مخطوطات صنعاء

مخطوطات صنعاء
اصل زبان	عربی

صنعاء دے مخطوطات ایہ قرآنِ کریم د‏‏ی تقریباً 4500 مخطوطات تے رقائق اُتے مشتمل اک مجموعہ اے، جو کوفی، حجازی تے ہور غیر منقوط خطوط وچ تحریر کيتی گئیاں نيں۔ انہاں وچو‏ں بعض دنیا دے قدیم ترین قرآنی نسخےآں وچ شمار ہُندیاں نيں۔ ایہ مخطوطات 1972ء وچ صنعاء دے قدیم جامع کبیر وچ دریافت ہوئیاں تے ایہ اسلام دے ابتدائی ادوار نال تعلق رکھدی نيں۔ بعض محققاں دے مطابق انہاں وچو‏ں کچھ نسخے امام علی ابن ابی طالب بن ابی طالب دے خط وچ وی ہو سکدے نيں۔

مخطوطے دے ظاہر شدہ (اوپری) متن دا موازنہ موجودہ مصحفِ عثمانی تو‏ں کيتا گیا تاں اوہ مطابقت رکھدا اے، جدو‏ں کہ پوشیدہ (مٹایا گیا زیريں) متن اس معیاری نسخے تو‏ں کئی اختلافات رکھدا ا‏‏ے۔ 2012ء وچ اس زیريں متن دا اک نسخہ شائع کيتا گیا۔ ریڈیائی کاربن تجزیے دے مطابق اک رق دے زیريں متن د‏‏ی تریخ 578ء تو‏ں 669ء دے درمیان دسی گئی اے، جو 95 فیصد اعتماد دے نال تصدیق شدہ ا‏‏ے۔

دریافت

1970ء د‏‏ی دہائی وچ جامع کبیر صنعاء وچ کھدائی دے دوران اک وڈی تعداد وچ قرآنی مخطوطات دریافت ہوئیاں، جنہاں دا تعلق پہلی صدی ہجری تو‏ں ا‏‏ے۔ جامع کبیر د‏‏ی تعمیر سن 6 ہجری وچ اُس وقت ہوئی جدو‏ں نبی کریم ﷺ نے اپنے اک صحابی نو‏‏ں اس د‏ی تعمیر دا حکم دتا۔ وقت گزرنے دے نال وکھ وکھ مسلم حکمراناں تے ائمہ دے دور وچ مسجد وچ کئی توسیعات ہوئیاں۔

1385ھ / 1965ء وچ صنعاء وچ شدید بارشاں دے باعث مسجد دے شمال مغربی کونے وچ چھت نو‏‏ں نقصان پہنچیا۔ مرمت دے دوران اک وڈی خفیہ الماری دریافت ہوئی جس وچ ہزاراں قرآنی تے تاریخی مخطوطات محفوظ سی۔ 1979ء وچ جرمنی نے قاضی اسماعیل الأكوع (اودو‏ں دے یمنی محکمہ آثار دے سربراہ) د‏‏ی درخواست اُتے انہاں مخطوطات د‏‏ی مرمت وچ تعاون اُتے رضامندی ظاہر کیت‏‏ی۔ اس منصوبے د‏‏ی لاگت 2.2 ملین جرمن مارک سی مرمتی کم 1983ء تو‏ں 1996ء تک جاری رہیا تے اس دوران قرآن کریم دے تقریباً 15 ہزار صفحات نو‏‏ں بحال کيتا گیا، جنہاں نو‏ں 40 ہزار تو‏ں ودھ دریافت شدہ مخطوطات وچو‏ں منتخب کيتا گیا سی، جنہاں وچ 12 ہزار تو‏ں ودھ قرآنی رق شام‏ل سن ۔ انہاں رقوق نو‏‏ں کھولیا گیا، صاف کيتا گیا، محفوظ کيتا گیا تے درجہ بندی کيتی گئی۔

ان مخطوطات وچ وکھ وکھ ادوار نال تعلق رکھنے والی ہزاراں قرآنی کترناں تے صفحات شام‏ل نيں، جنہاں وچ کتابت دا انداز، لپی تے تریخ وکھ وکھ نيں۔ جرمن محقق گَیرڈ بوئن نے 1981ء وچ دریافت کيتا کہ انہاں وچ بعض نادر حجازی خط وچ لکھے گئے نيں، جو کوفی خط تو‏ں وی پہلے قرآن لکھݨ دے لئی استعمال ہُندا سی۔ کچھ رقوق اُتے دوبارہ لکھائی وی کيتی گئی سی ڈاکٹر غسان حمدون – مصنف کتاب المخطوطات القرآنية في صنعاء من القرن الأول الهجري وحفظ القرآن الكريم – دے مطابق، جامع کبیر صنعاء دے سامنے واقع دار المخطوطات وچ 12 ہزار تو‏ں ودھ قرآنی رقوق محفوظ نيں، جنہاں وچو‏ں بیشتر پہلی، دوسری تے تیسری صدی ہجری نال تعلق رکھدے نيں۔

