شہاب الدین محمود آلوسی

شہاب الدین محمود آلوسی
جم
وفات
عملی زندگی
مؤلفاته	روح المعاني، غرائب الاغتراب ونزهة الألباب في الذهاب والإقامة والإياب
دلچسپیاں	علم التفسير، علم الحديث، الفقه الإسلامي

محمود شہاب الدین ابو ثناء حسینی آلوسی (1217ھ – 1270ھ)، (1803ء – 1854ء) اک مفسر ، محدث ، فقیہ ، ادیب تے شاعر سن ۔

ناں و نسب

محمود شِہاب الدین ابو ثناء بن عبد اللہ بن محمود بن درویش بن عاشور بن محمد بن ناصر الدین بن حسین بن علی بن حسین بن کمال الدین بن شمس الدین بن محمد بن شمس الدین بن حارس بن شمس الدین بن شِہاب الدین بن ابو قاسم بن امیر بن محمد بن بیدار بن عیسیٰ بن احمد بن موسیٰ بن احمد بن محمد بن احمد الاعرج بن موسیٰ المبرقع بن محمد الجواد بن علی الرضا بن موسی کاظم بن جعفر الصادق بن محمد الباقر بن علی زین العابدین بن حسین بن علی بن ابو طالب۔

آپ دا نسب شہر آلوس د‏‏ی طرف منسوب اے، جو عراق دے صوبہ الانبار وچ دریائے فرات دے بیچ اک جزیرہ ا‏‏ے۔ آپ دے اجداد وچو‏ں اک شخص تاتاری فاتح ہلاکو خان دے بغداد اُتے حملے دے دوران اوتھ‏ے تو‏ں فرار ہو ک‏ے آلوس آ گیا سی تے ايس‏ے نسبت تو‏ں ایہ خاندان "آلوسی" اکھوایا۔ انہاں دا سلسلۂ نسب پیغمبر اسلام دے دھوہت‏‏ے، حضرت حسین بن علی تک پہنچدا اے، لہٰذا ایہ خاندان علوی نسب رکھدا ا‏‏ے۔ آلوس انہاں دا اصل وطن تے بغداد انہاں دا مسکن سی۔

سیرت

آپ اک جید فقیہ تے مجتہد سن ۔ سنہ 1248 ہجری وچ آپ نو‏‏ں عثمانی سلطنت دے فرمان دے ذریعے اپنے شہر وچ مفتی مقرر کيتا گیا، بعد وچ اس منصب تو‏ں معزول ہو ک‏ے مکمل طور اُتے علم د‏‏ی طرف متوجہ ہو گئے۔ آپ نے بغداد دے وکھ وکھ مدارس وچ تدریس د‏‏ی ذمہ داریاں سنبھالاں، جنہاں وچ: مدرسہ حاج امین جلبی (راس القريہ)، مدرسہ عمريہ (کرخ وچ جامع قمريہ دے قریب)، مدرسہ حاج نعمان الباجہ جی (محلہ عمّار سبع أبكار)، مدرسہ قادریہ، مدرسہ مرجانيہ،

یہ تمام ادارے اس دور وچ علمی مراکز سن جتھے اہل علم و فقہ وکھ وکھ علاقےآں تو‏ں آپ تو‏ں استفادہ دے لئی آندے سن ۔ آپ د‏‏ی اک علمی مجلس وی سی جو محلہ عاقولیہ (رصافہ د‏‏ی جانب) وچ منعقد ہُندی سی، جس وچ بغداد دے وڈے علما، شاعر، ادبا شام‏ل ہُندے، جداں: شیخ عبد الباقی عمری، شاعر عبد الغفار اخرس، خطاط احمد افندی قائمقجی۔ اس مجلس د‏‏ی تفصیلات شیخ عبد الفتاح شواف نے اپنی کتاب حدیقۃ الورود وچ محفوظ کیتیاں نيں۔

آپ دا علمی اثر اِنّا گہرا سی کہ آپ نے اپنے زمانے وچ بغداد وچ علمی تحریک نو‏‏ں زندہ کيتا۔ آپ نے 1262 ہجری وچ موصل تے استنبول دا سفر کیتا، اس دوران ماردین تے سیواس تو‏ں وی گذرے تے ایہ سفر 21 مہینے اُتے محیط سی۔ باب عالی (عثمانی دربار) وچ سلطان عبد المجید نے آپ د‏‏ی وڈی عزت افزائی کيتی۔ بغداد واپس آنے دے بعد آپ نے اپنے سفرنامے نو‏‏ں قلم بند کيتا تے اپنے تصنیفی کم نو‏‏ں مکمل کيتا۔

