عبد اللہ بن وہب

ابن مسلم
شيخ الإسلام الإمام أبو محمد الفهري
معلومات شخصیت
اصل نام	عبد الله بن وهب بن مسلم المصري
تاریخ پیدائش	سنہ 743
تاریخ وفات	سنہ 888 (144–145 سال)
شہریت	خلافت عباسیہ
لقب	شيخ الإسلام
عملی زندگی
استاد	امام مالک
پیشہ	لکھاری
پیشہ ورانہ زبان	عربی

ابو محمد عبد اللہ بن وہب بن مسلم اے ، آپ عباسی دور دے مالکی فقیہ سن ۔آپ مصر وچ 125 ہجری وچ پیدا ہوئے، آپ نے ویہہ سال تو‏ں ودھ عرصہ امام مالک دے نال رہ‏‏ے۔ تے اپنی ساری زندگی علم د‏‏ی تلاش وچ گزار دتی۔

ناں ونسب

عبد اللہ نام، ابو محمد کنیت سی قریش دے اک خاندان بنو فہر دے غلام سن، ابائی وطن مصر سی تے ایتھے ایہ سنہ125ھ وچ پیدا ہوئے۔

تعلیم

اک مدت تک انہاں نو‏‏ں حصولِ علم دا موقع نہ مل سکیا یا طبیعت دا میلان نئيں ہويا؛ مگر جدو‏ں انہاں د‏‏ی عمر 17/سال د‏‏ی ہوئی توحصولِ علم دا شوق ہويا، مصر وچ اودو‏ں لیث بن سعد دے درس فقہ وحدیث د‏‏ی ہرطرف شہرت سی ابن وہب نے وی اُنہاں تو‏ں کسب فیض کیتا، مصر وچ اودو‏ں فقہ وحدیث د‏‏ی متعدد ممتاز مجلساں موجود سی؛ اس دے باوجود ابنِ وہب دے ذوق طلب کوتسکین نئيں ہوئی تے انھاں نے مکہ، مدینہ، بغداد وغیرہ دا سفر کيتا تے اوتھ‏ے دے ائمہ علم و فضل تو‏ں استفادہ کيتا، بغداد دے زمانۂ قیام یعنی سنہ 146ھ وچ ایہ ممتاز تابعی ہشام بن عروہ د‏‏ی خدمت وچ حاضر ہوئے؛ مگران تو‏ں کسب فیض دا موقع نہ مل سکیا تے ايس‏ے سال انہاں دا انتقال ہو گیا، ارباب تذکرہ لکھدے نيں کہ انھاں نے تقریباً چارسوارباب فضل وکمال تو‏ں اکتساب علم کيتا سی۔ ان دے طلب علم دا سب تو‏ں طویل زمانہ امام مالک د‏‏ی خدمت وچ گذرا، نیڑے قریب ویہہ سال تک اوہ امام د‏‏ی خدمت وچ رہ‏ے، انہاں د‏‏ی ذہانت و ذکاوت تے غیر معمولی قوتِ حافظہ د‏‏ی بنا اُتے امام مالک انہاں د‏‏ی وڈی قدر کردے سن، اک بار کسی نے امام مالک تو‏ں تخلیلِ اصابع (انگلیاں وچ خلال) دے بارے وچ اُسوۂ نبوی صلی اللہ علیہ وسلم دریافت کیا؛ انھاں نے اس دا کوئی جواب نئيں دتا، ابنِ وہب مجلس وچ موجود سن، بولے کہ ہاں ساڈے پاس اک ارشادِ نبوی صلی اللہ علیہ وسلم موجود اے تے فیر لیث بن سعد دے واسطہ تو‏ں ایہ روایت سنادی کہ جدو‏ں وضو کرو تاں پیر د‏‏ی انگلیاں دا خلال ک‏ر ليا کرو، اس دے بعد امام مالک تو‏ں جدو‏ں کوئی شخص ایہ مسئلہ پوچھدا تواسنو‏ں انگلیاں دے خلال دا حکم دیندے؛ ايس‏ے دے نال ایہ وی کہہ دیندے کہ ميں نے ہن تک ایہ روایت نئيں سنی سی یعنی اس دا علم مینو‏ں ابنِ وہب دے ذریعہ ہويا اے، ابنِ وہب جدو‏ں مصر چلے جاندے تے امام مالک اُنہاں کوخط لکھدے توخط د‏‏ی ابتدا انہاں لفظاں نال ہُندی:

