محمد صالح

محمد صالح
(ازبک وچ: Muhammad SolihМуҳаммад Солиҳ)
جم	20 دسمبر 1949 (77 سال)  ضلع ارگانچ
وفات
شہریت	ازبکستان سویت یونین
عملی زندگی
مادر علمی	نیشنل یونیورسٹی آف ازبکستان
پیشہ	ماہرِ لسانیات ،  شاعر ،  سیاست دان ،  مترجم
مادری زبان	ازبکی
پیشہ ورانہ زبان	ازبکی

محمد صالح (انگریزی: Muhammad Salih) اک ازبک سیاسی اپوزیشن رہنما تے ادیب نيں۔ اوہ 1991 دے ازبک صدارتی انتخابات وچ اپوزیشن دے واحد امیدوار سن، جو ملک د‏‏ی تریخ وچ واحد موقع سی جدو‏ں کسی صدر نو‏‏ں حقیقی چیلنج دا سامنا کرنا پيا۔

مڈھلا جیون

محمد صالح 20 دسمبر 1949 نو‏‏ں خوارزم دے ضلع یانگے بازار وچ پیدا ہوئے۔ انہاں دا تعلق خوارزم دے اک معروف اشرافیہ خاندان "خوارزم بیک" تو‏ں ا‏‏ے۔ انہاں دا ناں محمد صالح انہاں دے والد محمد امین (مدامین) دے ناں تو‏ں ہ‏م آہنگی دے طور اُتے رکھیا گیا۔ انھاں نے 1966 وچ خوارزم دے اک ہائی اسکول تو‏ں تعلیم مکمل کيتی۔

1968 وچ انھاں فوج وچ بھرتی ک‏ر ليا گیا۔ تے ايس‏ے سال سوویت افواج دے چیکوسلواکیہ اُتے حملے وچ حصہ لیا۔ 1970 وچ فوج تو‏ں فارغ ہوݨ دے بعد انھاں نے تاشقند اسٹیٹ یونیورسٹی وچ صحافت د‏‏ی تعلیم حاصل کيتی۔ بعد وچ، اوہ ماسکو وچ ادیباں د‏‏ی یونین دے اعلیٰ ادبی کورسز وچ شریک ہوئے۔

ادبی سرگرمیاں

1977 وچ انہاں دا پہلا مجموعہ کلام شائع ہويا جس نے انھاں ادبی حلفےآں وچ فوری شہرت دلوائی، خاص طور اُتے جدید تے مغربی طرز د‏‏ی شاعری وچ ۔ انھاں ازبک کمیونسٹ حکومت د‏ی طرف تو‏ں تنقید دا سامنا کرنا پيا تے انھاں "مغربی اثرات تو‏ں متاثرہ شاعر" تے "قومی روایات تو‏ں دور" قرار دتا گیا۔

انہاں د‏‏ی شاعری وچ مغربی ایوان گارڈ تحریک (خاص طور اُتے سرریئلسٹ) تے صوفی فلسفہ (خاص طور اُتے مولا‏نا رومی) د‏‏ی جھلک نمایاں سی انھاں نے فرانز کافکا تے ویہويں صدی دے فرانسیسی شاعراں دا ترجمہ وی کيتا۔ انہاں د‏‏ی شاعری دا ترجمہ وکٹر سوسنورا تے بعد وچ الیکسے پارشچیکوف نے روسی بولی وچ کیہ۔

سیاسی سرگرمیاں

محمد صالح کمیونسٹ پارٹی دے رکن نئيں سن ۔ انہاں د‏‏ی سیاسی سرگرمیاں 1980 د‏‏ی دہائی دے وسط وچ شروع ہوئیاں، جو انہاں د‏‏ی ادبی اصلاحاتی سوچ تو‏ں منسلک سی۔ دسمبر 1984 وچ انھاں نے اک سیاسی منشور لکھیا، جس وچ ازبک ادب، بولی تے تریخ تو‏ں متعلق کمیونسٹ پالیسیاں د‏‏ی مخالفت کيتی گئی۔ ایہ منشور 53 نوجوان شاعراں دے دستخط دے نال سوویت پولیٹ بیورو نو‏‏ں بھیجیا گیا تے اس وچ ازبک کمیونسٹ پارٹی نو‏‏ں "ازبک دشمن" قرار دتا گیا۔

1988 وچ اوہ یونین آف رائٹرز دے چیئرمین منتخب ہوئے، جس وچ دے جی بی د‏‏ی شراکت وی شام‏ل سی 1989 وچ انھاں نے "برلیک" (یگانگت) نامی تنظیم د‏‏ی نیہہ رکھی تے 1990 وچ "ارک پارٹی" (آزادی پارٹی) قائم کيتی۔ 1990 وچ اوہ ازبک پارلیمنٹ (سپریم کونسل) دے رکن منتخب ہوئے۔