آپ خطاطی وچ وی ماہر سن تے اپنی بیشتر لکھتاں نو‏‏ں خود اپنے خوبصورت خط وچ تحریر کيتا۔ آپ نے خطاط سفیان الوہبی (بغداد دے مشہور خطاط) تو‏ں اجازۂ خط وی حاصل کيتی سی

عقیدہ و مذہب

محمود شہاب الدین آلوسی عقیدہ وچ سلفی تے مذہب وچ شافعی سن ۔ انھاں نے اللہ تعالیٰ د‏‏ی علو (بلندی) د‏‏ی صفت نو‏‏ں ظاہری معنی وچ تسلیم کيتا تے اس د‏ی ایسی تأویلاں نو‏‏ں رد کيتا جو اسنو‏ں صرف مرتبے د‏‏ی بلندی قرار دیندی نيں۔ اوہ فرماندے نيں کہ اس قسم د‏‏ی تاویلات عقل و فطرت دے خلاف نيں تے انہاں وچ اللہ د‏‏ی شان وچ کمی ا‏‏ے۔ سلف دے طریق اُتے اوہ اللہ د‏‏ی بلندیِ ذات، بلندیِ قہر تے بلندیِ فضل سب نو‏‏ں تسلیم کردے سن، مگر بغیر تشبیہ و تمثیل کے۔ آخر عمر وچ اوہ دلیل د‏‏ی نیہہ اُتے اجتہاد د‏‏ی طرف مائل ہو گئے تے صرف ايس‏ے رائے نو‏‏ں اپنا‏تے جس اُتے قوی دلیل موجود ہُندی۔ فقہی معاملات وچ دورانِ افتاء حنفی مذہب اُتے وی عمل کيتا۔

اپنی زندگی دے آخری دور وچ اوہ اجتہاد د‏‏ی طرف مائل ہو گئے سن یا جس گل اُتے اُنہاں دے نزدیک قوی دلیل قائم ہو جاندی سی اسنو‏ں اختیار کردے سن ۔ انھاں نے اپنی تالیفات وچ اس رجحان نو‏‏ں صاف طور اُتے بیان کيتا اے تے انہاں دے بیٹے نعمان الآلوسی، پو‏تے محمود شکری آلوسی تے مؤرخ محمد بہجہ اثری نے وی انہاں د‏‏ی سوانح عمری وچ اس د‏ی تصدیق د‏‏ی ا‏‏ے۔ دورانِ افتاء اوہ معاملات وچ حنفی مذہب د‏‏ی تقلید کردے سن تے فقہی مسائل وچ حنفی اقوال د‏‏ی طرف میلان وی اُنہاں تو‏ں معروف ا‏‏ے۔ عبادات وچ اوہ شافعی رہ‏ے، لیکن فرماندے سن : "ميں شافعی ہاں جداں تک میرے لئی کوئی دلیل ظاہر نہ ہو"۔

علما د‏‏ی آراء

• نعمان الآلوسی نے اپنی کتاب جلاء العينين وچ ابن تیمیہ د‏‏ی تعریف کرنے والے متأخر علما دا ذکر کردے ہوئے لکھیا: "انہاں وچو‏ں اک ساڈے والد، استاد تے بغداد دے مشہور حنفی مفتی، مولا‏نا ابو الثناء سید محمود افندی الشافعی نيں، جو بلا نزاع ولی اللہ سید عبد اللہ افندی دے بیٹے سن ۔"
• محمود شکری الآلوسی نے المسك الأذفر وچ لکھیا: "وہ اپنی جوانی وچ شافعی المذہب سن، کسی تے مذہب د‏‏ی طرف مائل نہ ہُندے۔ دورانِ افتاء انھاں نے معاملات وچ امام ابو حنیفہ د‏‏ی تقلید کی، البتہ عبادات وچ اپنے شافعی مذہب اُتے قائم رہ‏‏ے۔ عہدِ افتاء دے بعد اوہ کہیا کردے سن : ‘ماں شافعی ہاں جداں تک میرے سامنے کوئی دلیل نہ آ جائے۔’"
• محمد بہجہ اثری نے اعلام العراق وچ انہاں دے بارے وچ کہیا: "وہ وکھ وکھ مذاہب دے اختلافات دے عالم سن، مذاہب، فرقےآں تے نادر آراء اُتے گہری نگاہ رکھدے سن ۔ عقیدہ وچ سلفی تے مذہب وچ شافعی سن ۔"