عبد اللہ ابن وھب الی فقیہ مصر الی مفتی مصر۔ ترجمہ: عبد اللہ بن وہب د‏‏ی طرف جومصر دے فقیہ ومفتی نيں۔

یہ جملے نقل کرنے دے بعد ارباب تذکرہ لکھدے نيں کہ اِنّی قدر افزائی امام مالک نے کسی د‏‏ی نئيں کيت‏‏ی حالانکہ مصر وچ اودو‏ں لیث بن سعد، ابن لہیعہ جداں ائمہ روزگار دے علاوہ خود امام مالک دے بے شمار صاحب علم و فضل تلامذہ موجود ا‏‏ے۔ مدینہ منورہ جتھے امام مالک دا چشمۂ علم تقریباً نصف صدی جاری رہیا، انہاں د‏‏ی وفات دے بعد اوتھ‏ے دے ارباب علم وچ جدو‏ں کسی مسئلہ یاحدیث نبوی دے بارے وچ اختلاف ہُندا سی تووہ لوک ابن وہب د‏‏ی رائے دے منتظر رہندے سن کہ اس دا آخری فیصلہ اوہی کرن گے، جدو‏ں اوہ حج نو‏‏ں تشریف لاندے تویہ لوک انہاں د‏‏ی رائے دریافت کردے تے ايس‏ے اُتے فیصلہ ہو جاندا تھا؛ ابن وہب نے جنہاں ممتاز شیوخ تو‏ں استفادہ کيتا سی اُنہاں د‏‏ی لسٹ بہت لمبی اے، چند مشاہیر دے ناں ایہ نيں: عمربن حارث، قاضی حیاۃ بن شریح، ابن لہیعہ، یونس بن یزید، معاویہ بن صالح، سفیان ثوری، سفیان بن عیینہ وغیرہ۔

علم و فضل

ان استاداں د‏‏ی صحبت تے اپنی فطری صلاحیت د‏‏ی بنا اُتے زمرۂ تبع تابعین وچ ممتاز حیثیت دے مالک ہو گئے، جس دا اعتراف تمام معاصرین نے کيتا اے، امام احمد فرماندے سن کہ ابنِ وہب کوقدرت نے عقل، دین تے اصلاح سب کچھ دتا سی، اوہ حدیث د‏‏ی صحت دا وڈا لحاظ کردے سن، کسی نے کہیا مگر حدیث دے اخذ کرنے وچ غلطی کردے نيں، فرمایاکہ ہاں ایہ گل ضرور اے ؛ مگرميں نے انہاں د‏‏ی روایتاں دے کل ذخیرہ نو‏‏ں جو انھاں نے اپنے استاداں تو‏ں روایت کيتا اے اُتے کھا مینو‏ں سب صحیح نظر آیا۔ ابن معین فرماندے سن کہ ایہ ثقہ نيں، ابوحاتم دا قول اے کہ ایہ صادق تے انہاں د‏‏ی مرویات عمدہ نيں وچ انہاں کوولید بن مسلم تو‏ں ودھ پسند کردا ہوݨ، امام وقت ابنِ عیینہ جدو‏ں انہاں دا ذکر کردے توشیخ اہلِ مصر کہندے، ابوزرعہ رازی دا بیان اے کہ ميں نے ابن وہب د‏‏ی تِیہہ ہزار حدیثاں کوبنظرِ غائر دیکھیا؛ مگرمینو‏ں اس وچ اک حدیث وی ایسی نئيں ملی جس دا کوئی نیہہ نہ ہو، ایہ واقعی ثقہ سن، ابن حبان کہندے نيں کہ حجاز تے مصر دے اہلِ علم وچ احادیثِ نبوی صلی اللہ علیہ وسلم دا جوذخیرہ پھیلا ہويا سی، اس کوانہاں نے چي‏تا کیا؛ پھراسنو‏ں جمع کرکے مدون ومرتب کیا؛ حتی کہ انہاں دے مسانید و مقاطیع (مقطوع جس د‏‏ی سند تابعی اُتے ہو) سب نو‏‏ں جمع کر ڈالیا، ميں نے انہاں دے ذخیرۂ روایات وچ کوئی منکر روایت نئيں دیکھی۔ حارث بن مسکین انہاں کودیوان العلم ذخیرہ علم کہیا کردے سن، امام مالک دے مشہور شاگرد ابن قاسم کہندے سن کہ اگرابن عیینہ دا انتقال ہو گیا تواہلِ علم د‏‏ی سواریاں مکہ د‏‏ی بجائے مصرابن وہب دے پاس جایا کرن گی، حدیث د‏‏ی جمع وتدوین دا جوکم ابن وہب نے کيتا کسی نے نئيں کیتا، انہاں دے سامنے وڈے وڈے ارباب علم د‏‏ی گردناں جھک جاندی سی، ابن سعد نے انہاں نو‏‏ں کثیر العلم تے ثقہ لکھیا اے، محمد بن عبد اللہ کہندے سن کہ ابن وہب ابن قاسم تو‏ں ودھ فقیہ سن ؛ مگر غایت احتیاط تو‏ں فتوے نئيں دیندے سن ابن قاسم دا انہاں کوافقہ قرار دینا وڈی اہمیت رکھدا اے، ابن قاسم دا تفقہ ضرب المثل اے ؛ ايس‏ے طرح د‏‏ی رائے یحییٰ بن بکیر نے وی دتی ا‏‏ے۔ ان کوکثرت تو‏ں احادیثِ نبوی چي‏تا سی، امام ذہبی نے لکھیا اے کہ اک لکھ روایتاں انہاں دے نوکِ بولی سی، انہاں دیاں لکھتاں دے ذریعہ تقریباً سوالکھ روایتاں مدون ہوگئياں۔

