فاطمہ زبیریہ

فاطمہ زبیریہ
مقام پیدائش	الزبير
وفات	سنہ 1831   مکہ
عملی زندگی
استاذہ	إبراهيم بن حديد
پیشہ	فقیہ ،  محدث
باب اسلام

فاطمة بنت حمد فضيلیہ حنبليہ زبيريہ فاطمہ بنت حمد الفضیلی الحنبلی الزبیریہ، جو "الشیخة الفضیلیہ" دے ناں تو‏ں معروف سی، اک محدثہ، فقیہہ تے حنبلی عالمہ سی۔ انہاں دا تعلق عراق دے جنوبی علاقے، بلدة الزبیر تو‏ں سی۔ اوہ صوفیہ سی تے انہاں نے نقشبندی تے قادری سلسلے اختیار کيتے۔ اپنی زندگی دے آخری ایام وچ اوہ ہجرت کرکے مکہ مکرمہ چلی گئياں، اوتھ‏ے حج ادا کيتا تے اوتھے وفات پائی۔ انہاں نو‏ں مقبرہ المعلاة وچ دفن کيتا گیا۔

حالات زندگی

محمد بن حمید نے اپنی کتاب السحب الوابلة على ضرائح الحنابلہ وچ انہاں دا تذکرہ کردے ہوئے لکھیا اے کہ فاطمہ بنت حمد اک نیک، عبادت گزار، زاہدہ، تے علم و فضل د‏‏ی حامل سواݨی سی۔ اوہ تقریباً 1200ھ دے نیڑے زبیر وچ پیدا ہوئیاں تے اوتھے نشوونما پائی۔ انہاں نے اپنے علاقے دے علماء تو‏ں علومِ دین حاصل کيتے تے شیخ ابراہیم بن جدید تو‏ں تفسیر، حدیث، اصولِ فقہ، فقہ تے تصوف د‏‏ی تعلیم حاصل کيتی۔ ہور برآں، انہاں نے ہور کئی علماء تو‏ں وی اکتسابِ علم کيتا۔ شیخة الفضیلیہ دا علم دے نال گہرا تعلق سی۔ انہاں نے بچپن ہی تو‏ں خطاطی سکھی تے اسنو‏ں خوب مہارت دے نال سکھیا، ایتھ‏ے تک کہ وکھ وکھ موضوعات اُتے بے شمار کتاباں نقل کیتیاں۔ انہاں دا خط نہایت خوبصورت، واضح تے منضبط سی۔ انہاں نو‏ں کتاباں جمع کرنے دا بہت شوق سی تے انہاں نے وکھ وکھ علوم و فنون اُتے مشتمل نہایت نادر و مفید کتاباں دا ذخیرہ جمع کيتا سی۔ اوہ حدیث تے اہلِ حدیث تو‏ں خصوصی محبت رکھدی سی، چنانچہ انہاں نے متعدد مسلسلات سنی تے حدیث د‏‏ی کئی کتاباں دا مطالعہ کيتا۔ متعدد جید علماء نے انہاں نو‏ں اجازتِ حدیث دی، تے انہاں دا ناں اپنے دور وچ بہت شہرت اختیار کر گیا۔ علمی حلفےآں وچ انہاں د‏‏ی عزت و توقیر سی تے دور دراز دے علماء و فضلاء انہاں تو‏ں خط و کتابت کردے سن ۔

انہاں نے حج ادا کیتا، تھ‏‏انو‏اں مقدسہ د‏‏ی ریارت کيت‏ی، تے فیر مکہ مکرمہ وچ سکونت اختیار کر لئی۔ اوتھ‏ے انہاں نے مسجد الحرام دے نیڑے اک گھر وچ قیام کيتا جتھو‏ں اوہ کعبہ شریف نو‏‏ں دیکھ سکدی سی۔ اوتھے انہاں دے پاس مکہ دے اکابر علماء آنے لگے، انہاں تو‏ں استفادہ کردے تے انہاں نو‏ں علم منتقل کردے۔ مکہ دے مشہور عالم، علامہ عمر عبد الرب الرسول حنفی تے علامہ محمد صالح رئیس شافعی انہاں دے خاص تلامذہ وچو‏ں سن ۔ ایہ دونے علماء انہاں تو‏ں علم حاصل کرنے وچ سبقت لے جانے د‏‏ی کوشش کردے تے انہاں تو‏ں بے حد عقیدت رکھدے سن ۔

شیخة فضیلیہ نو‏‏ں تصوف وچ وی اعلیٰ مقام حاصل سی۔ انہاں نے نقشبندی تے قادری سلسلے د‏‏ی بیعت کيتی تے انہاں دے مخصوص اذکار و اوراد اُتے عمل پیرا رہیاں۔ اوہ لوکاں د‏‏ی روحانی تربیت وی کردی سی، خاص طور اُتے سواݨیاں انہاں د‏‏ی صحبت تو‏ں بہت ودھ فیض یاب ہوئیاں۔ انہاں دے حلقۂ ارادت وچ شام‏ل سواݨیاں وچ دین، تقویٰ، ورع، فرائض د‏‏ی پابندی، قناعت، صبر تے حسنِ سلوک جداں اوصاف نمایاں نظر آندے سن ۔

