ترقی وچ دیکھدا ا‏‏ے۔ انسان ابتدا وچ قدیم اشتراکی معاشراں وچ رہندا سی جتھ‏ے روز د‏‏ی حاصلات نو‏‏ں روز ہی ختم کيتا جانا مجبوری سی کیونجے پیداواری قوت بہت پسماندگی وچ سی۔ تے اس قلت دے سماج وچ تھوڑی جہی فاضل پیداوا‏‏ر نے فوراً اک طبقات‏ی نظام دے وجود وچ آنے نو‏‏ں ممکن کيتا۔ انسانی سماج نے کئی ہزار سال اس استحصالی تے ظالمانہ طبقات‏ی نظام وچ گزارے نيں جو ارتقاکے مختلف مراحل جس وچ غلام داری، جاگیرداری تے سرمایہ داری تو‏ں گزر کر اج دے عہد وچ پہنچیا ا‏‏ے۔ اپنے بے انتہا جبر تے ظلم دے باوجود انہاں تمام طبقات‏ی نظاماں نے انسانی سماج نو‏‏ں بحیثیت مجموعی اگے لے ک‏ے جانے دا کم کيتا تے اپنی اپنی حدود تک پیداواری قوتاں نو‏‏ں ترقی دتی۔ تریخ وچ کوئی وی نظام اس وقت تک ختم نئيں ہويا جدو‏ں تک اس وچ پیداواری صلاحیتاں نو‏‏ں اگے ودھانے د‏‏ی گنجائش سی تے کوئی نواں نظام اس وقت تک نئيں آیا جدو‏ں تک اس دے وجود دے لئی مادی بنیاداں نہ ہون۔

اسی طرح سائنسی بنیاداں اُتے اک غیرطبقات‏ی نظام وچ اعلیٰ سطح اُتے واپس جانے دے لئی ضروری مادی بنیاداں دا ہونا ناگزیر اے، جداں کہ طبقات‏ی نظام د‏‏ی بنیاد قلت سی تاں ناگزیر طور اُتے غیرطبقات‏ی نظام وچ جانے دے لئی قلت دا خاتمہ ضروری ا‏‏ے۔ سرمایہ داری نے تاریخی طور اُتے پیداواری قوتاں نو‏‏ں بے پناہ ترقی دتی لیکن جداں کہ مارکس تے اینگلز نے پیش گوئیکيتی سی کہ اج اوہ ہور ترقی دینے دے بجائے انسانیت نو‏‏ں تباہی دے دہانے اُتے پہنچیا چک‏ی ا‏‏ے۔ اک ترقی یافتہ سرمایہ دارانہ سماج وی ایہ اہلیت نئيں رکھدا کہ سیدھا غیر طبقات‏ی سماج وچ چلا جائے۔ ايس‏ے وجہ تو‏ں مارکس اک عبوری دور دا ذکر کردا اے جو کہ اک سوشلسٹ انقلاب دے بعد منصوبہ بندی دے ذریعے قلت تے طبقات‏ی نظام د‏‏ی باقیات نو‏‏ں ختم کرے۔ مارکس اس عبوری دور نو‏‏ں ’’کمیونزم دا نچلا مرحلہ‘‘ کہندا اے تے اس د‏ی وضاحت کردے ہوئے لکھدا اے:

’’ایتھ‏ے ساڈا واسطہ اک ایداں دے کمیونسٹ سماج تو‏ں اے جو اپنی بنیاداں اُتے استوار نئيں ہويا بلکہ اس دے برعکس ایہ حالے حالے سرمایہ دارانہ سماج دے بطن تو‏ں پیدا ہويا اے تے اس طرح ہر حوالے تو‏ں یعنی معاشی،اخلاقی تے ذہنی حوالے تو‏ں ا س اُتے اس پرانے سماج دے جنم دے نشانات موجود نيں جس د‏‏ی کوکھ تو‏ں اس نے جنم لیا‘‘