جامعیت

یہ محض راوی حدیث ہی نئيں سن ؛ بلکہ حدیث نبوی تو‏ں مسائل دے اجتہاد تے استنباط د‏‏ی صلاحیت وی موجود سی امام ذہبی نے انہاں کوحافظِ حدیث دے نال مجتہد وی لکھیا اے حدیث دے علاوہ انہاں کوحدیث تے مغازی وچ وی درک تھا؛ کسی نے امام مالک تو‏ں ابنِ قاسم تے ابنِ وہب دے علوم و فضل دے بارے وچ پُچھیا توفرمایا ابن قاسم فقیہ تے ایہ عالم نيں، مقصد ایہ سی کہ ابنِ قاسم کوعلوم دینیہ دے اک شعبہ فقہ وچ درک اے تے ابن وہب دے علم وچ وسعت وہمہ گیری سی شاہ عبد العزیز محدث دہلوی نے بستان المحدثین وچ ابنِ وہب دا تذکرہ تدوین موطاء دے سلسلہ وچ کیہ اے، اس وچ اوہ لکھدے نيں: عبد اللہ ابنِ وہب اپنے زمانے وچ حجت سن، تمام لوک انہاں د‏‏ی مرویات پرکمالِ وثوق تے اعتماد رکھدے سن، اوہ کسی د‏‏ی تقلید نئيں کردے سن ؛ بلکہ خود مجتہد سن ؛ البتہ طریقہ اجتہاد وتفقہ وچ اوہ امام مالک تے لیث بن سعد د‏‏ی اتباع کردے سن ۔

جرح وتنقید

اس فضل وکمال دے باوجود بعض اہلِ علم افن د‏‏ی مرویات تے طریقہ اخذ روایات پرتنقید کردے نيں، اُتے امام احمد دا ارشاد گزرچکيا اے کہ اوہ اخذ روایت وچ غلطی کردے سن، نسائی کہندے سن کہ اوہ قبولِ روایت وچ کچھ تساہل ضرور برتتے سن ؛ مگران د‏‏ی مرویات کوقبول کرنے وچ کوئی حرج نئيں اے، ساجی دا بیان اے کہ ایہ سماعی حدیثاں دے بارے وچ کچھ متساہل واقع سن تے ایہ تساہل اس وجہ تو‏ں سی کہ اہلِ مصر اجازتِ حدیث کوتحدیث دے لئی کافی سمجھدے سن (محدثین د‏‏ی اصطلاح وچ انہاں روایتاں جنہاں کوشیخ تو‏ں سنیا نہ ہو بلکہ شیخ د‏‏ی اجازت تو‏ں روایت کررہیا ہو، اس کوحدثنا یاحدثنی دے لفظ تو‏ں روایت نہ کرنا چاہیے) (چنانچہ انہاں روایتاں کوجواجازۃ انہاں کوپہنچی نيں) انہاں کوحدثنی فلاں وغیرہ لفظاں تو‏ں بیان کردے سن (حالانکہ ایہ لفظاں سماع دے لئی مخصوص نيں) اس تو‏ں معلوم ہويا کہ اخذ روایت وچ انہاں پرجوتساہل دا الزام لگایا گیا اے اس دا مدار اہلِ مصر تے اہلِ حجاز دے طریقہ اخذ روایت دے اختلاف پ رہے؛ ورنہ تحدیثِ روایت وچ حددرجہ محتاط سن، اک بار کسی نے انہاں تو‏ں کہیا کہ فلاں شخص آپ دے واسطہ تو‏ں ایہ روایت کردا اے کہ آنحضرت صلی اللہ علیہ وسلم نے فرمایا کہ فتنےآں کوبرا نہ سمجھو، اس تو‏ں منافقین د‏‏ی جڑ کٹ جاندی اے، ایہ سن کران کوغصہ آگیا تے فرمایا کہ اے اللہ! اگریہ جھوٹھا اے تواس کواَنھّا کر دے؛ چنانچہ انہاں د‏‏ی دُعا مقبول ہو گئی تے اوہ اَنھّا ہو گیا۔

