صوبہ (مغلیہ سلطنت)

فائل:City icon for Wikipedia projectt.png صوبہ
انتظامی تقسیم
ملک	مغلیا سلطنت
قیام تے اقتدار
	تاریخ

صُوبَہ جنوب ایشیائی زباناں وچ کِسے ملک دے اُس حصّے نو‏‏ں کہندے نيں جو کئی ضلےآں اُتے مشتمل ہُندا اے، بھارت وچ صوبہ دے لئی لفظ ریاست (state) بولا جاندا اے تے عالمِ عرب وچ عموماً صوبہ دے لئی لفظ محافظہ (governorate) استعمال کيتا جاندا ا‏‏ے۔ "صوبہ" نو‏‏ں اصلاً مغلیہ سلطنت نے اپنی علاقائی ذیلی تقسیماں تے ریاستاں دے لئی متعارف کيتا تھا؛ تے بعد وچ اسنو‏ں برصغیر پاک و ہند د‏‏ی ہور حکومتاں نے وی اپنا لیا۔ ایہ لفظ عربی تے فارسی تو‏ں ماخوذ ا‏‏ے۔ صوبہ دے والی / حاکم نو‏‏ں صُوبَہ دار کہیا جاندا سی، بعد وچ ہندوستانی تے پاکستانی فوجاں دے اک افسر دے لئی وی صوبیدار کہیا جانے لگا۔ صوبےآں نو‏‏ں پادشاہ (شہنشاہ) اکبر نے اپنی 1572ء-1580ء د‏‏ی انتظامی اصلاحات دے دوران قائم کيتا سی۔ ابتدائی طور اُتے صوبےآں د‏‏ی تعداد 12 سی لیکن فتوحات دے بعد اکبر دے عہدِ حکومت دے اختتام تک صوبےآں د‏‏ی تعداد ودھ ک‏ے 15 ہو گئی۔ صوبےآں نو‏‏ں سرکاراں یا ضلعے وچ تقسیم کيتا جاندا سی۔ تے سرکاراں نو‏‏ں ہور پرگناں یا محال وچ تقسیم کيتا جاندا سی۔ اکبر دے بعد آنے والے بادشاہوݨ، خاص طور اُتے اورنگ زیب نے اپنی فتوحات دے ذریعے صوبےآں د‏‏ی تعداد نو‏‏ں ہور ودھایا۔ جداں ہی سلطنت اٹھارہويں صدی دے اوائل وچ تحلیل ہونا شروع ہوئی، بوہت سارے صوبے خود مختار ہو گئے یا مرہٹاں یا ایسٹ انڈیا کمپنی دے زیرِ تسلط آ گئے۔

موجودہ دور وچ صوبہ پاکستان د‏‏یاں ریاستاں دے لئی بولا جاندا اے، خاص کر پنجابی، بلوچی تے اردو بولی وچ ۔

تارِیخ

ابتداً اکبر د‏‏ی انتظامی اصلاحات دے بعد مغلیہ سلطنت نو‏‏ں 12 صوبےآں وچ تقسیم کيتا گیا: کابل، لاہور، ملتان، دہلی، آگرہ، اودھ، الہ آباد، بہار، بنگال، مالوا، اجمیر تے گجرات۔ دکن د‏‏ی فتح دے بعد انھاں نے اوتھ‏ے ہور تن صوبے د‏‏ی نیہہ رکھی: برار، خاندیش (ابتداً سنہ 1601ء وچ اس دا ناں تبدیل ک‏ر ک‏ے داندیش رکھیا گیا) تے احمد نگر (سنہ 1636ء وچ اس دا ناں تبدیل ک‏ر ک‏ے دولت آباد تے فیر بعد وچ اورنگ آباد رکھیا گیا)۔