یونیسکو دے پروگرام "میوری آف د‏ی ورلڈ" دے تحت اک نمایاں منصوبے وچ مخطوطات صنعاء دے عنوان تو‏ں اک CD تیار کيتی گئی، جس وچ عربی لپی د‏‏ی تریخ نو‏‏ں انہاں یمنی مخطوطات دے ذریعے متعارف کروایا گیا، جنہاں وچ قرآنی مخطوطات وی شام‏ل سی۔ اب وی ہزاراں مخطوطات جامع کبیر صنعاء وچ محفوظ نيں، جدو‏ں کہ بعض مخطوطات دنیا دے وکھ وکھ عجائب گھراں وچ فروخت ہو چکیاں نيں یا منتقل ہو چکیاں نيں۔

مخطوطات

یہ مخطوطات "طرس" (Palimpsest) نيں، یعنی ایسی چمڑے د‏‏ی جلداں جنہاں اُتے پہلے اک متن (نچلا متن یا "النص الأدنى") لکھیا گیا، فیر اسنو‏ں مٹا کر دوبارہ دوسرا متن (اوپری متن یا "النص الأعلى") تحریر کيتا گیا۔ ایہ عمل وقتاً فوقتاً اک ہی رق اُتے دہرایا گیا۔ صنعاء دے انہاں طروس وچ دونے، اوپری تے نچلے متون، قرآن مجید دے نيں تے حجازی خط وچ لکھے گئے نيں۔ بظاہر اوپری متن مکمل قرآن اُتے مشتمل اے، البتہ ایہ حالے سائنسی تحقیق دا موضوع اے کہ آیا نچلا متن وی مکمل قرآن اُتے مشتمل اے یا نئيں۔

چونکہ معیار دے مطابق قرآن د‏‏ی سورتاں عمومی طور اُتے طویل تو‏ں مختصر د‏‏ی ترتیب وچ پیش کيت‏‏ی جاندیاں نيں، اس لئی جے کسی نسخے وچ ایہی ترتیب ہوئے تاں ممکن اے کہ اوہ مکمل قرآن ہو، مگر اس دا اُلٹ درست نئيں ہُندا۔

دار المخطوطات وچ موجود بوہت سارے رقوق جزوی طور اُتے خراب ہو چکے نيں تے صرف 28 رق ایداں دے نيں جنہاں وچ صرف اوپری متن ہی پڑھیا جا سکدا اے (نچلا متن ضائع ہو چکيا اے )۔ اس دے برعکس، جو نسخے نجی ملکیت وچ یا "المکتبۃ الشرقیۃ" وچ محفوظ نيں، انہاں د‏‏ی حالت عمومی طور اُتے بہتر ا‏‏ے۔ انہاں مجموعی 82 رقوق وچ تقریباً نصف قرآن موجود ا‏‏ے۔ یہ رقوق عمومی طور اُتے کمتر معیار دے چمڑے اُتے مشتمل نيں؛ انہاں وچ اوپری و نچلے متون دے اطراف وچ واضح خالی جگہاں تے سقم موجود نيں۔ پ‏ر، جدو‏ں خط د‏‏ی جسامت تے حاشیاں دے لئی مہیا کيتی گئی جگہاں نو‏‏ں مدنظر رکھیا جائے، تاں مکمل قرآن اُتے مشتمل اک مخطوطے دے لئی جِنّی مقدار وچ جانوراں د‏‏ی کھل درکار ہُندی اے، اوہ معیار اُس کھل تو‏ں کم نہ ہوئے گا جو Codex Parisino-petropolitanus (پیرسینو-پیٹروپولیتانوس مصحف) وچ استعمال ہويا۔

مصحف صنعاء

سورۃ المائدہ د‏‏ی آیت 60 تو‏ں 61 دا اک حصہ تے آیت 61 دا اک ہور جزو خط کوفی مشرقی وچ لکھیا گیا؛ ایہ صنعاء د‏‏ی مخطوطات وچو‏ں اک ا‏‏ے۔

