مریخ اُتے پانی

وکیپیڈیا توں
Jump to navigation Jump to search
ارضیاتی اعداد و شمار کی بنیاد پر قدیمی مریخ کس طرح  کا نظر آتا ہوگا، ایک مصور کا تخیل۔

دور حاضر وچ اگرچہ مریخ اُتے پانی دی تھوڑی سی مقدار کرۂ فضائی وچ بطور آبی بخارات موجود اے پر ایتھے اُتے زیادہ تر پانی صرف برف دی صورت ای وچ پایا جاندا اے[1] جدونکہ کدی کبھار تھوڑے توں نمکین پانی دی مقدار مریخ دی مٹی وچ کم گہرائی اُتے وی پائی جاندی اے۔[2] اوہ واحد جگہ جتھے اُتے پانی دی برف سطح اُتے دکھائی دے سکدی اے اوہ شمالی قطبی برفیلی ٹوپی اے۔[3] پانی دی برف دی فراواں مقدار مریخ دے جنوبی قطب اُتے سدا بہار کاربن ڈائی آکسائڈ دی برفیلی ٹوپی دے نیچے تے معتدل عرض البلد وچ سطح زمین توں قریب موجود اے۔[4][5][6][7] پنجاہ لکھ مکعب کلومیٹر توں زیادہ برف دا سراغ مریخ دی سطح اُتے جاں اس دے قریب لایا جا چکیا اے۔ ایہ مقدار اس قدر اے کہ پورے سیارے دی سطح نوں 35 میٹر دی گہرائی وچ ڈبو سکدی اے۔[8] بلکہ سطح توں نیچے تے گہرائی وچ مزید برف دی موجودگی دا امکان اے۔[9]

دور حاضر وچ کچھ مائع پانی مریخ دی سطح اُتے عارضی طور اُتے نمودار ہو سکدا اے پر ایسا صرف مخصوص حالات دے زیر اثر ای ہُندا اے۔[10][11][12] مریخ دی سطح اُتے مائع پانی کےکھڑے بڑے ذخیرے اس لئی وجود نئيں رکھدے کیونجے سطح اُتے موجود فضائی دباؤ دی اوسط 600 پاسکل (0.087 psi) – یعنی زمین دے سطح سمندر دے دباؤ دا صرف 0.6 فیصد اے – تے کیونجے سیاروی درجہ حرارت بوہت ای کم ((210K (-63 °C ) اے لہٰذا اس دی وجہ توں جاں تو تیز رفتار تبخیر (عمل تصعید) جاں تیز رفتار انجماد وقوع پزیر ہو جاندا اے۔ اج توں لگ بھگ 3 ارب 80 کروڑ برس پہلے، مریخ دا کرۂ فضائی کافی کثیف تے درجہ حرارت کافی بلند سی [13][14] جس دی وجہ توں سطح اُتے پانی دی وسیع مقدار موجود سی [15][16][17] گمان اے کہ مریخ اُتے اس دور وچ اک وڈا سمندر وی ہوۓگآ[18][19][20][21] جس نے سیارے دے اک تہائی حصّے نوں گھیرا ہویا ہوۓگآ۔[22][23][24] بظاہر ایسا لگتا اے کہ مریخ دے ماضی قریب وچ پانی سطح اُتے مختلف ادوار وچ مختصر طور اُتے بہتا رہیا اے۔[25][26][27] 9 دسمبر 2013ء نوں ناسا نے کیوریوسٹی جتھے گرد دی تحقیق توں حاصل کردہ ثبوتاں دی بنیاد اُتے دسیا کہ ایولس پالس، گیل شہابی گڑھے وچ قدیمی تازہ پانی دی جھیلاں موجود نیں جو خرد حیات دے لئی مہمان نواز ماحول مہیا کر سکدی تھاں۔[28][29]