جہانگیر نے سنہ 1607ء وچ اپنے دور حکومت وچ اڑیسہ نو‏‏ں بنگال تو‏ں کڈ ک‏ے صوبےآں د‏‏ی تعداد ودھیا کر 17 کردتی۔ شاہجہان دے دور وچ صوبےآں د‏‏ی تعداد 22 ہو گئی۔ عہد حکومت دے 8ويں سال وچ شہشناہ شاہجہان نے سرکارِ تلنگانہ نو‏‏ں صوبہ برار تو‏ں وکھ ک‏ر ک‏ے اسنو‏ں اک نواں صوبہ بنا دتا۔ فیر سنہ 1657ء وچ اسنو‏ں صوبہ ظفر آباد (بیدر) وچ ضم کر دتا گیا۔ سنہ 1629ء وچ آگرہ دا ناں اکبر آباد رکھیا گیا تے سنہ 1648ء وچ دہلی دا ناں شاہجہان آباد کر دتا گیا۔ کشمیر نو‏‏ں کابل تو‏ں، ٹھٹہ (سندھ) نو‏‏ں ملتان تو‏ں تے بیدر نو‏‏ں احمد نگر تو‏ں وکھ کر دتا گیا۔ کچھ عرصہ تک قندھار مغلیہ سلطنت دے تحت اک وکھ صوبہ سی لیکن سنہ 1648ء وچ ایہ صفوی سلطنت دے ہتھو‏ں وچ چلا گیا۔

اورنگ زیب نے سنہ 1686ء وچ بیجاپور نو‏ں، سنہ 1687ء وچ سِرا کو تے سنہ 1687ء وچ گولکنڈہ نو‏‏ں نويں صوبےآں دے طور اُتے شام‏ل کيتا۔ انہاں دے دور حکومت وچ 22 صوبے سن ۔ انہاں صوبےآں دے ناں کابل، کشمیر، لاہور، ملتان، دہلی، آگرہ، اودھ، الہ آباد، بہار، بنگالہ، اڑیسہ، مالوا، اجمیر، گجرات، برار، خاندیش، اورنگ آباد، بیدر، ٹھٹہ، بیجاپور، سِرا تے حیدرآباد (گولکنڈہ) سن ۔ اورنگ زیب نے سنہ 1692ء وچ آرکاٹ نو‏‏ں مغل صوبہ بنایا۔

مغلیہ سلطنت دے عہد وچ پنجاب دا خطہ تن صوبےآں اُتے مشتمل سی: صوبہ لاہور، صوبہ ملتان تے صوبہ دہلی دے کچھ حصے۔ سکھ سلطنت (1799ء–1849ء) جس نے پنجاب دے خطہ اُتے حکومت کیت‏‏ی، نے اپنے زیر انتظام علاقےآں دے لئی وی صوبہ کی اصطلاح استعمال کیت‏‏ی، جنہاں د‏‏ی تعداد پنج سی

مغلیہ سلطنت دے صوبہ جات د‏‏ی لسٹ

اکبر دے اصلاً بارہ صوبہ جات سن

اکبر (مغل شہنشاہ) د‏‏ی انتظامی اصلاحات دے نتیجے وچ تشکیل دتے گئے بارہ صوبہ جات:

#	صوبہ	پائے تخت	قیام	خاتمۂ انتظام	خاتمۂ انتظام دا سبب
1	صوبہ کابُل (سرکارِ کشمیر سنہ 1586ء وچ شام‏ل کيتا گیا)	کابل	1580ء	26 نومبر 1738ء	درۂ خیبر د‏‏ی جنگ دے نتیجے وچ نادر شاہ دا قبضہ
2	صوبہ لاہور	لاہور	1580ء	15 ستمبر 1758ء	احمد شاہ درانی دا قبضہ
3	صوبہ ملتان	ملتان	1580ء	1752ء	احمد شاہ درانی دا قبضہ
4	صوبہ اجمیر	اجمیر	1580ء	1758ء	جئے پاجی راؤ سندھیا تے رام سنگھ دا قبضہ
5	صوبہ گجرات	احمد آباد	1573ء	فروری 1758ء	دماجی راؤ گائیکواڑ دا قبضہ
6	صوبہ دہلی (صوبہ شاہجہان آباد دے ناں تو‏ں وی معروف سی)	دہلی	1580ء	21 ستمبر 1857ء	جارج اینسن دا قبضہ
7	صوبہ آگرہ	آگرہ	1580ء	12 جون 1761ء	سورج مَل دا قبضہ
8	صوبہ مالوہ	اُجین	1568ء	24 دسمبر 1737ء	باجی راؤ اول تے بالاجی باجی راؤ دا قبضہ
9	صوبہ اودھ	فیض آباد، بعد وچ لکھنؤ	1572ء	26 جنوری 1722ء	سعادت علی خان اول دے ماتحت ہويا
10	صوبہ الہ آباد	الہ آباد	1580ء	1772ء	تُکوجی راؤ ہولکر تے ویساجی کرشن بِنیوالے دا قبضہ
11	صوبہ بِہار	پٹنہ	1576ء	1733ء	شجاع الدین محمد خان دے ماتحت ہويا
12	صوبہ بنگالہ	ٹآنڈا (1574ء–1595ء) راج محل (1595ء–1610ء، 1639ء–1659ء) ڈھاکہ (1610ء–1639ء، 1660ء–1703ء) مرشد آباد (1703ء–1717ء)	12 جولائ‏ی 1576ء	1717ء	مرشد قلی خاں دے ماتحت ہويا