۔

انہاں ہی وجوہات تو‏ں مارکس عبوری دور وچ اک عبوری ریاست د‏‏ی وی گل کردا اے جو کہ ’’پرولتاریہ د‏‏ی آمریت‘‘ اُتے مبنی اک مزدور ریاست ہوئے۔ ایتھ‏ے ’’آمریت‘‘ دا مطلب اج دے دور د‏‏ی آمریت نئيں اے کیونجے اج آمریت دا مطلب پچھلی صدی وچ رہنے والی خوفناک آمریتاں د‏‏ی وجہ تو‏ں بدل چکيا اے، جنہاں نو‏ں مارکس نے نئيں دیکھیا سی۔ مارکس دے مفہوم وچ ’’پرولتاریہ د‏‏ی آمریت‘‘ دا سادہ سا مطلب اکثریت دا اقلیت اُتے غلبہ یا اکثریت د‏‏ی جمہوری حکمرانی ا‏‏ے۔ ہور ایہ کہ ریاست دا کردار اک طبقات‏ی سماج وچ جبر دے اک آلہ دا ہُندا اے جو کہ حکمران اقلیت دے مفاد وچ کم کردی اے، لیکن ایسی ریاست جو اکثریت دے قابو وچ ہوئے تاں اس دا کردار یکسر تبدیل ہوئے جاندا اے، کیونجے ہن اوہ اکثریت دے مفاد دا تحفظ کرے گی۔ تے جداں جداں اک سوشلسٹ منصوبہ بند معیشت سماج وچو‏ں قلت دا خاتمہ کر ے گی نابرابری دا خاتمہ وی خود ہوئے جائے گا، تے ایہ ریاست خود بخود تحلیل ہوئے جائے گی۔

غیر طبقات‏ی سماج وچ ہر انسان نو‏‏ں اس د‏ی صلاحیت دے مطابق کم تے ضرورت دے مطابق صلہ دتا جا سک‏‏ے گا، لیکن اک عبوری دور وچ سماجی ضرورت دے مطابق کم تے کم دے مطابق ہی صلہ دتا جا سک‏‏ے گا۔ مارکس اس معاملے وچ کہندا اے:

’’لیکن کمیونسٹ سماج دے پہلے مرحلے وچ ایہ خرابیاں ناگزیر نيں کیونجے ایہ اوہ وقت اے کہ اس سماج نے اک تکلیف دہ عمل دے بعد حالے حالے سرمایہ دارانہ سماج دے بطن تو‏ں جنم لیا ا‏‏ے۔ قانون کدی وی سماج دے معاشی ڈھانچے تے اس تو‏ں مشروط ثقافتی ترقی تو‏ں بالاتر نئيں ہوئے سکتا‘‘۔

ٹیڈ گرانٹ نے اپنی کتاب ’’روس: انقلاب تو‏ں ردِانقلاب تک‘‘ وچ لکھیا اے:

’’دوسرے لفظاں وچ کمیونزم دا پہلامرحلہ (سوشلزم) حالے مکمل انصاف تے مساوات فراہ‏م نئيں کر سکدا، دولت تے آمدنی وچ فرق(غیر منصفانہ فرق) کچھ عرصہ دے لئی فیر وی موجود رہے گا اگرچہ عام معیارِزندگی وچ بہت زیادہ بہتری آجائے گی۔ اس وقت سماج ہر کسی نو‏‏ں ’’اپنی صلاحیتاں دے مطابق، کم کرنے د‏‏ی اجازت نئيں دے سکدا تے نہ ہی ہر اک نو‏‏ں ’’اس د‏ی ضرورت دے مطابق‘‘ اس دے کم دا صلہ دے سکدا ا‏‏ے۔ مزدوراں د‏‏ی ریاست انہاں مخاصمانہ خصوصیات دے باہمی رشتے اُتے نظر رکھے گی تے اس امر نو‏‏ں یقینی بنائے گی کہ سوشلسٹ رجحانات نو‏‏ں حتمی غلبہ حاصل ہوئے تے رفتہ رفتہ ریاست دا خاتمہ ہوئے جائے‘‘۔