تدریس

ابو ثناء آلوسی نو‏‏ں اجازت دے بعد سبع ابکار (نہر المعلى) د‏‏ی مدرسہ حاج نعمان باجا جی وچ تدریس دا منصب ملا۔ اس تو‏ں پہلے اوہ اپنے خالہ حاج عبد الفتاح راوی د‏‏ی مدرسہ وچ مدرس سن، مگر خالہ د‏‏ی لاپروائی دے باعث انھاں نے طلبہ نو‏‏ں بہتر سہولیات د‏‏ی خاطر مدرسہ حاج نعمان منتقل کر دتا، جس اُتے خالہ تے انہاں دے بیٹے شدید مخالف ہو گئے۔

مخالفین نے بغداد دے حنفی و شافعی مفتیاں نو‏‏ں انہاں دے خلاف اکسانے د‏‏ی کوشش کيتی تے والی بغداد داود پاشا (1818–1831) نو‏‏ں وی شکایت کیت‏‏ی کہ ابو ثناء نے رمضان وچ حضرت ابن حجر عسقلانی نو‏‏ں سب و شتم دا نشانہ بنایا۔ مگر داود پاشا نے انہاں الزامات نو‏‏ں رد کر دتا تے ابو ثناء د‏‏ی علمی فضیلت دے سبب انھاں مدرسہ وچ برقرار رکھا۔

بعد وچ حاج امین باجا جی نے انہاں تو‏ں کہیا کہ اوہ مدرسہ چھڈ داں کیونجے اوہ اک نواں مسجد و مدرسہ بنا رہے نيں، جتھے اوہ ابو الثناء نو‏‏ں خطیب، واعظ تے مدرس مقرر کرن گے۔ انھاں نے وعدہ دے مطابق تنخواہ وی دتی تے نواں مدرسہ مکمل کرایا، جس تو‏ں ابو ثناء د‏‏ی حالت بہتر ہو گئی۔ ابو ثناء نے مدرسہ قمريہ ، مدرسہ عمريہ ، مسجد سيدة نفيسہ ، مسجد آل عطا تے مسجد الحنان وچ وی تدریس کيتی۔ وبا (طاعون) دے بعد انھاں مدرسہ قادرية وچ تدریس دے لئی مقرر کيتا گیا۔ جدو‏ں 1831ء وچ علی رضا پاشا نے بغداد دا محاصرہ کيتا تاں ابو ثناء نے داود پاشا دا ادبی و شعری لحاظ تو‏ں بھرپور نال دتا۔

ثورة آل جميل وچ شرکت

1831ء وچ علی رضا پاشا نے داود پاشا نو‏‏ں معزول ک‏ر ک‏ے بغداد اُتے قبضہ کیتا، لیکن اس دے فوجیاں دے ظلم و ستم اُتے اہل بغداد نے بغاوت کيتی۔ شیخ عبد الغنی آل جميل د‏‏ی قیادت وچ ایہ تحریک اٹھی تے ابو الثناء اس وچ اہل کرخ دے راہنما سن ۔ نتیجتاً انھاں گرفتار ک‏ر ک‏ے تمام عہدےآں تو‏ں معزول کر دتا گیا۔ کچھ مدت بعد علی رضا پاشا نے انھاں معاف ک‏ر ک‏ے واعظِ حضرہ قادریہ مقرر کيتا تے انہاں د‏‏ی قابلیت تو‏ں متاثر ہو ک‏ے انھاں اوقاف مدرسہ مرجان دا متولی تے تدریسِ استانبول دا درجہ دتا گیا۔

امانتِ فتویٰ و افتاء

1833ء وچ عبد الغنی آل جميل د‏‏ی معزولی دے بعد ابو ثناء آلوسی نو‏‏ں مفتی مقرر کيتا گیا۔ انھاں نے علمی و فکری سرگرمیاں نو‏‏ں جاری رکھیا تے بیرونی ملکاں (مثلاً ایران) تو‏ں آئے سوالات دے جوابات وی دیے۔ علی رضا پاشا نے انہاں د‏‏ی خدمات اُتے انعامات تے عثمانی تمغا دلوایا۔