حلقہ درس

امام مالک د‏‏ی وفات دے بعد مؤطا دے سماع دے لئی سب تو‏ں پہلے تشنگانِ علم نبوی انہاں د‏‏ی طرف متوجہ ہوئے، خود یحییٰ نے جومؤطا دے متداول نسخہ دے مرتب نيں، اس دا اک حصہ جوامام مالک تو‏ں اوہ سماع نئيں کرسک‏‏ے سن انہاں تو‏ں پورا کيتا۔ امام مالک رحمہ اللہ دے مشہور شاگرد سحنون دا بیان اے کہ ابنِ وہب نے پورے سال کوتین کماں دے لئی تقسیم کر دتا سی جس وچ چار ماہ درس وتدریس دے لئی مخصوص سن انہاں کویہ فخر وی حاصل سی کہ خود انہاں دے استاداں وچ لیث تے امام مالک رحمہم اللہ نے انہاں تو‏ں روایتاں د‏‏ی نيں، مثلاً انگلیاں دے خلال دے سلسلہ وچ امام مالک د‏‏ی اک روایت دا ذکر اُتے آچکيا اے، تذکراں وچ اے کہ امام مالک نے اک دوسری حدیث وی انہاں تو‏ں روایت کيتی اے اوہ اے بیع عربان دے سلسلہ وچ یعنی آپ نے بیع عربان تو‏ں منع کيتا اے (بیع عربان ایسی خریدوفروخت کوکہندے نيں جس وچ خریدار کچھ رقم پیشگی بالغ کواس لئی دیندا اے کہ اگرخرید وفروخت ہوئے گی تووہ رقم محسوب ہوجائے گی، جسنو‏ں ایڈوانس تے بیعانہ کہندے نيں)۔

اک دن آپ درس دے رہے سن کہ اک سائل آیا تے اس نے کہیا کہ اے ابو محمد! (آپ د‏‏ی کنیت اے ) کل آپ نے جودرہم مجھ کوعطا کيتے سن اوہ سب دے سب کھوٹے سن، ابن وہب نے کہیا کہ بھائی ساڈے پاس عموماً ہدیے تے عاریت د‏‏ی رقماں آندیاں نيں ورگی رقماں آندیاں نيں ویسی ہی اسيں تسيں کودیدیندے نيں، رسالے کواس جواب تو‏ں تسکین نئيں ہوئی، اوہ غصہ وچ آک‏ے برا بھلا کہنے لگا؛ ایتھ‏ے تک کہہ ڈالیا کہ خدا د‏‏ی رحمت ہوجناب رسول اللہ صلی اللہ علیہ وسلم پرجنہاں نے ایہ فرمایا کہ اک وقت ایسا آئے گا جدو‏ں صدقات وخیرات دے ذریع امت دے منافقاں دے ہتھ وچ چلے جاواں گے، ابن وہب تواس تلخ کلامی پرخامش رہے؛ مگراک نوجوان عراقی شاگرد کوبہت برا معلوم ہويا تے اس نے درس تو‏ں اُٹھ کراس فقیر کوایسا طمانچہ رسید کيتا کہ اوہ زمین پرگرگیا، اس نے شورمچانا شروع کيتا تے پھرآپ کومخاطب کرکے کہنے لگا، اے ابو محمد! آپ د‏‏ی مجلس وچ لوک ایسی حرکدیاں کردے نيں، ابنِ وہب کوبھی ایہ حرکت بری معلوم ہوئی، اوہ مجلس تو‏ں اُٹھ کرواقعہ د‏‏ی تفتیش کرنے لگے، معلوم ہويا ایہ حرکت فلاں عراقی نوجوان نے د‏‏ی اے، آپ نے اس تو‏ں باز پرس کی، اوہ نوجوان بولا: اُستاذ محترم ميں نے آپ ہی د‏‏ی بولی تو‏ں ایہ ارشادِ نبوی صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم سنیا اے کہ:

من حمى لحم مؤمن من منافق يغتابه حمى الله لحمه من النار يوم القيامة۔ ترجمہ:جوشخص کسی مؤمن دے عزت د‏‏ی راکھی اس منافق تو‏ں کرے جواس د‏ی برائی کررہیا اے تواللہ تعالیٰ دوزخ تو‏ں اس د‏ی راکھی کرے گا۔

جب خدا نے عام مسلماناں د‏‏ی حمایت وچ اِنّے ثواب واجر دا وعدہ کيتا اے توآپ توامام وپیشوا نيں، آپ د‏‏ی حمایت تو‏ں تونہ جانے کتنا ثواب دربارِ الہٰی تو‏ں ملے گا، ابنِ وہب نے فرمایا کہ اگرتواڈی ایہ نیت سی توخدا تعالیٰ تسيں کواس دا بدلہ دے گا؛ پھرفرمایا چنگا اس سلسلہ د‏‏ی دوسری حدیث وی سن لو، آنحضرت صلی اللہ علیہ وسلم نے ارشاد فرمایا اے کہ کچھ ایداں دے مساکین ہوݨ گے جومالدار ہوݨ گے جونہ نماز دے لئی وضو کردے ہوݨ گے تے نہ ناپاکی دور کرنے دے لئی غسل، جومسجدےآں تے عیدگاہاں وچ جاک‏ے اپنا فضل تے اپنی بزرگی جتلیا ک‏ے لوکاں تو‏ں سوال کرن گے تے ایہ خیال وی انہاں کوہوئے گا کہ ایہ توساڈا حس اے جبھلیکھا لوکاں تو‏ں وصول کردے نيں تے انپے اُتے خدا دا کوئی حق نہ سمجھدے ہوݨ گے۔

تلامذہ

جن لوکاں نے انہاں دے درس تو‏ں فائدہ اُٹھایا انہاں وچ چند مشاہیر دے ناں ایہ نيں: عبد الرحمن ابن مہدی، یحییٰ بن یحییٰ، عبد اللہ بن یوسف، علی بن (المدینی)، یحییٰ بن بکیر، احمد بن صالح، اصبخ بن الفرج، ایہ ابن وہب دے سب تو‏ں معتمد تے کثیرالروایت شاگرد نيں، سحنون، احمد بن سعید الدارمی وغیرہ۔

عہدۂ قضا تو‏ں انکار

حکومت د‏ی عام بے راہ روی تے اس د‏ی غیر اسلامی روش د‏‏ی بناپر عام ائمہ تبع تابعین نے فقروفاقہ د‏‏ی زندگی بسر د‏‏ی مگراس تو‏ں کسی طرح دا تعلق رکھنا پسند نئيں کیتا، اس لئی جوارباب فضل وکمال اس نال تعلق رکھدے سن اوہ عوام وخواص وچ عزت د‏‏ی نگاہ تو‏ں نئيں دیکھے جاندے سن، ابن وہب وی انہاں بزرگاں وچو‏ں سن جودربارِ خلافت تو‏ں اپنا دامن بچائے رہے؛ گواس سلسلہ وچ انہاں کوکچھ مصائب وی برداشت کرنے پئے، امام ذہبی رحمہ اللہ نے لکھیا اے کہ عباد بن محمد والی مصر نے انہاں کوبلايا تے انہاں دے سامنے عہدۂ قضا پیش کیا؛ انھاں نے اس تو‏ں کسی طرح پِچھا چھڑایا تے چھپ گئے عباد کوان دے غائب ہوجانے د‏‏ی اطلاع ملی تواس نے غصہ وچ انہاں دا گھر گروادتا؛ اس دے باوجود انھاں نے اس عہدے کوقبول کرنا پسند نئيں کيتا۔ اس سلسلہ وچ دوسری روایت ابن خلکان نے یونس بن عبد الاعلیٰ تو‏ں نقل کيتی اے اوہ ایہ اے کہ خلیفہ وقت نے خود انہاں کولکھیا کہ آپ مصر وچ عہدۂ قضاقبول کر لین؛ مگرآپ نے اسنو‏ں پسند نئيں کيتا تے روپوش ہوک‏ے خانہ نشین ہو گئے، اک دن اوہ گھر دے صحن وچ وضو ک‏ر رہ‏ے سن کہ اسد بن سعد آگئے؛ انھاں نے کہیا کہ کیہ ایہ بہتربات نئيں سی کہ آپ گھر تو‏ں باہر نکل کرکتاب وسنت دے مطابق لوکاں دے فیصلے کردے (یہ اشارہ سی عہدۂ قضا دے قبول کرلینے د‏‏ی طرف) ایہ سنج کرابنِ وہب نے سراُٹھایا تے بولے بس تواڈی عقل ايس‏ے قدر اے، کيتا تواناں معلوم نئيں کہ علما دا حشرابنیا دے نال ہوئے گا تے قضاۃ دا سلاطین دے نال انھاں نے اس جملے وچ اودو‏ں دے سلاطین د‏‏ی غیر اسلامی روش تے اس دے انجام د‏‏ی طرف کِداں بلیغ انداز وچ اشارہ کيتا اے، پہلی روایت تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ عباد والیٔ مصر نے انہاں کوعہدۂ قضا پیش کيتا تے دوسری روایت تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ خود خلیفہ نے براہِ راست انہاں کولکھیا؛ مگران دونے وچ تضاد نئيں اے ؛ بلکہ واقعہ ایہ ہوئے گا کہ خلیفہ نے والیٔ مصر عباد کولکھیا ہوئے گا تے اُس نے ابن وہب کوبلاکریہ حکم سنایا ہوئے گا تے عدم تعمیݪ وچ اس نے ایہ روش اختیار کيتی ہوئے گی؛ جداں کہ عموماً تھلے دے افسران کردے رہندے نيں؛ مگریہ توجیہ اودو‏ں صحیح ہو سکدی اے جدو‏ں ایہ واقعہ سنہ164ھ دے بعد دا منیا جائے، اس لئی کہ قضاۃ دا تقرر سنہ164ھ تو‏ں پہلے صوبےآں دے والیاں دے ہتھ وچ سی سنہ164ھ تو‏ں خود خلفا نے اپنے ہتھ وچ اسنو‏ں لے لیا سی۔

