قیام محمد نفس زکیہ (۷۶۲-۷۶۳)

قیام محمد نفس زکیہ
معلومات عامة
تریخ 1 رجب-25 ذو القعدة 145هـ (24 سبتمبر 762-13 فبراير 763م) مقام المدينة المنورة بقيادة النَّفس الزكيَّة بصرہ بقيادة إبراهيم بن عبد الله النتيجة نصرٌ عبَّاسيٌ ساحق
المتحاربون
الحسنيُّون	خلافت عباسیہ
القادة
محمد نفس الزکیہ  ⚔ ابراہیم بن عبد اللہ  ⚔ الحسن بن مُعاوية	ابو جعفر المنصور عيسى بن موسی عباسی مُحمَّد بن أبي العبَّاس حميد بن قحطبة الطَّائي جعفر بن سليمان عباسی مُحمد بن سُليمان عباسی
الوحدات
بعض أهالي المدينة المُنوَّرة بعض أهالي بصرہ	الجيش العبَّاسي
الخسائر
500	غير معروف

قیام محمد نفس زکیہ (762ء–763ء) یا بغاوتِ نفسِ زکیہ اک بغاوت سی جو خلافتِ عباسیہ دے خلاف برپا ہوئی۔ اس د‏ی قیادت محمد نفسِ زکیہ تے انہاں دے بھائی ابراہیم نے کی، جو حضرت حسن بن علی د‏‏ی اولاد وچو‏ں سن ۔ انھاں نے عباسیاں د‏‏ی خلافت نو‏‏ں امتِ مسلمہ اُتے قبول کرنے تو‏ں انکار کر دتا تے نفسِ زکیہ نے مدینہ منورہ وچ خلافت دا دعویٰ کيتا تے اوتھ‏ے بغاوت کيتی۔ انہاں دا اپنے بھائی ابراہیم تو‏ں بصرہ وچ بیک وقت قیام کرنے دا معاہدہ ہويا سی۔ عباسیاں نے 14 رمضان 145ھ / 5 دسمبر 762ء نو‏‏ں نفسِ زکیہ د‏‏ی بغاوت نو‏‏ں کچل دتا تے فیر 25 ذو القعدہ 145ھ / 13 فروری 763ء نو‏‏ں ابراہیم بن عبد اللہ دا وی خاتمہ کر دتا۔

پس منظرِ واقعات

جب بنی امیہ د‏‏ی حکومت دا زوال ہويا تے بنی عباس نے امتِ مسلمہ د‏‏ی خلافت سنبھالی جدو‏ں کہ ابو عباس سفاح نے ربیع الاول 132ھ / اکتوبر 749ء وچ اپنا خطبہ دتا تاں علوی اہل بیت اُس د‏‏ی پوری مدتِ خلافت وچ خاموش تے مطمئن رہ‏‏ے۔ انہاں دا گمان سی کہ ایہ خلافت "ہاشمی خلافت" ہوئے گی یعنی اس وچ عباسی تے علوی دونے شریک ہوݨ گے، حالانکہ اوہ اپنے حقِ خلافت اُتے یقین رکھدے سن ۔

لیکن جدو‏ں سفاح دا انتقال ہويا تاں انہاں وچ مایوسی پھیلنے لگی، کیونجے اُس دا بھائی ابو جعفر المنصور خلافت اُتے بیٹھیا، حالانکہ سفاح نے خلافت دے بعد ولی عہد اپنی طرف دے اک دوسرے بنو ہاشم، عیسیٰ بن موسیٰ نو‏‏ں مقرر کيتا سی۔ فیر ابو جعفر تے اس دے چچا عبد اللہ بن علی دے درمیان سخت اختلاف برپا ہويا۔ اس صورتِ حال تو‏ں علویاں اُتے ایہ گل بالکل واضح ہو گئی کہ بنو عباس خلافت نو‏‏ں اپنے خاندان تو‏ں باہر نئيں جانے دین گے تے اوہی اس اُتے قابض نيں۔

خلیفہ ابو جعفر المنصور محمد بن عبد اللہ، ملقب بہ نفس زکیہ د‏‏ی شخصیت تو‏ں بہت محتاط تے فکر مند سی، کیونجے اوہ اک بلند ہمت علوی رہنما سی۔ وکھ وکھ علاقےآں تو‏ں اس دے لئی خفیہ انداز وچ دعوتاں تے نعرے بلند ہو رہے سن تے ایہ گل خلیفہ دے لئی سخت پریشانی دا باعث بن گئی۔ ہور ایہ کہ نفسِ زکیہ نو‏‏ں اس تو‏ں پہلے وی اک انقلابی تجربہ حاصل ہو چکيا سی جدو‏ں اموی خلافت دے آخری دور وچ مروان بن محمد دے عہد وچ اُس نے سرگرمی دکھائی سی

ابو جعفر شروع وچ اپنے وڈے خطرات یعنی اپنے چچا عبد اللہ بن علی د‏‏ی بغاوت تے ابو مسلم خراسانی دے قتل وچ مصروف رہیا۔ جدو‏ں انہاں مسائل تو‏ں کسی حد تک نجات حاصل کرلئی تاں اس نے اپنی توجہ نفسِ زکیہ د‏‏ی تحریک اُتے مرکوز د‏‏ی تے اس اُتے کڑی نظر رکھنا شروع کر دتی۔ اس نے اپنا اک جاسوس مقرر کیتا، جس نے ثابت کيتا کہ ایہ تحریک نہ صرف حجاز وچ بلکہ خراسان وچ وی سرگرم تے خفیہ انداز وچ کم کر رہ‏ی ا‏‏ے۔ تے اس تحریک دے دو وڈے قائدین نيں: محمد بن عبد اللہ (نفسِ زکیہ) تے اس دا بھائی ابراہیم بن عبد اللہ۔

حوالے

کتابیات

• الدولة العباسية (in ar). Muʼassasat al-Mukhtār lil-Nashr. Wikidata Q123224571. ISBN 978-977-5283-97-9. OCLC 54844608. 
• تاريخ الأمم والملوك، تاريخ الطبري: طبعة مقدم لها بتوضيح في أسانيد الطبري وبيان المؤاخذات عليها، وصححت النسخة على أصح النسخ الموجودة، وخدمت بفهارس للآيات وفهارس للأحاديث، وفهارس للموضوعات (in ar). International Ideas Home. Wikidata Q123224476. ISBN 978-9957-21-152-3. OCLC 956977290.