مریخ اُتے پانی دی  کثیر مقدار تے سیارے دی ارضیاندی تریخ وچ اس دے اہم کردار دے بارے وچ  کافی ثبوت ملے نیں ۔[30][31] دور حاضر وچ مریخ دے پانی دے ذخائر دا اندازہ خلائی جہاز توں حاصل کردہ تصویراں، دور حساسی تیکنیک ( طیف پیمائی،[32][33] ریڈار،[34] وغیرہ) تے خلائی گاڑیاں تے جتھے گرداں دی تفتیش توں لایا جا سکدا اے۔[35][36] ماضی دے پانی توں متعلق ارضیاندی ثبوتاں دے سراغ وچ مریخ دی سطح اُتے آنے والے سیلاباں توں تراشی ہوئی شاندار بہنے والی نہراں،[37] قدیمی دریائی وادیاں دے جال،[38][39] ڈیلٹا تے جھیلاں دی تہاں،[40][41][42][43] اورمائع پانی توں بننے والی سطح اُتے موجود چٹاناں تے معدنیات شامل نیں ۔[44] اکثر سطحی خدوخال زمینی برف (زیر سطحی مستقلاً جمی ہوئی زمین)،[45] تے برفانی توداں وچ ہونے والی برف دی حرکت دے بارے وچ ماضی قریب[46][47][48][49] تے عصر حاضر [50] وچ اشارہ دیندے نیں ۔ عمودی چوٹیاں تے شہابی گڑھاں دی دیواراں دے نال نالیاں تے ڈھلوانی نالیاں بتاندی نیں کہ پانی نے مریخ دی سطح دی تراش خراش نوں جاری رکھیا اے، ہرچند کہ ایہ عمل قدیمی ماضی دی نسبت ہن حد درجہ کم ہو گیا اے۔

اگرچہ مریخ دی سطح ماضی وچ مختلف ادوار وچ مرطوب رہی اے تے امکان اے کہ ایہ ارب ہا برس پہلے خرد حیات دے لئی مہربان وی رہی ہوگی،[51] پر سطح اُتے موجود حالیہ ماحول خشک تے جما دینے والا اے، شاید ایہ ماحول خرد حیات دے لئی اک ناقابل تسخیر رکاوٹ اے۔ مزید براں مریخ وچ کثیف کرۂ فضائی، اوزون دی تہ تے مقناطیسی میدان وی موجود نئيں نیں جس دی وجہ توں شمسی تے کائناندی اشعاع بغیر کسے رکاوٹ دے اس دی سطح توں ٹکراندی نیں ۔ سطح اُتے موجود خلیاندی ساخت رکھنے والی حیات دے زندہ رہنے دے لئی اک تے وڈا مسئلہ انہاں اُتے پڑنے والی آئن زدہ تابکاری دا تباہ کر دینے والا اثر اے۔[52][53] لہٰذا مریخ اُتے حیات نوں پروان چڑھانے دے لئی سب توں بہترین جگہ زیر سطح ماحول ای ہو سکدا اے۔[54][55][56]

واریگو  ویلس کے قریب خشک نالے

مریخ اُتے پانی دے بارے وچ علم، سیارے دی حیات نوں سہارا دینے دی تفہیم تے مستقبل دی انسانی کھوج دے لئی وسائل نوں مہیا کرنے دی صلاحیت دی جانچ دے لئی انتہائی اہم و ضروری اے۔ اکیسویں صدی دی پہلی دہائی وچ "پانی دے پیچھے چلو"دا نعرہ ناسا دے مریخ کھوجی پروگرام دا رہیا اے۔ 2001ء مریخی مہمات، مریخی کھوجی جتھے گرد، مریخی پڑتال گر مدار گرد تے مریخی فینکس خلائی گاڑی ایہ تمام دے سارے مریخ اُتے پانی دی فراوانی تے تقسیم دے بارے وچ اہم سوالات دے جواب دینے دے لئی کھوج کر چکے نیں ۔ ای ایس اے دا مریخی ایکسپریس مدار گرد نے وی اس مہم جوئی دے بارے وچ اہم معلومات فراہم دی اے۔[57] مریخی مہم، مریخی ایکسپریس، آپرچونیٹی جتھے گرد، ایم آر او تے مریخی سائنس خلائی گاڑی کیوریوسٹی جتھے گرد ہن وی مریخ توں معلومات نوں بھیج رہے نیں تے دریافتاں نے ہونا ہن وی جاری رکھیا ہویا اے۔