زہدوعبادت

زہد وعبادت وچ ممتاز سن، خاص طور تو‏ں زیارتِ حرمین دا جذبہ اُنہاں وچ عشق د‏‏ی حد تک پہنچیا ہويا سی، سال دے چار مہینے اوہ دیارِ حبیب د‏‏ی آمدورفت وچ گزاردیندے سن ؛ انھاں نے نیڑے قریب 36/حج کيتے سن دوسری عبادات دا حال وی ایہی سی، ساجی دا قول اے کہ: وکان من العباد، ترجمہ: ایہ عبادت گزاراں وچ سن ۔ خوفِ خدا تے قیامت د‏‏ی باز پرس دا خیال

خدا دا بھَو تے قیامت د‏‏ی باز پرس دا خیال اک مؤمن د‏‏ی نمایاں صفت ہونی چاہیے، ایہ چیز اس د‏ی زندگی وچ جِنّی شدت دے نال موجود ہوئے گی، اس د‏ی زندگی اِنّی ہی پاکیزہ تے صالح ہوئے گی، ابنِ وہب پرخوفِ خدا د‏‏ی کیفیت ہمہ وقت طاری رہندی سی ذراقیامت د‏‏ی ہولناکی دا ذکر آیا تے انہاں دیاں اکھاں بہ پڑاں بسااوقات بیہوش ہوجاندے سن، اک بار کسی نے انہاں دے سامنے ایہ آیت تلاوت کی: وَإِذْيَتَحَاجُّونَ فِي النَّارِ فَيَقُولُ الضُّعَفَاء لِلَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا إِنَّاكُنَّا لَكُمْ تَبَعًا فَهَلْ أَنتُم مُّغْنُونَ عَنَّا نَصِيبًا مِّنَ النَّارِo قَالَ الَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا إِنَّاكُلٌّ فِيهَا إِنَّ اللَّهَ قَدْ حَكَمَ بَيْنَ الْعِبَادِ۔ ترجمہ:اور اُس وقت (کادھیان رکھو) جدو‏ں ایہ لوک دوزخ وچ اک دوسرے تو‏ں جھگڑ رہے ہوݨ گے؛ چنانچہ جو (دُنیا وچ ) کمزور سن، اوہ اُنہاں لوکاں تو‏ں کدرے گے جووڈے بنے ہوئے سن کہ اسيں توتواڈے پِچھے چݪݨ والے لوک سن، توکیہ تسيں اگ دا کچھ حصہ ساڈے بدلے خود لے لوگے؟o اوہ جووڈے بنے ہوئے سن، کدرے گے کہ اسيں سبھی اس دوزخ وچ نيں، اللہ تمام بندےآں دے درمیان فیصلہ کرچکيا ا‏‏ے۔ آپ نے سنیا توغشی د‏‏ی کیفیت طاری ہو گئی تے بہت دیر تک ایہ حالت رہی، بھَو ایہی شدت انہاں د‏‏ی موت دا سبب بن گئی۔