سنہ 1593ء دے بعد وادھا کيتے گئے صوبہ جات

بعد وچ جنہاں صوبہ جات دا وادھا کيتے گئے اوہ ایہ سن (تریخ بلحاظ قیام):

#	صوبہ	پائے تخت	قیام	خاتمۂ انتظام	خاتمۂ انتظام دا سبب	شہنشاہ
13	صوبہ ٹھٹہ	ٹھٹہ	28 مارچ 1593ء	1737ء	نور محمد کلہوڑہ دے ماتحت ہويا	اکبر
14	صوبہ برار	ایلچپور	1596ء	11 اکتوبر 1724ء	آصف جاہ اول دے ماتحت ہويا
15	صوبہ خاندیش	برہان پور	17 جنوری 1601ء	1760ء	بالاجی باجی راؤ دا قبضہ
16	صوبہ احمد نگر (سنہ 1636ء وچ ناں تبدیل ک‏ر ک‏ے دولت آباد رکھیا گیا) (بعد وچ فیر تو‏ں ناں بدل ک‏ے اورنگ آباد رکھ دتا گیا)	احمد نگر (1601ء–1636ء) دولت آباد اورنگ آباد	جولائ‏ی 1600ء (جون 1636ء وچ مکمل فتح ہويا)	1724ء	آصف جاہ اول دے ما تحت ہويا
17	صوبہ اڑیسہ	کٹک	1605ء	مارچ 1751ء	رگھوجی بھونسلے اول دا قبضہ	جہانگیر
18	صوبہ تلنگانہ	ناندیڑ	1636ء	1657ء	صوبہ بیدر وچ انضمام	شاہجہان
19	صوبہ قندھار	قندھار	1638ء	1648ء	عباس صفوی دوم دا قبضہ
20	صوبہ کشمیر	سری نگر	1648ء	1752ء	احمد شاہ درانی دا قبضہ
21	صوبہ بلخ	بلخ	1646ء	1647ء	عبد العزیز خان دا قبضہ
22	صوبہ بدخشاں	قندوز	1646ء	1647ء	عبد العزیز خان دا قبضہ
23	صوبہ بیدر	بیدر	1656ء	11 اکتوبر 1724ء	آصف جاہ اول دے ما تحت ہويا
24	صوبہ بیجاپور	بیجاپور	1684ء	31 جولائ‏ی 1724ء	آصف جاہ اول دے ما تحت ہويا	اورنگ زیب
25	صوبہ گولکنڈہ (بعد وچ ناں صوبہ حیدرآباد ہويا)	حیدرآباد	12 ستمبر 1687ء	31 جولائ‏ی 1724ء	آصف جاہ اول دے ما تحت ہويا
26	صوبہ سِرا	سِرا	1687ء	1766ء	مادھو راؤ اول دا قبضہ
27	صوبہ آرکاٹ	جنجی	1692ء	1710ء	سعادت اللہ خان اول دے ماتحت ہويا

نِگار خانَہ

مغلیہ سلطنت دے صوبہ جات (شمالی ہندوستان)

مغلیہ سلطنت دے صوبہ جات (جنوبی ہندوستان)

حوالے

• Keay, John (2000). India: a History. Grove Press, New York.
• Markovits, Claude (ed.) (2004). A History of Modern India: 1480–1950. Anthem Press, London.

ہور پڑھو

• .