تاریخی پس منظر [لکھو]

مریخ اُتے پانی دا قیاس خلائی دور شروع ہونے توں وی سینکڑاں برس پہلے توں رہیا اے۔ دوربین توں ابتدائی مشاہدہ کرنے والاں نے انتہائی درستی توں سفید قطبی ٹوپیاں تے بادلاں نوں پانی دی موجودگی دے نشان دے طور پرشناخت کر لیا سی۔ کافی برساں تک مریخ دی سطح اُتے موجود تاریک حصّوں نوں سمندرسمجھا جاندا رہیا۔[58] انہاں مشاہدات نے اس حقیقت دے نال مل کر کہ مریخ اُتے وی دن 24 گھنٹے دا ہُندا اے، فلکیات دان ولیم ہرشل کو1784ء اس بات دا اعلان کرنے دی راہ دکھائی کہ شاید مریخ اپنے رہائشیاں نوں اک ایسا ماحول فراہم کردا اے جوزمین توں کافی حد تک مشابہ اے۔ [59]

مریخ کا تاریخی نقشہ از طرف جیووانی شیاپیریلی۔
مریخی نہروں کے فلکیات دان پرسیول لوویل کے 1898ء میں بنائے گئے خاکے۔

بیسویں صدی دے آغاز وچ اکثر فلکیات داناں نے ایہ دریافت کر لیا سی کہ مریخ زمین توں زیادہ سرد و خشک اے۔ سمندروں دے وجود نوں ہن تسلیم نئيں کیتا جادا سی، لہٰذا مریخ دی تصویر تبدیل ہو کر اک ایسے "دم توڑتے" ہوئے سیارے دی ہو گئی سی جس وچ پانی دی انتہائی گھٹ مقدار سی۔ اوہ تاریک علاقے جو موسم دے نال بدلدے سن ہن انہاں نوں سبزہ روئیدگی سمجھیا جانے لگیا سی۔[60] اوہ آدمی جس نے مریخ دے اس چہرہ نوں قبول عام بنانے وچ سب توں زیادہ کردار ادا کیدا سی اوہ پرسیول لوویل (1855–1916) سی، جس نے ایہ تصور کیدا سی کہ مریخ اُتے نہراں دے جال نوں بنانے دی اک دوڑ لگی ہوئی اے تے انہاں نہراں دے ذریعہ مریخ دے استوائی خطے دے لوک پانی نوں قطبین توں لاتے ہون گے۔ ہرچند کہ اس نے عوام الناس وچ انتہائی جوش و خروش بھر دتا سی، پر لوویل دا خیال اکثر فلکیات داناں نے رد کر دتا سی۔ اس دور وچ سائنسی حقیقت اُتے سب توں زیادہ لوگاں نوں جس شخص نے قائل کیتا اوہ انگریز فلکیات دان ایڈورڈ والٹر مونڈر (1851–1928) سن جنہاں نے مریخ دے ماحول کوآرکٹک جزیرے اُتے موجود بیس ہزار فٹ دی چوٹی توں ملایا سی [61] اس طرح دے ماحول وچ صرف کائی دے باقی رہنے دی امید دی جا سکدی اے۔