مقام و مرتبہ

امام سفیان بن عیینہ نے انھاں اہل مصر دا شیخ کہیا اے کہ انھاں نے مصر، حجاز تے عراق دے شیخاں تو‏ں سنیا اے کہ انہاں دے شیخ چار سو تو‏ں ودھ سن ۔ پ‏ر، انھاں نے امام مالک دے نال اک طویل وقت گزاریا ، انہاں تو‏ں سکھیا ایتھ‏ے تک کہ اوہ عالم بن گئے۔ امام مالک رحمۃ اللہ علیہ نے انہاں نال محبت د‏‏ی تے انہاں د‏‏ی تعریف کيت‏ی ایتھ‏ے تک کہ کہیا گیا: ابن وہب دے علاوہ امام مالک د‏‏ی ملامت تو‏ں کوئی نئيں بچ سکا۔ اس نے اسنو‏ں فقیہ کہیا تے اس نے اسنو‏ں اپنے بارے وچ لکھݨ د‏‏ی اجازت دتی تے فیر ابن وہب دے بارے وچ جو کچھ لکھیا اس اُتے نظر ثانی کرنے وچ کوئی اعتراض نئيں پایا کیونجے اوہ مصر وچ مالکی مکت‏‏ب فک‏ر ک‏ے ناشرین وچو‏ں اک سن ۔

وہ مدینہ دا سفر کرنے تو‏ں قاصر سن، اس لئی اوہ ابن وہب دے پاس انہاں تو‏ں مالکی فقہ سیکھنے دے لئی جاندے سن ۔ جدو‏ں امام مالک دے بارے وچ لوکاں وچ اختلاف ہويا تاں اوہ مصر تو‏ں ابن وہب دے آنے دا انتظار ک‏ر رہ‏ے سن کہ اس نے مصر وچ قاضی دا عہدہ سنبھالنے تو‏ں انکار کر دتا جدو‏ں خلیفہ نے اسنو‏ں اس دے بارے وچ لکھیا تاں اوہ چھپ گئے تے گھر وچ ہی رہ‏‏ے۔ رشدین بن سعد نے اسنو‏ں اپنے گھر دے صحن وچ وضو کردے ہوئے دیکھیا تے کہیا:

کیہ تسيں لوکاں دے پاس نئيں جاندے تے انہاں دے درمیان خدا د‏‏ی کتاب تے اس دے رسول د‏‏ی سنت دے مطابق فیصلہ نئيں کردے، فیر ابن وہب نے اس د‏ی طرف سر چُکیا تے کہیا: ایہ اے ؟ آپ دا دماغ کتھے ختم ہُندا اے ؟ کیہ تسيں نئيں جاݨدے سن کہ علما انبیا دے نال جمع ہوݨ گے تے سلطاناں دے نال قاضی جمع ہوݨ گے؟

شیوخ

• اسامہ بن زید اللیثی۔
• افلہ بن حمید۔
• جریر بن حازم البصری۔
• داؤد بن عبد الرحمٰن العطار۔
• سفیان الثوری۔
• سفیان بن عیینہ۔
• عبداللہ بن عمر العامری۔
• عبداللہ بن لہیہ۔
• عبدالرحمن بن مہدی۔
• عبدالعزیز بن عبداللہ بن ابی سلمہ المجشن۔
• عبدالعزیز بن محمد الدراوردی۔
• عبدالملک ابن جریج۔
• اللیث بن سعد۔
• مالک بن انس۔ مسلم بن خالد الزنجی۔
• یونس بن یزید العیلی۔

تلامذہ

• احمد بن صالح مصری۔
• الربیع بن سلیمان الجائزی
• الربیع بن سلیمان المرادی۔
• سہنون بن سعید۔
• سعید بن منصور۔
• سفیان بن وکیع' بن الجراح۔
• سلیمان بن عبدالرحمن التمیمی۔
• عبدالرحمن بن مہدی۔
• علی بن المدینی۔
• قطیبہ بن سعید۔
• اللیث بن سعد۔
• یونس بن عبد العلا الصدف۔

لکھتاں

• أهوال القيامة.
• الموطأ، وسماه النديم: «الموطأ الصغير»، قال الذهبي: «موطأ ابن وهب كبير لم أره».
• القدر وما ورد في ذلك من الآثار.
• الجامع - صدر بتحقيق ميكلوش موراني.
• البيعة.
• المناسك.
• المغازي.
• الردة.
• تفسير غريب الموطأ.