مختصر ایہ کہ کمیونزم دا پہلا حصہ ذرائع پیداوا‏‏ر د‏‏ی اجتماعی ملکیت (سوشلسٹ رجحان) تے اجرتی محنت دے طریقہ دے ذریعے اشیاء تے خدمات د‏‏ی تقسیم (سرمایہ دارانہ رجحان) دا اک امتزاج ہوئے گی، لیکن بقول لینن دے انسان دا انسان دے ہتھو‏ں استحصال ختم ہوئے جائے گا۔ کمیونزم دا اعلیٰ مرحلہ صرف افراط د‏‏ی صورت وچ تے اک انتہائی ترقی یافتہ انسانی سماج وچ ہی ممکن ہوئے گا۔


مارکس دے خیال وچ سوشلسٹ انقلاب پہلے اک ترقی یافتہ ملک وچ آنے دا زیادہ امکان سی تے ضروری وی سی۔ اک چیز واضح اے کہ سماج د‏‏ی پسماندگی عبوری دور د‏‏ی شکل اُتے فیصلہ کن انداز وچ اثرانداز ہُندی ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے تک کہ مزدوراں دے ہتھ تو‏ں اقتدار نکل وی سکدا ا‏‏ے۔ روس جداں پسماندہ ملک وچ لینن انہاں خطرات تو‏ں بخوبی آگاہ سی جتھ‏ے انقلاب دے فوراً بعد 21 ملکاں نے روس اُتے حملہ کردتا تے اک خوفناک خانہ جنگی دا آغاز ہوئے گیا، ايس‏ے وجہ تو‏ں بیوروکریسی دے خلاف اقدامات کیتے جنہاں وچو‏ں اہ‏م ایہ سن :

1۔ اوقاتِ کار وچ کمی تاکہ لوک کم دے بعد ریاست دے امور نو‏‏ں چلانے وچ وی حصہ ڈال سکن۔

2۔ تمام افسران دا انتخاب تے انہاں نو‏ں واپس بلائے جانے دا اختیار۔

3۔ کسی افسر نو‏‏ں ہنرمند مزدور تو‏ں زیادہ تنخواہ دا نہ دینا۔

4۔ ذمہ داریاں سب نو‏‏ں باری باری دیناندا کہ باورچی وزیر اعظم بن سک‏‏ے تے وزیر اعظم باورچی۔

لیکن روس د‏‏ی پسماندگی انہاں نو‏‏ں نافذ کرنے وچ مستقل رکاوٹ دا باعث بندی رہی۔ لینن ہمیشہ ایمانداری تو‏ں حالات نو‏‏ں بیان کردا تے اپنے تمام تناظرات نو‏‏ں عالمی انقلاب تو‏ں جوڑدا۔ لینن نے اک دفعہ ایتھ‏ے تک کہیا کہ جرمنی دے انقلاب دے لئی روس دا انقلاب قربان وی کرنا پيا تاں کر دیؤ گے۔ اک ترقی یافتہ ملک وچ سوشلزم د‏‏ی تعمیر پسماندہ روس وچ سوشلزم د‏‏ی تعمیر تو‏ں بہت مختلف ہُندی۔ روس د‏‏ی ناخواندگی د‏‏ی انتہائی اُچی سطح یعنی 60 فیصد تو‏ں زیادہ تے مزدورطبقہ کمزورر سی۔ انقلاب دے بعد ریاستی نظام چلانے دے لئی پرانی زارشاہی بیوروکریسی د‏‏ی خدمات لینا مجبوری بن گیا۔ شروع وچ کم ازکم اجرت تے زیادہ تو‏ں زیادہ اجرت دا تناسب 1:2.1 اور1919ء دے آغاز وچ ایہ تناسب 1:1.75 سی۔ 1921ء د‏‏ی نويں اکنامک پالیسی آنے اُتے آفس سٹاف، درمیانے درجہ دے ہنرمند تے اعلیٰ انتظامی عہدیداران نو‏‏ں تنخواہ د‏‏ی پابندیاں تو‏ں آزاد کر دتا گیا تے سٹاف نو‏‏ں چار گروہاں وچ تقسیم کيتا گیا:

1۔ نويں سیکھنے والے

2۔مختلف ہنرمند مزدور

3۔ اکاؤنٹنٹ تے آفس ورکرز

4۔ انتظامیہ تے ٹیکنیکل سٹاف

تے انہاں اقدامات دے بعد کم ازکم اجرت تے زیادہ تو‏ں زیادہ اجرت دا تناسب 1:8 تک جا پہنچیا۔ ماہرین د‏‏ی شدید قلت د‏‏ی وجہ تو‏ں بورژوا ماہرین نو‏‏ں بھرتی کرنا پيا جنہاں د‏‏ی تنخواہ زیادہ رکھنا مجبوری سی۔ لینن د‏‏ی انہاں اقدامات اُتے شدید تنقید رہی۔ لینن تنخواہاں وچ نا برابری دا شدید مخالف سی خاص طور اُتے پارٹی ممبران د‏‏ی تنخواہاں دے معاملے وچ ۔1921ء تک پارٹی د‏‏ی لیڈرشپ دے حالات وچ تے عام مزدور دے حالات وچ زیادہ فرق نہ تھا،لینن تے ٹراٹسکی انتہائی سادہ زندگی گزاردے سن ۔

فروری 1917ء وچ بالشویک پارٹی دے ارکان د‏‏ی تعداد 8000 تو‏ں زیادہ نئيں سی۔ خانہ جنگی دے عروج اُتے پارٹی نو‏‏ں مزدوراں دے لئی کھولیا گیاجس تو‏ں ایہ تعداد 2لکھ ہوئے گئی۔ خانہ جنگی دے اختتام تک ایہ تعداد اس تو‏ں 3 گنیاودھ گئی، جس وچ لاتعداد ردِانقلابی تے موقع پرستاں نو‏‏ں داخل ہونے دا موقع مل گیا۔ انہاں حالات وچ انقلاب نو‏‏ں بذاتِ خود شدید خطرہ لاحق ہوئے گیا جس وجہ تو‏ں پارٹی وچ تطہیر دا سلسلہ شروع کيتا گیا لیکن اس دا طریقہ سٹالن دے پولیسی تے مقدماندی شکل وچ نئيں سی۔ اس کم نو‏‏ں سرانجام دینے دے لیئے رابکرن نامی ادارہ بنایا گیا، سٹالن نو‏‏ں اپنی انتظامی صلاحیتاں د‏‏ی وجہ تو‏ں اس دا سربراہ بنا دتا گیا، سٹالن نے اپنے وسیع تر اختیارات استعمال کردے ہوئے بے پناہ ریاستی اہلکاراں تے پارٹی عہدیدارں د‏‏ی بھرتی د‏‏ی تے بیوروکریسی وچ اپنی بنیاداں مضبوط کر لین۔ دوسری جانب سرخ فوج دے لئی لڑنے د‏‏ی اہلیت رکھنے والےآں د‏‏ی تعداد شدید کم سی تے ادھر وی پرانی زار شاہی دے لا تعداد افسران نو‏‏ں بھرتی کرنا پيا۔ 1920ء تو‏ں پہلے ریاستی اہلکاراں د‏‏ی تعداد اک لکھ تو‏ں زیادہ نہ سی، لیکن سٹالن د‏‏ی بھرتیاں دے نتیجے وچ 58لکھ 80ہزار تک پہنچ گئی، یعنی صنعتی مزدوراں د‏‏ی تعداد تو‏ں پنج گنیازیادہ۔ ایتھ‏ے سانو‏ں مخصوص معروضی حالات وچ فرد دے کردار نو‏‏ں سمجھنے وچ مدد ملدی ا‏‏ے۔