اسی دوران وچ کئی فلکیات دان سیاروی طیف بینی دے آلات نوں مزید بہتر کرنے وچ لگے ہوئے سن تاکہ مریخی ماحول دے اجزاء دا تعین کرسکاں۔ 1925ء تا 1943ء دے درمیان ماؤنٹ ولسن رصدگاہ دے والٹر ایڈمزاور تھیوڈور ڈنہم مریخ دے ماحول وچ آکسیجن تے پانی دے بخارات نوں ڈھونڈنے دی کوشش دی، جس دے نتیجے کچھ زیادہ حوصلہ افزا نہ سن۔ مریخی ماحول وچ جس جز دے بارے وچ یقین توں کہیا جا سکدا سی اوہ صرف کاربن ڈائی آکسائڈ سی جس دی شاخت جیرارڈ کائیپر نے طیف بینی کرکے 1947ء وچ دی سی۔[62] مریخ اُتے 1963ءسے پہلے تک پانی دے بخارات دا واضح طور اُتے سراغ نئيں لایا گیا سی۔ [63]

مرینیر چارم سے حاصل کردہ اس تصویر میں ایک ویران سیارہ دکھائی دیتا ہے (1965ء)

کیسینی (1666ء) دے دور توں قطبی ٹوپیاں دے اجزائے ترکیبی وچ پانی نوں فرض کیتا جاندا رہیا سی، اس اُتے 1800ء دے دور دے کچھ سائنس داناں نے اعتراض اٹھائے جو اوتھے اُتے کاربن ڈائی آکسائڈ ہونے دے حق وچ سن کیونجے اس دی وجہ انہاں دی نظر وچ سیارے دا بحیثیت مجموعی درجہ حرارت تے پانی دی قابل ذکر مقدار دی کمی سی۔ 1966ء وچ اس مفروضے دی تصدیق رابرٹ لیٹن تے بروس مررے نے دی۔[64] اج اساں جانتے نیں کہ دونے قطب دی سرد ٹوپیاں بنیادی طور اُتے کاربن ڈائی آکسائڈ دی برف توں بنی ہوئی نیں ، پر اک دائمی (جاں سدا بہار) پانی دی برف دی ٹوپی شمالی قطب اُتے موسم گرما دے دوران موجود رہتی اے۔ جنوبی قطب اُتے موسم گرما دے دوران وچ کاربن ڈائی آکسائڈ دی برف رہتی اے، پر اس ٹوپی دے نیچے وی پانی دی برف موجود اے۔

مریخ دے ماحول دے معمے دا آخری حصّے مرینیر چہارم نے 1965ء وچ دتا۔ خلائی جہاز توں حاصل کردہ دانے دار ٹیلی ویژن دی تصویراں وچ معلوم ہویا کہ سطح اُتے شہابی گڑھاں دا غلبہ اے، جس دا مطلب ایہ سی کہ سطح کافی پرانی اے تے اس نے کٹاؤ تے ساختمائی دے عمل دا سامنا نئيں کیتا اے جس طرح توں زمین اُتے ہُندا اے۔ کم کٹاؤ دا مطلب ایہ سی کہ مائع پانی نے شاید سیارے دی شکلی ارضیات وچ ارب ہا برس توں کوئی اہم کردار ادا نئيں کیتا اے۔[65] مزید براں جدوں خلائی جہاز سیارے دے پیچھے توں لنگھدا اے تو اس توں حاصل کردہ ریڈیائی اشاراں وچ تغیرات سائنس داناں نوں اس قابل کر دے نیں کہ اوہ کرۂ فضائی دی کثافت نوں ناپ سکاں۔ نتیجے توں معلوم ہویا اے کہ زمین دے سطح سمندر دے دباؤ دا 1 فیصد توں وی کم اوتھے دا ماحولیاندی دباؤ اے جو لامحالہ طور اُتے مائع پانی دے وجود دا انکار کردا اے کیونجے اتنے کم دباؤ دی وجہ توں پانی تیزی توں ابلے گا جاں فیر جم جائے گا۔[66] مریخ اک ایسی دنیا دے طور اُتے ابھرا جو چاند وانگکی اے پر اس دا لچھے دار کرۂ فضائی اتنا اے کہ ارد گرد دی دھول نوں اڑا دیتا اے۔ مریخ دی ایہ تصویر اس وقت تک مزید اک دہائی تک باقی رہی جدوں تک مرینیر نہم نے مریخ دی زیادہ متحرک تصویر نئيں دکھائی جس وچ اس نے اشارہ دتا کہ سیارے دا ماضی اس دے حال دے ماحول توں کافی حلیم و مہمان نواز سی۔