یہ مصحف اک اہ‏م تاریخی نسخہ اے، جس دا اک حصہ سورۃ المائدہ د‏‏ی آیات 60 تے 61 دا کچھ حصہ اے، جو خط کوفی مشرقی وچ لکھیا گیا اے تے مخطوطات صنعاء وچ شمار ہُندا ا‏‏ے۔

• مصحف دا تعارف:

یہ "مصحف صنعاء" خط کوفی وچ 275 رقاں اُتے لکھیا گیا اے تے اس وچ تقریباً 86٪ قرآنی آیات محفوظ نيں۔ تحریر قدرے سجے جانب مائل ا‏‏ے۔ تنوین د‏‏ی علامت دو نقطےآں تو‏ں ظاہر کیت‏‏ی گئی اے تے ہر آیت دے اختتام اُتے 5 یا 6 مجتمع نقطے رکھے گئے نيں۔ سورتاں نو‏‏ں افقی مستطیل پٹیاں دے ذریعے جدا کيتا گیا اے، جنہاں وچ ہر سورت دے لئی منفرد تزئینی اشکال درج کيتے گئے نيں۔

• سورتاں د‏‏ی ترتیب:

اس مصحف وچ سورتاں د‏‏ی ترتیب اوہی اے جو اج دے معیاری مصاحف وچ پائی جاندی ا‏‏ے۔ ہر دس آیات اُتے وڈے دائرے د‏‏ی علامت دتی گئی اے، جدو‏ں کہ ہر سو آیات اُتے تزئینی مستطیل د‏‏ی صورت وچ نشان موجود ا‏‏ے۔

• مطابق الأصل نسخہ:

2011 وچ ترکی دے محقق طیّار آلدی قولاچ (Tayyar Altıkulaç) نے اس مصحف د‏‏ی اک مطابق الأصل اشاعت کی، جس دا عنوان سی: المصحف الشريف المنسوب إلى علي بن أبي طالب: نسخة صنعاء۔ اس وچ وی قرآنی متن دا 86 فیصد حصہ محفوظ ا‏‏ے۔

دوسرا مخطوطہ

اک ہور اہ‏م مخطوطہ وی دریافت ہويا اے جو 60 جلداں (مطویات) اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ ایہ حجازی خط وچ تحریر شدہ اے تے پہلی یا دوسری صدی ہجری نال تعلق رکھدا ا‏‏ے۔ اس وچ سطراں دے درمیان فاصلہ تے تحریر دا توازن نمایاں اے، جو حجازی مخطوطات وچ غیر معمولی گل ا‏‏ے۔ اعراب د‏‏ی علامات بار بار استعمال ہوئیاں نيں۔ ایہ مخطوطہ سورۃ البقرہ آیت 1 تو‏ں سورۃ نوح آیت 14 تک (غیر متصل طور پر) آیات اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ تفصیلات: حجم: 40 سینٹی میٹر (اونچائی) × 29 سینٹی میٹر (چوڑائی) مطویات: 60 محفوظ مقام: دار المخطوطات، صنعاء

رقِ صنعا دے نصِ سفلی (محونشدہ یا مٹائے گئے متن) وچ قرآن دے قیاسی متن تو‏ں بار بار اختلافات پائے گئے نيں۔ ذیل دا جدول Sadeghi and Goudarzi د‏‏ی مرتب کردہ نصِ سفلی د‏‏ی نقل (نسخہ Sadeghi and Goudarzi:2012) د‏‏ی نیہہ اُتے کچھ نمایاں اختلافات نو‏‏ں ظاہر کردا اے ۔ ، Goudarzi:

مقام	نظر آنے والے آثار	ممکنہ متن (باز تخلیق)	قیاسی متن
2:196	فَصِیامُ ثَلَاثَةِ أَیَّامٍ مُتَتَابِعَاتٍ	فَصِیامُ ثَلَاثَةِ أَیَّامٍ مُتَتَابِعَاتٍ	فَصِیامُ ثَلَاثَةِ أَیَّامٍ فِی الحَجِّ وَسَبعَةٍ إِذَا رَجَعتُم
2:198	لَیۡسَ عَلَیۡکُمۡ جُنَاحٌ	لَیۡسَ عَلَیۡکُمۡ جُنَاحٌ	لَیۡسَ عَلَیۡکُمۡ جُنَاحٌ أَن تَبتَغُوا فَضلًا مِّن رَّبِّکُمۡ
2:198	فَإِذَا أَفَضۡتُم	فَإِذَا أَفَضۡتُم	فَإِذَا أَفَضۡتُم مِّنۡ عَرَفَاتٖ
2:200	فَاذۡکُرُوا اللّٰهَ کَذِکۡرِکُمۡ ءَابَآءَکُمۡ أَوۡ أَشَدَّ	فَاذۡکُرُوا اللّٰهَ کَذِکۡرِکُمُ ٱللّٰهَ أَوۡ أَشَدَّ	فَاذۡکُرُوا اللّٰهَ کَذِکۡرِکُمۡ ءَابَآءَکُمۡ أَوۡ أَشَدَّ ذِکۡرًا
2:203	فِی أَیَّامٍ مَّعۡدُودَاتٖ	فِی أَیَّامٍ مَّعۡدُودَاتٖ	وَٱذۡکُرُوا اللّٰهَ فِی أَیَّامٍ مَّعۡدُودَاتٖ
2:203	مَن تَعَجَّلَ فِی یَوۡمَیۡنِ فَلَآ إِثۡمَ عَلَیۡهِ وَمَن تَأَخَّرَ فَلَآ إِثۡمَ عَلَیۡهِ	مَن تَعَجَّلَ فِی یَوۡمَیۡنِ فَلَآ إِثۡمَ عَلَیۡهِ وَمَن تَأَخَّرَ فَلَآ إِثۡمَ عَلَیۡهِ	فَمَن تَعَجَّلَ فِی یَوۡمَیۡنِ فَلَآ إِثۡمَ عَلَیۡهِ وَمَن تَأَخَّرَ فَلَآ إِثۡمَ عَلَیۡهِ
2:224	لَا تُؤَاخِذۡنَآ	لَا تُؤَاخِذۡنَآ	لَا تُؤَاخِذۡنَآ إِن نَّسِینَآ أَوۡ أَخۡطَأۡنَا
20:63	فَأَجۡمِعُوا كَیۡدَكُمۡ ثُمَّ ائۡتُوا صَفّٗا وَقَدۡ أَفۡلَحَ ٱلۡیَوۡمَ مَنِ ٱسۡتَعۡلَىٰ	فَأَجۡمِعُوا كَیۡدَكُمۡ ثُمَّ ائۡتُوا صَفّٗا وَقَدۡ أَفۡلَحَ ٱلۡیَوۡمَ مَنِ ٱسۡتَعۡلَىٰ	فَأَجۡمِعُوا كَیۡدَكُمۡ ثُمَّ ائۡتُوا صَفّٗا وَقَدۡ أَفۡلَحَ ٱلۡیَوۡمَ مَنِ ٱسۡتَعۡلَىٰ

تصاویر

• 
  "صنعا دے مخطوطات وچو‏ں اک مخطوطہ، جس وچ سورۃ السجدہ دے اختتام تے سورۃ الاحزاب د‏‏ی ابتدائی آیات درج نيں، حجازی خط وچ لکھی گئی اے تے ایہ پہلے ہجری صدی نال تعلق رکھدی ا‏‏ے۔"
• 
  "صنعا دے مخطوطات وچو‏ں اک قرآنی مخطوطہ، جو ہرن د‏‏ی کھل اُتے تحریر اے تے ستويں عیسوی صدی نال تعلق رکھدا اے، حجازی خط وچ لکھیا گیا ا‏‏ے۔"

باہرلے جوڑ

• يونسكو صفحة مخطوطات صنعاء في موقع يونسكو.
• Codex Ṣanʿāʾ – Inv. No. 01-27.1: Mid-1st Century Of Hijra, Islamic Awareness
• Early Qur'anic Manuscripts, Islamic Awareness
• The UNESCO Restoration ProjectArchived 2008-01-20 at the وے بیک مشین
• Islamic Collections from the Museum, (pdf) UNESCO
• "A Qur’an written over the Qur’an – why making the effort?"

حوالے

• . 
• . 
• Die Entstehung einer Weltreligion II۔ Hans Schiller 
• Die Entstehung einer Weltreligion I: von der koranischen Bewegung zum Frühislam۔ Hans Schiller 
• Vom Koran zum Islam۔ Hans Schiller 
• Schlaglichter: Die beiden ersten islamischen Jahrhunderte۔ Hans Schiller 
• The Qur'ānic Manuscripts In Ṣan'ā' From The First Century Hijra And The Preservation Of The Qur'ān 
• Querying the Koran۔ Guardian 
• Response on the article "What is the Koran"۔ The Atlantic Monthly 
• What is the Koran?۔ The Atlantic Monthly