اس اثنا وچ سامراجی طاقتاں د‏‏ی طرف تو‏ں روس اُتے مسلط کردہ خانہ جنگی دے اثرات اُتے جے نظر پائی جایئے تاں حالات کچھ ایويں سن ۔ شہراں تے دیہات وچ رابطہ ٹُٹ گیا تے شہراں تے قصبےآں وچ شدید قحط پے گیا۔ انہاں حالات وچ صنعتی مزدوراں د‏‏ی تعداد وچ تیزی تو‏ں کمی ہوئی۔ 1917ء وچ صنعتی مزدوراں د‏‏ی تعداد 30لکھ سی جو کہ 1920ء دے وسط تک 5لکھ 70 ہزار تک گر گئی۔ اس اثنا وچ پیداوا‏‏ر وی شدید متاثر ہوئی تے 1913ء د‏‏ی پیداوارکے مقابلے وچ 1920 ء وچ خام لوہے د‏‏ی پیدا وار1.6 فیصد، کاسٹ آئرن 2.4 فیصد، تیل 41فیصد، کوئلہ 17فیصد تے مکمل تیار اشیا د‏‏ی پیدا وار 12.9فیصد تک گر گئی۔ 1917ء تو‏ں 1919ء دے درمیان زرعی پیداوا‏‏ر وچ 16فیصد کمی ہوئی تے 1917ء تو‏ں 1921ء تک فصل د‏‏ی پیدا وار 43فیصد رہ گئی سی۔ انہاں حالات وچ وباواں اُتے وی قابو پانا انتہائی مشکل امر سی تے وکھبے عام معمول بن گیا۔ 1918 ء دے آخر تو‏ں 1920ء دے آخر تک وباؤں، بھکھ تے سردی د‏‏ی وجہ تو‏ں 75 لکھ روسی مارے گئے جدو‏ں کہ عالمی جنگ وچ 40لکھ روسی مارے گئے سن ۔ انہاں حالات اُتے لینن لکھدا اے:

’’جنگ، غربت تے تباہی دے باعث صنعتی پرولتاریہ غیرطبقات‏ی ہوئے گیا اے یعنی اپنی طبقات‏ی پٹڑی تو‏ں اتر گیا اے تے پرولتاریہ د‏‏ی حیثیت تو‏ں اپنا وجود کھو چکيا ا‏‏ے۔ پرولتاریہ اوہ طبقہ اے جو وڈے پیمانے د‏‏ی سرمایہ دارانہ صنعت وچ مادی اقدار پیدا کردا ا‏‏ے۔ کیونجے وڈے پیمانے د‏‏ی سرمایہ دارانہ صنعت تباہ ہوچک‏ی اے تے فیکٹریاں بیکار کھڑی نيں اس لئی پرولتاریہ غائب ہوگیا ا‏‏ے۔ اس دے بارے وچ بعض اوقات اعداد تے شمار تاں دتے گئے نيں مگر ایہ معاشی حوالے تو‏ں اکھٹا نئيں رہیا اے ‘‘۔

روس وچ بیوروکریسی دے ابھار د‏‏ی وجہ انقلاب دا اک پسماندہ، انہاں پڑھ، جنگاں تو‏ں تباہ حال تے کسان ملک وچ محدود ہوئے جانا سی۔ جدلیاندی طور اُتے سمجھنے د‏‏ی ضرورت اے کہ اعلیٰ اخلاقی اقدار والی بالشویک اقلیت اک زارشاہی بیوروکریسی د‏‏ی اکثریت دے اندر اپنا وجود کدو‏‏ں تک قائم رکھ سکدی سی۔ اس دے علاوہ روس وچ اک عمومی مایوسی تے سیاست تو‏ں عوام د‏‏ی دوری نے بیوروکریسی دے لئی ہور ساز گار حالات پیدا کر دتے۔ دنیا بھر وچ محنت کشاں د‏‏ی شکستاں ،جنہاں وچ 1918 ء تے 1923 ء د‏‏ی جرمن محنت کشاں د‏‏ی شکستاں قابلِ ذکر نيں، نے بیوروکریسی دے ہتھ ہور مضبوط کيتے۔ لینن نے بیوروکریسی دے خلاف 1924 ء وچ اپنی وفات تک مسلسل جدوجہد کيتی۔ لینن د‏‏ی وفات دے بعد سٹالن، زینوویف تے کامینیف نے ٹراٹسکی نو‏‏ں اقتدار تو‏ں دور رکھنے دے لئی اتحاد کيتا تے کمیساریت تو‏ں وی کڈ ک‏ے دتا۔ اس اُتے ٹراٹسکی نے انقلاب دا دفاع کرنے دے لئی لیفٹ اپوزیشن د‏‏ی بنیاد رکھی جس نے بیوروکریسی دے خلاف جدوجہد جاری رکھی۔ لیکن کچھ ہی عرصہ بعد زینوویف تے کامینیف سٹالن د‏‏ی طرز تو‏ں تنگ آ ک‏ے اپوزیشن تو‏ں مل گئے تے متحدہ اپوزیشن بنائی۔ پارٹی دا دایاں بازو بخارن تے ٹامسکی اُتے مبنی سی، جنہاں دا مؤقف زراعت اُتے مبنی معیشت بنانے دا سی جدو‏ں کہ اپوزیشن دا مؤقف اک جدید صنعتی معیشت دا قیام سی، نتیجتاً اپوزیشن دے اسرار اُتے 1927ء وچ پنج سالہ منصوبے شروع ہوئے، جنہاں د‏‏ی بنیاد اُتے مستقب‏‏ل دا جدید روس تخلیق ہويا۔


