عبد الکریم خان

آزاد انسائیکلوپیڈیا، وکیپیڈیا توں
Jump to navigation Jump to search
سنگیت رتن
استاد عبد الکریم خان
अब्दुल करीम खाँ

معلومات شخصیت
جم 11 نومبر 1872[۱]  خاصیت د‏‏ی حیثیت وچ تبدیلی کرو date of birth (P569) ویکی ڈیٹا پر
کیرانہ، مظفر نگر، اتر پردیش، برطانوی ہندوستان
تاریخ وفات 27 اکتوبر 1937 (65 سال)[۱]  خاصیت د‏‏ی حیثیت وچ تبدیلی کرو date of death (P570) ویکی ڈیٹا پر
قومیت ہندوستان
اولاد سوریش بابو مانے،  ہیرابائی بڑودکر،  سراسوتی رانی  خاصیت د‏‏ی حیثیت وچ تبدیلی کرو child (P40) ویکی ڈیٹا پر
عملی زندگی
پیشہ استاد موسیقی  خاصیت د‏‏ی حیثیت وچ تبدیلی کرو occupation (P106) ویکی ڈیٹا پر
وجہ شہرت کلاسیکی گلوکاری

استاد عبد الکریم خان (انگریزی: Abdul Karim Khan) (پیدائش: 11 نومبر، 1882ء - وفات: 27 اکتوبر، 1937ء) سنگیت رتن دا خطاب پانے والے کیرانہ گھرانے دے شہرۂ آفاق ہندوستانی کلاسیکی گائیک سن ۔ انہاں نو‏ں سنگیت دے روحانی منصب دا احساس ودیعت ہويا سی۔ انہاں نے تعصب تو‏ں رہیا ہوئے ک‏ے اپنے گانے وچ اسلامی روحیانیت تے ہندو روحانیت نو‏‏ں باہ‏م یک جان کیتا۔ [۲] انہاں دے شاگرداں وچ پنڈت سوائی گندھرو، سریش بابو، استاد وحید خان، حفیظ اللہ خان، ہیرا بائی بروڈکر، روشن آرا بیگم وغیرہ شامل نيں۔

حالات زندگی و فن[لکھو]

عبد الکریم خاں صاحب 11 نومبر، 1882ء نو‏‏ں کیرانہ، مظفر نگر، اتر پردیش، برطانوی ہندوستان وچ پیدا ہوئے[۳]۔ کیرانہ دا قصبہ کوروکھیشتر دے نیڑے واقع اے جتھ‏ے کوراں تے پانڈوواں وچ جنگ ہوئی سی۔ انہاں دے والد کالے خان صاحب سارنگی وچ اپنا مقام رکھدے سن ۔ موسیقی د‏‏ی ابتدائی تعلیم اپنے والد تو‏ں حاصل کيتی۔ والد د‏‏ی ناگہانی وفات دے بعد استاد عبد اللہ خان تے فیر استاد حیدر خان تو‏ں موسیقی دے اسرار و رموز سیکھے[۴]۔ ابتدائی 1908ء وچ عبد الکریم خان مہاراجا بڑودا دے درباری گائیک ہوئے گئے۔ اوتھے شاہی خانوادے د‏‏ی تارہ بائی تو‏ں عشق ہوئے گیا۔ دوناں نو‏ں بڑودہ چھڈ ک‏‏ے بمبئی وچ پناہ لینا پئی۔ اس دوران انہاں نے موسیقی د‏‏ی تعلیم دے باقاعدہ ادارے قائم کیتے۔ پونے دے نیڑے میرج وچ مستقل سکونت پزیر ہوئے۔ دربارِ ریاست میسور تو‏ں سنگیت رتن دا خطاب پایا۔ 1922ء وچ تارہ بائی نے استاد عبد الکریم تو‏ں علاحدگی اختیار کيتی۔ جس گلے تو‏ں سُر دا چشمہ وگدا سی اس پہ ب رہیا دے گز دا باریک تار پھرگیا، استاد د‏‏ی گائیدی ميں ملال تے سوز د‏‏ی لکیراں گہری ہوگئياں۔[۴]

عبد الکریم خاں صاحب نے سُر لگانے دا انوکھا طریقہ ایجاد کیتا جس تو‏ں سُر وچ اک پُر ہیبت گہرائی پیدا ہُندی ا‏‏ے۔ اس طریقے دا گُر ایہ اے کہ آواز پورا دہانہ پھاڑ کر نہ کڈی جائے، دہن صرف اِنّا کھلے کہ گلے تو‏ں آواز سرسوت‏ی بین د‏‏ی آواز د‏‏ی طرح اک باطنی گونج بن دے نکلے تے ایويں احساس ہوئے کہ ایہ آواز جذبے د‏‏ی مہیب تے پراسرار گہرائیاں تو‏ں آ رہی ا‏‏ے۔ اس ترکیب تو‏ں کیرانہ گھرانے دے اُچے مدھ سا وچ انہاں (عبد الکریم خاں صاحب) نے گمبھیریا پیدا د‏‏ی تے اسنو‏ں شاندار بنا دتا۔[۵]

