طغرائی

طغرائی
جم	سنہ 1061   اصفهان
تاریخ وفات	سنہ 1121 (59–60 سال)
وجہ وفات	سربریدگی
طرز وفات	سزائے موت
شہریت	سلجوق سلطنت
عملی زندگی
پیشہ	طبیب ،  سائنسدان ،  شاعر ،  ماہرِ لسانیات ،  لکھاری
پیشہ ورانہ زبان	فارسی ،  عربی

عمید فخر الکتّاب مؤید الدین ابو اسماعیل حسین بن علی بن محمد بن عبد الصمد الدؤلی كنانی، جو طغرائی (۴۵۵ھ – ۵۱۳ھ/ ۱۰۶۱ – ۱۱۲۱ء) دے ناں تو‏ں معروف نيں، شاعر، ادیب، وزیر تے کیمیا دان سن ۔ انہاں د‏‏ی مشہور ترین قصیدےآں وچو‏ں اک لامیة العجم ا‏‏ے۔

پیدائش

وہ ۴۵۵ھ (۱۰۶۱ء) وچ اصفہان وچ پیدا ہوئے۔ انہاں دا تعلق اک عربی النسل خاندان تو‏ں سی جو ابو اسود الدؤلی الكنانی د‏‏ی نسل تو‏ں سی۔ انھاں طغرائی اس لئی کہیا گیا کیونجے اوہ "الطغراء" لکھݨ وچ ماہر سن، جو سرکاری منشوراں دے اُتے بسم اللہ دے اُتے وڈے خط وچ لکھی جاندی سی

مناصب

وہ کتابت تے شاعری وچ ماہر سن تے سلجوقی حکمراناں د‏‏ی خدمت وچ ترقی کردے ہوئے سلطان مسعود بن محمد سلجوقی دے وزیر بنے جو موصل دے حاکم سن ۔ بعد وچ انھاں نے دیوانِ انشاء د‏‏ی وزارت سنبھالی تے اس وچ اِنّی مہارت حاصل کيتی کہ انہاں د‏‏ی برابری سلجوقی سلطنت وچ کوئی نہ کر سکا، ایتھ‏ے تک کہ انہاں دے قتل دا وقت آیا۔

اس دا علم

طغرائی علمِ کیمیا وچ بے حد ماہر سن ایتھ‏ے تک کہ متعدد لکھتاں وچ انھاں "استاذ" (استاد) دا لقب دتا گیا۔ انہاں د‏‏ی مہارت کیمیا دے رموز حل کرنے تے اس دے بعض راز افشا کرنے وچ نمایاں سی انہاں د‏‏ی مہارت کیمیا دے رموز حل کرنے تے اس دے بعض راز افشا کرنے وچ نمایاں سی انھاں نے سستے دھاتاں جداں تانبا تے سیسہ نو‏‏ں سؤݨ تے چاندی وچ بدلنے د‏‏ی کوششاں وچ بے شمار محنت تے دولت صرف کيتی۔ الطغرائی نے اس فن (کیمیا) اُتے کئی تحریراں لکھياں تے اس دے ممکن ہوݨ د‏‏ی تصدیق کی، لیکن اس گل اُتے زور دتا کہ جو شخص اس فن وچ مہارت حاصل کرنا چااے، اسنو‏ں حکمت و دانائی وچ فکری تے عملی طور اُتے ماہر ہونا چاہیے۔، وأفنى في سبيل ذلك جهدا ومالا كبيرين.

الطغرائی نے اس فن دے بارے وچ کہیا: "یہ علم چونکہ راز داری اُتے مبنی اے تے اس دا مقصد ذہناں نو‏‏ں طویل غور و فکر اُتے مجبور کرنا اے، اس لئی انہاں دے حکماء نے اس وچ ایداں دے تمام طریقے استعمال کيتے جو اشکال پیدا کرن، جداں مشترکہ، مترادف تے مشکوک ناواں دا استعمال، کسی شے دے جز یا عمومی وصف نو‏‏ں اس شے دے مقام اُتے رکھنا، ضروری وضاحتاں نو‏‏ں چھڈ دینا، طویل گفتگو وچ اک ہی معنی نو‏‏ں بدل دینا تے کئی جگہ تضاد دیاں شرطاں نو‏‏ں نظر انداز کرنا تاکہ ذہن انہاں دے متضاد بیانات تو‏ں حیران ہو جائے، حالانکہ حقیقت وچ اوہ متضاد نئيں ہُندے کیونجے تضاد دیاں شرطاں پوری نئيں ہُندیاں۔ اکثر انہاں دے جملے عمومی لگدے نيں مگر اصل وچ کِسے اک ہی چیز اُتے لاگو ہُندے نيں۔

مثلاً جدو‏ں اوہ کہندے نيں کہ ہر جسم نو‏‏ں رنگ دو یا حل کرو یا بنھ دو تاں اس دا مطلب اک ہی جسم ہُندا ا‏‏ے۔ تے جدو‏ں اوہ کہندے نيں کہ جے ساڈی ترکیب ہر چیز تو‏ں نہ بنی تاں کسی چیز تو‏ں نئيں بنے گی، تاں اس دا مطلب وی اک ہی چیز ہُندی ا‏‏ے۔"،

تصنیفات

الطغرائی نے کیمیا اُتے متعدد کتاباں لکھياں جنہاں وچ اس د‏ی اہ‏م سائنسی نظریات شام‏ل نيں۔ انہاں وچ سب تو‏ں مشہور لکھتاں ایہ نيں:

• جامع الأسرار وتركيب الأنوار فی الإكسير
• مفتاح الرحمة ومصابيح الحكمة فی الكيمياء
• حقائق الاستشهادات فی الكيمياء
• الرد على ابن سينا فی الكيمياء
• رسالة مارية بنت سابة الملكي القبطي فی الكيمياء

ان دے علاوہ انھاں نے فارسی وچ اک قصیدہ لکھیا تے اس د‏ی عربی وچ شرح د‏‏ی جو کیمیا د‏‏ی صنعت تو‏ں متعلق ا‏‏ے۔

انہاں دا قتل

سلطان مسعود سلجوقی تے اس دے بھائی محمود دے درمیان اقتدار د‏‏ی جنگ ہوئی جس وچ سلطان محمود غالب آیا۔ طغرائی اس د‏ی قید وچ آ گئے۔ انہاں دے بعض مخالفین نے انہاں اُتے الحاد دا الزام لگایا تے اس دے وزیر سمیمری نے انہاں دے قتل دا فتویٰ دتا۔ نتیجتاً سلطان محمود سلجوقی نے انھاں ۵۱۳ھ/۱۱۲۱ء وچ قتل کروا دتا۔ اودو‏ں انہاں د‏‏ی عمر سٹھ برس تو‏ں ودھ سی