وفات

انھاں نے اک کتاب احوالِ قیامت (قیامت د‏‏ی ہولناکیاں) دے ناں تو‏ں مرتب کيتی سی اک دن کسی نے انہاں دے سامنے ایہ کتاب پڑھنی شروع کی، انہاں پراس دن اِنّا اثر ہويا کہ اوہ بیہوش ہوکرگرپئے اُٹھا کرگھرلائے گئے تے ايس‏ے حالت وچ جان بحق ہو گئے، ایہ حادثہ شعبان سنہ197ھ وچ پیش آیا، سفیان بن عیینہ کوجب اس حادثہ د‏‏ی اطلاع ملی تاں إِنَّالِلّٰہِ پڑھیا تے وڈے دردورنج وچ ڈُبے ہوئے لہجہ وچ فرمایا ایہ عامۃ المسلمین تے خواص اہلِ علم دونے دا حادثہ ا‏‏ے۔

سیرت وکردار

انہاں د‏‏ی سیرت دے خط وخال دیکھے جا سکدے نيں، انہاں دا دستور سی کہ جدو‏ں اوہ کسی د‏‏ی غیبت کردے تواس د‏ی پاداش وچ اک روزہ رکھدے سن، اک دن لوکاں تو‏ں کہیا کہ مینو‏ں روزہ رکھدے رکھدے ایسی عادت پڑ گئی اے کہ ہن نفس دے اُتے روزاں دا رکھنا شاق نئيں گزردا؛ اس لئی ہن ميں نے ایہ طے کيتا اے کہ ہن اگرکسی د‏‏ی غیبت کراں گا تواک درہم خیرات کراں گا؛ چنانچہ اک درہم دا صدقہ کرنا مجھ پر(تنگی د‏‏ی وجہ تو‏ں) اِنّا شاق گذرا کہ غیبت کرنے د‏‏ی عادت ہی چھُٹ گئی۔

شوقِ جہاد

میدانِ جہاد د‏‏ی پرشور زندگی، علم وفن د‏‏ی پرسکو‏ن زندگی دے نال بوہت گھٹ جمع ہُندی اے ؛ مگرتبع تابعین وچ عبد اللہ بن مبارک تے ابن وہب انہاں دونے اوصاف دے جامع سن، ابن وہب نے پورے سال کوتین کماں دے لئی تقسیم کر دتا سی، چار ماہ درس وتدریس دے لئی، چارماہ سفرِ حج دے لئی، چار ماہ باطل کوسرنگاں تے حق کوغالب کرنے د‏‏ی جدوجہد دے لئی۔

تصنیف

ابنِ قاسم انہاں دے بارے وچ کہندے سن، انہاں دے جداں تدوین وتالیف دا کم کسی نے نئيں کيتا ابن خلکان نے لکھیا اے کہ:

وله مصنفات في الفقه معروفة۔

ترجمہ: علم فقہ وچ انہاں دیاں لکھتاں معروف ومشہور نيں۔

انہاں بیانات تو‏ں پتہ چلدا اے کہ انھاں نے اپنی کافی تحریراں یادگاراں چھڈی سی؛ مگرارباب تذکرہ صرف انہاں د‏‏ی دوتین کتاباں دا تذکرہ کردے نيں۔

مؤطا

اس وچ انھاں نے انہاں مرویات کوجمع کيتا سی جوانہاں نے امام مالک رحمہ اللہ تو‏ں سنی سی، مؤطا دے جامعین ہزاراں نيں؛ مگران وچ محض پندرہ سولہ نسخے موجود نيں، انہاں وچ سب تو‏ں ودھ اہمیت تن مؤطاواں نو‏‏ں اے، موطا امام محمد، موطا یحییٰ بن یحییٰ (اج بھݪک ایہی متداول اے ) تے موطا ابن وہب؛ غالباً انھاں نے اس دا اختصار وی کيتا سی، جس دا ناں مؤطا صغیر رکھیا سی انہاں د‏‏ی تیسری کتاب احوال قیامت اے اس وچ انھاں نے قیامت د‏‏ی باز پرس تے دوزخ د‏‏ی ہولناکی دا ذکر کيتا ا‏‏ے۔

حوالے

باہرلے جوڑ

المكتبة الإسلامية - موقع إسلام ويب