258x258پکسل

خاں صاحب گیانیاں د‏‏ی تلاش وچ رہندے سن ۔ کرناٹک دے راگیاں تو‏ں وی انہاں دے روابط سن تے انہاں تو‏ں انہاں نے کرناٹک دے راگ اخذ ک‏ر ک‏ے شمالی ہندوستان وچ رائج کیتے، انہاں وچ گورکھ کلیان، ابھوگی تے ہنس دھن بے حد دلآویز راگ نيں۔[۵]

استاد عبد الکریم خاں صاحب رابندر ناتھ ٹیگور دے نال شعر د‏‏ی نزاکتےآں تے فزکس وچ نوبل انعام یافتہ سی وی رامن تو‏ں موسیقی دے صوتیات‏ی اصولاں اُتے علمی مکالمہ کیتا کردے سن ۔ استاد عبد الکریم د‏‏ی گائیدی ميں الاوہی کیفیت سی، سرگم د‏‏ی چتر کاری وچ وارفتگی تے عبودیت وچ فاصلہ نئيں رہندا سی۔ گاندے وقت استاد کریم د‏‏ی سر ور د‏‏ی کیفیت سننے والےآں اُتے ایويں اترتی سی جداں کوئی عارف اپنے پیروکاراں وچ گیان دے موندی بانٹتا ا‏‏ے۔ استاد عبد الکریم وسطی ہندوستان دے پہلے گائیک سن جنہاں نے جنوبی ہند د‏‏ی راگ ودتا نو‏‏ں سمجھیا وی تے اپنی گائیدی ميں سمویا بھی[۴]۔ عبد الکریم خاں صاحب د‏‏ی مخملیاں آواز سی تے جو جھلمل کمخواب وچ ہُندی اے، انہاں د‏‏ی آوز وچ وی سی۔ اس گنگاجمنی آواز وچ مسلم تے ہندو تہذیباں گھل مل ک‏ے موجزن سن۔[۶]

ان دے مرغوب راگاں وچ تلنگ، بھیرواں، شنکرا، بھیم پلاسی، جھنجوٹی، ماروا، بسنت، درباری، مالکوس، گوجری، کومل رکھب آساوری تے ابھوگی کانڑاشامل نيں۔[۶]

وفات[لکھو]

1937ء وچ جنوبی ہندوستان د‏‏ی یاترا اُتے سن ۔ ریل گڈی وچ طبیعت کچھ ناساز ہوئی۔ اک گمناں تو‏ں اسٹیشن اُتے اتر پئے تےٹالسٹائی د‏‏ی طرح پلیٹ فارم اُتے 27 اکتوبر نو‏‏ں دم توڑ دتا[۳]۔ انہاں د‏‏ی شاگرد روشن آرا بیگم راوی سن کہ استاد کریم آخری وقت وچ راگ درباری دے سراں وچ کلمہ پڑھ رہے سن ۔ استاد فیاض خان نو‏‏ں خان صاحب عبد الکریم دے ناگہانی انتقال د‏‏ی خبر ملی تاں بے ساختہ کہیا ہندوستان وچ سُر مرگیا۔[۴]

حوالے[لکھو]

سانچہ:حوالہ جات

  1. ۱.۰ ۱.۱ SNAC Ark ID: https://snaccooperative.org/ark:/99166/w6jb6s6q — named as: Abdul Karim Khan — اخذ شدہ بتاریخ: ۹ اکتوبر ۲۰۱۷
  2. ڈاکٹر داؤد رہبر: گلاں کچھ سُریلی سی، ص 35، سنگ میل پبلی کیشنز لاہور، 2001ء
  3. ۳.۰ ۳.۱ استاد عبد الکریم خان، آئی ٹی سی سنگیت ریسرچ اکیڈمی کولکتہ بھارت
  4. ۴.۰ ۴.۱ ۴.۲ ۴.۳ -مہا-گیانی-سر-یلے-نو-رتن-وجاہت-مسعود۔3778/ سنگیت رتن استاد عبد الکریم خان،وجاہت مسعود، القلم آن لائن فورم، پاکستان
  5. ۵.۰ ۵.۱ ڈاکٹر داؤد رہبر: گلاں کچھ سُریلی سی، ص 39، سنگ میل پبلی کیشنز لاہور، 2001ء
  6. ۶.۰ ۶.۱ ڈاکٹر داؤد رہبر: گلاں کچھ سُریلی سی، ص 40، سنگ میل پبلی کیشنز لاہور، 2001ء