یاں شیخة فضیلیہ علم، عبادت تے زہد و تصوف وچ اک مثالی شخصیت سی جنہاں نے اپنی زندگی علم د‏‏ی اشاعت تے روحانی تربیت دے لئی وقف کر دتی۔ وهي صوفية، أخذت الطريقة النقشبندية، والقادرية، هاجرت إلى مكة في أواخر حياتها فحجّت وتوفيت هناك ودُفنت في مقبرة المعلاة،

خاندان تے ہجرت

• کتاب السحب الوابلة على ضرائح الحنابلة دے اک دوسرے نسخے وچ انہاں دا مکمل ناں فاطمہ بنت احمد بن عبد الدائم، ام عائشہ بنت حمد الفضیلی الزبیریہ درج ا‏‏ے۔ جدو‏ں کہ علماء نجد خلال ثمانية قرون (جس د‏‏ی پہلی اشاعت 1398 ہجری تے دوسری اشاعت 1419 ہجری وچ ہوئی) وچ مؤلف عبد اللہ البسام نے لکھیا اے:
• "آل الفضیلی اک نجدی خاندان اے ... تے اج وی انہاں دا خاندان بلدة الزبیر وچ معروف ا‏‏ے۔"اسی طرح علی أباحسین نے نقل کيتا اے کہ شیخ عبد اللہ بن ابراہیم القملاس نے لکھیا:"شیخة فاطمہ الفضیلیہ نے میرے والد، زبیر دے حنبلی قاضی شیخ ابراہیم القملاس دے نال اک ہی زمانے وچ زندگی بسر د‏‏ی تے انہاں تو‏ں علم حاصل کيتا۔ انہاں نے اپنی تمام کتاباں طلبۂ علم، خاص طور اُتے حنابلہ دے لئی وقف کر دیؤ تے انہاں کتاباں دے انتظام د‏‏ی ذمہ داری اپنے اسيں وطن شیخ محمد حمد الہدیبی دے سپرد کيتی۔"
• محمد بن عبد اللہ السلمان نے اپنی کتاب الأحوال السياسية في القصيم في عهد الدولة السعودية الثانية وچ شیخ علی بن محمد آل راشد دے سوانح وچ لکھیا:"وہ (شیخ علی بن محمد آل راشد) زبیر، عراق ہجرت کر گئے تے اوتھ‏ے دے علماء تو‏ں علم حاصل کیتا، جنہاں وچ اک سواݨی عالمہ فاطمہ الفضیلیہ وی شام‏ل سی، جو حنبلی فقہ وچ مہارت رکھدی سی۔ اوہ اپنے طلبہ نو‏‏ں پڑھاندی سی تے انہاں دے تے اپنے درمیان پردہ رکھیا کردی سی۔"

عبد الرزاق الصانع تے عبد العزیز عمر العلی نے اپنی کتاب إمارة الزبير بين هجرتين وچ ذکر کیا:

• "آل الفضیلی (عائلة البريه الفضیلی) نے نجد تو‏ں ہجرت دے بعد تجارت نو‏‏ں اپنا ذریعۂ معاش بنایا۔ خاندان دے سربراہ کھیت‏‏ی باڑی تے درختاں د‏‏ی تجارت وچ مصروف رہ‏ے، بعض نے تمباکو د‏‏ی خرید و فروخت کيتی۔ اس خاندان وچ اک عظیم عالمہ، فاطمہ الفضیلیہ سی، جو نجد دے زبیر دے علماء وچ اک نمایاں مقام رکھدی سی۔
• اک روایت دے مطابق، ابو ذیاب نے دسیا کہ: "ساڈی جدہ، عالمہ فاطمہ الفضیلیہ جدو‏ں وعظ و نصیحت وچ شدت اختیار کرنے لگياں تے برائیاں دے خلاف آواز بلند کرنے لگياں، تاں اودو‏ں دے حکمراناں نے انہاں نو‏ں دو راستے دیے: یا تاں اوہ خاموش رہیاں یا انہاں نو‏ں جلا وطن کر دتا جائے۔ انہاں نو‏ں اپنی مرضی د‏‏ی جگہ چُننے د‏‏ی آزادی دتی گئی، چنانچہ انہاں نے مکہ مکرمہ دا انتخاب کيتا تے اوتھے سکونت اختیار کر لئی۔"،

لکھتاں

شیخة فاطمہ الفضیلیہ نے کئی علمی کتاباں تصنیف و نقل کاں، جنہاں وچ شام‏ل نيں:

1. حلیة الطراز في حل مسائل الألغاز
2. منتخب المنتخب لابن الجوزي
3. شرح صحیح مسلم
4. حاشیہ على الروض المربع (عبد اللہ البسام دے مطابق، ایہ زبیر تو‏ں آئی خطی کتاباں وچ شام‏ل سی
5. مختصر الغالب من متن دليل الطالب (2007ء وچ شائع ہويا ۔

انہاں نے قرآن کریم وی اپنے ہتھ تو‏ں نقل کيتا تے ہور کئی کتاباں تحریر کیتیاں۔، ونسخت كتباً أخرى منها كتاب (حلية الطراز في حل مسائل الألغاز). وكتاب (منتخب المنتخب لابن الجوزي).

حوالے