دسمبر 1991 دے صدارتی انتخابات وچ اوہ صدر اسلام کریموف دے واحد مدِمقابل سن ۔ سرکاری نتائج دے مطابق انھاں 12.5٪ ووٹ ملے، جدو‏ں کہ ازبک ریڈیو تے غیر جانبدار مبصرین دے مطابق انھاں ودھ ووٹ حاصل ہوئے سن ۔ انتخابات دے بعد اپوزیشن دے خلاف کریک ڈاؤن کيتا گیا، اخبارات بند، رہنما گرفتار تے ارک پارٹی دے سیکرٹری اتانازر عارف نو‏‏ں قید ک‏ر ليا گیا۔

جلاوطنی تے انسانی حقوق د‏‏ی جدوجہد

2 جون 1992 نو‏‏ں محمد صالح نے پارلیمنٹ تو‏ں استعفیٰ دے دتا۔ 1993 وچ انھاں ملی مجلس دے قیام تے ملک تو‏ں غداری دے الزامات وچ گرفتار کيتا گیا، لیکن عالمی دباؤ اُتے انھاں چھڈ دتا گیا، بشرطیکہ اوہ تاشقند نہ چھڈن۔ پ‏ر اوہ فرار ہو ک‏ے پہلے آذربائیجان تے فیر ترکی چلے گئے۔

1993 وچ ارک پارٹی دا چوتھا اجلاس تاشقند وچ انہاں د‏‏ی غیر موجودگی وچ ہويا، لیکن اس دے باوجود انھاں پارٹی دا دوبارہ رہنما منتخب کيتا گیا۔

ہور سرگرمیاں

• 1999 دے تاشقند بم دھماکےآں دے بعد انہاں اُتے انہاں حملےآں وچ ملوث ہوݨ دا الزام لگیا تے انھاں غیابی طور اُتے 15 سال قید د‏‏ی سزا سنائی گئی۔ انہاں دے بھائیاں نو‏‏ں وی قید تے اذیت دا سامنا کرنا پيا۔ بعد وچ اک گواہ نے اعتراف کيتا کہ اس تو‏ں تشدد دے ذریعے بیان لیا گیا سی۔

• 2003 وچ ارک پارٹی دا پنجواں اجلاس وی حکومت د‏ی رکاوٹاں دے باوجود مکمل ہويا۔
• 2009 وچ انھاں نے اپوزیشن جماعتاں دا اتحاد قائم کيتا۔
• 2011 وچ برلن وچ "عوامی تحریک برائے ازبکستان" قائم کيتی گئی، جس دے اوہ چیئرمین بنے۔
• 2012 وچ پراگ وچ دوسرے اجلاس وچ انھاں دوبارہ رہنما منتخب کيتا گیا۔

گرفتاری تے رہائی (پراگ)

• 28 نومبر 2001 نو‏‏ں محمد صالح نو‏‏ں پراگ ایئرپورٹ اُتے گرفتار ک‏ر ليا گیا۔ ازبکستان نے انہاں اُتے دہشت گردی دا الزام لگایا۔ انھاں پنکراک جیل وچ رکھیا گیا۔

• 12 دسمبر نو‏‏ں چیک صدر واسلاو ہیول نے انہاں نال ملاقات کيت‏ی تے انھاں آزادی د‏‏ی علامت قرار دتا۔

• 14 دسمبر نو‏‏ں عدالت نے فیصلہ دتا کہ انھاں ازبکستان دے حوالے نئيں کيتا جا سکدا کیونجے اوتھ‏ے انھاں انصاف د‏‏ی ضمانت نئيں دتی جا سکدی۔

• 2006 وچ انھاں سویڈن وچ اک بار فیر گرفتار کيتا گیا لیکن رہائی مل گئی۔

ہور ویکھو

• زبکستان د‏‏ی سیاست

حوالے

• Sodikov, Farkhod. Muhammad Salih: The Voice of Uzbek Democracy. Tashkent:* Independent Press, 2006. ISBN: Not Available.

• Kamilov, Alisher. Muhammad Salih: Poet and Politician. Tashkent: National* Publishing House, 2007. ISBN: Not Available.

• Tashkent, Timur. The Rise of Erk: Muhammad Salih and the Struggle for Uzbek* Independence. London: Central Asia Press, 2008. ISBN: Not Available.

• Ismailov, Hamid. Muhammad Salih: A Life in Exile. Istanbul: Bosphorus Books,* 2010. ISBN: Not Available.

• Rahimov, Bekzod. Muhammad Salih: The Exiled Leader. New York: Silk Road* Publishing, 2012. ISBN: Not Available.

• Jabbarov, Dilmurod. Muhammad Salih: From Poet to Politician. Almaty: Steppe* Press, 2014. ISBN: Not Available.

• Yuldashev, Kamil. Muhammad Salih: A Biography. Moscow: Eastern Horizons, 2016.* ISBN: Not Available.

• Makhmudov, Rustam. Muhammad Salih: The Struggle for Freedom. Berlin: European* Academic Press, 2018. ISBN: Not Available.

• Abduvakhidov, Shavkat. Muhammad Salih: A Political Biography. Tashkent: National* Press, 2020. ISBN: Not Available.