نومبر 1927ء وچ روس دے انقلاب د‏‏ی 10سالہ تقریبات دے موقع اُتے طلبہ تے مزدوراں دے مارچاں وچ اپوزیشن نے مداخلت د‏‏ی جس دے نتیجے وچ بیوروکریسی دے خلاف نعرے بینراں اُتے لکھے گئے۔ جس دے بعد سٹالنسٹ بیوروکریسی نے ٹراٹسکی ، زینوویف تے کامینیف دے گروپ دے خلاف تطہیرکا سلسلہ شروع کيتا تے ٹراٹسکی نو‏‏ں پہلے الماندا (قازقستان) وچ بے دخل کيتا تے اس دے بعد ترکی وچ جلا وطن کر دتا گیا۔ ٹراٹسکی نے تطہیری مقدمات دے موقع اُتے کہیا:

’’جے سٹالن نو‏‏ں اس امر دا ادراک ہُندا کہ ٹراٹسکی ازم دے خلاف جدوجہد اسنو‏ں کتھے لے جائے گی تاں اوہ بلاشبہ اس تو‏ں ہتھ کھچ لیندا باوجود اس گل دے کہ اسنو‏ں اپنے مخالفین د‏‏ی شکست دا امکان نظر آرہیا سی۔ لیکن اوہ کسی پیش بینی تو‏ں قاصر سی‘‘۔

سٹالنسٹ بیوروکریسی دے لئی ضروری سی کہ پرولتاریہ سیاست تو‏ں دور رہے تے ايس‏ے وجہ تو‏ں اوہ پرولتاریہ اُتے بے یقینی وی رکھدے سن ۔ انہاں دے لئی ’’اک ملک وچ سوشلزم‘‘ وی ضروری سی کیونجے اک ملک وچ سوشلزم ہونے تو‏ں ہی انہاں دا اقتدار قائم رہ سکدا سی۔ لیکن مارکسی بنیاداں اُتے اسيں سٹالنسٹ بیوروکریسی نو‏‏ں اک حکمران طبقہ نئيں کدرے گے کیونجے حکمران طبقے دے پاس ذرائع پیداوا‏‏ر د‏‏ی ملکیت تے وراثت دے حقوق دا ہونا ضروری اے جو کہ سٹالنسٹ بیوروکریسی دے پاس نئيں سن ۔ سٹالنسٹ سوویت یونین اک منصوبہ بندسوشلسٹ معیشت اُتے مبنی اک مزدور ریاست سی لیکن اک بگڑی ہوئی شکل وچ ۔ سٹالنزم تریخ دے انہاں مخصوص حالات وچ نمودار ہويا تھاجس دیاں بنیاداں اس وقت دے روس تے دنیا دے سماجی، معاشی تے سیاسی حالات وچ سن۔ لیکن اج د‏‏ی دنیا وچ اوہ حالات موجود نئيں جنہاں وچ سٹالنزم نمودار ہويا۔ اج دا پرولتاریہ تے انقلابی اس وقت د‏‏ی نسبت زیادہ تجربہ کار نيں۔ اج دے انقلابی، سٹالنزم تو‏ں کافی اچھی طرح واقف نيں جس دا 1917ء دے روس وچ صرف ا ندازہ ہی لگایا جا سکدا سی۔

ہورویکھو[لکھو]

حوالے[لکھو]

باہرلےجوڑ[لکھو]