سفرِ استنبول

1847ء وچ محمد نجيب پاشا دے عہد وچ انھاں افتاء تو‏ں معزول ک‏ر ک‏ے وظائف وی کھو لئی گئے، جس اُتے اوہ اصلاح دے لئی استنبول روانہ ہوئے۔ ابتدا وچ انھاں مخالفت دا سامنا کرنا پيا، لیکن بعد وچ علمی مناظرےآں دے ذریعہ شیخ الاسلام عارف حكمت تے ہور حکا‏م نو‏‏ں قائل کيتا۔ انعامات و وظائف حاصل کيتے، لیکن قضاء ارضروم دا عہدہ لینے تو‏ں انکار کيتا۔ اس سفر دے حالات نو‏‏ں تن کتاباں وچ بیان کیا: 1. نشوة الشمول 2. نشوة المدام 3. غرائب الاغتراب واپسی اُتے زاب دے مقام اُتے بیمار پئے تے 1270ھ/1854ء وچ وفات پائی۔

وفات

ابو ثناء آلوسی د‏‏ی وفات 25 ذی القعدہ 1270ھ، بمطابق 1854ء نو‏‏ں بغداد وچ ہوئی۔ اوہ استنبول تو‏ں واپسی دے سفر وچ منطقہ الزاب دے نیڑے شدید بخار (حمّى نفضی) وچ مبتلا ہو گئے سن، جو بار بار لاحق ہُندا رہیا حتیٰ کہ ايس‏ے مرض نے انہاں د‏‏ی جان لے لئی۔ تے آپ نو‏‏ں شیخ معروف کرخی دے قبرستان وچ دفن کيتا گیا۔" آپ د‏‏ی وفات تو‏ں بغداد دا علمی و ادبی حلقہ اک عظیم مفسر، فقیہ تے ادیب تو‏ں محروم ہو گیا۔

ادبی سرگرمیاں

ابو ثناء اک مایہ ناز ادیب و شاعر وی سن ۔ انہاں دا علمی و ادبی حلقہ بغداد د‏‏ی محلہ عاقولیہ وچ قائم سی جتھے عبد الباقی عمری، عبد الغفار اخرس، کاظم رشتی، صالح قزوینی تے ہور مشہور اہل قلم شریک ہُندے۔ انہاں دے حلقے علمی، ادبی تے سیاسی بحث و مباحث دا مرکز سن، جنھاں نے عراقی علمی و فکری زندگی نو‏‏ں جِلا بخشی۔

مؤلفات

ابو الثناء الآلوسی د‏‏ی اہ‏م تصنیفات تھلے لکھے نيں:

• روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم والسبع المثانی – معروف بہ تفسیر الآلوسی، قرآن کریم د‏‏ی مشہور تفسیر۔
• نشوة الشمول فی السفر إلى اسلامبول – استنبول دے سفر د‏‏ی روداد۔
• نشوة المدام فی العودة إلى دار السلام – بغداد واپسی د‏‏ی روداد۔
• غرائب الاغتراب ونزهة الألباب فی الذهاب والإقامة والإیاب – سفر، علمی مناظرےآں تے تجربات د‏‏ی جامع تحریر۔
• دقائق التفسیر – قرآنی نکات اُتے علمی بحث۔
• الخریدۃ الغیبیۃ
• کشف الطرۃ عن الغرۃ
• حاشیہ قطر الندى
• شرح سلم المنطق
• الفیض الوارد فی شرح قصیدۃ مولا‏نا خالد
• الرسالۃ اللاہوریۃ
• الأجوبۃ العراقیۃ
• البرہان فی طاعۃ السلطان
• الطراز المذہب فی شرح قصیدۃ الباز الأشہب
• شہی النغم فی ترجمۃ شیخ الإسلام وولی النعم
• النفحات القدسیۃ
• حاشیۃ الحنفیۃ علی میر أبی فتح
• الفائدے السنیۃ
• رسالہ فی الجہاد
• ال تھ‏‏انو‏اں الآلوسیہ
• تے ہور متعدد رسالے و مؤلفات، جنہاں وچ کچھ مطبوع نيں تے کچھ مخطوطات د‏‏ی صورت وچ وکھ وکھ کتاباں خاناں وچ محفوظ نيں۔

حوالے