24 جنوری 2014ء وچ ناسا نے دسیا کہ کیوریوسٹی تے آپرچونیٹی جتھے گرداں دے ذریعہ مریخ اُتے دی جانے والی حالیہ تحقیق قدیمی حیات دے ثبوتاں دی تلاش کرے گی۔ اس دے علاوہ ایہ اس حیاندی کرہ دی وی تلاش کرے گا جس دی بنیاد خود پرور، جرثوماں تے / جاں کیمیائی سنگی خود پرور خرد حیاتیات ہُندی اے۔ مزید براں اس نے قدیمی پانی دے نال یخ توداں دے تالابی ماحول (میدان جنہاں دا تعلق قدیمی دریاواں جاں جھیلاں توں اے) تے قابل مسکن جگہاں نوں وی تلاش کرنا اے۔[67] [68][69][70]

کئی برساں تک ایہ سمجھیا جاندا رہیا کہ سیلاباں دی باقیات دے مشاہدات دی وجوہات سیاروی پانی دے جدول توں نکلنے والا پانی اے، پر 2015ء وچ ہونے والی تحقیق نے 45 کروڑ برس پہلے مقامی رسوبی چٹاناں دے ذخیرے تے دھری ہوئی برف نوں اس دا ماخذ دسیا اے۔[71] دریاواں تے توداں دے پگھلنے توں رسوبی ذخائر نے قدیمی سمندراں دے نیچے موجود دیو ہیکل گھاٹیاں نوں بھر دتا اے جو سیارے دے شمالی نچلے میداناں وچ موجود نیں ۔ ایہ اوہ پانی سی جو انہاں گھاٹیاں دی رسوبی چٹاناں وچ جمع سی جو بعد وچ عظیم سیلاباں دی صورت وچ نکلا جس دا اثر اج وی دیکھیا جا سکدا اے۔

چٹاناں تے معدنیات توں حاصل کردہ ثبوت [لکھو]

اج اس بات نوں کافی حد تک تسلیم کر لیا گیا اے کہ مریخ دی ابتدائی تریخ وچ اوتھے پانی دی کافی فراوانی سی،[72][73] پر اس دور دے پانی دے سارے وڈے علاقے اج غائب ہو چکے نیں ۔ ابتدائی مریخ دے دور دے پانی دا کچھ حصّے عصرحاضر دے مریخ وچ ہن وی موجود اے کیونجے برف تے پانی توں لبریز مادّوں دی ساخت بشمول مٹی والی معدنیات (سیلیکٹ) تے گندھک دے نمک وچ قید اے۔[74][75][76][77][78] ہائیڈروجن دے اساں جاؤں دی تحقیق بتاندی اے کہ مریخ توں 2.5 فلکی اکائیاں دے فاصلے اُتے موجود سیارچاں تے دم دار تارےآں نے مریخ نوں پانی دتا، جس دی مقدار زمین دے حالیہ سمندراں دا 6 تا 27 فیصد بنتی اے۔[79]

مریخ پر پانی کی تاریخ  اعدادپہلے کے  ارب ہا برسوں کو ظاہر کررہے ہیں

پانی ماحولیاندی مصنوعات وچ (آبی معدنیات)[لکھو]

مریخ دی سطح اُتے بنیادی پتھر دی قسم سنگ سیاہ اے۔ ایہ اک لطیف دانے دار آتشاں چٹان ہُندی اے جو زیادہ تر مافک سیلیکٹ زبر جد، پیروکسن تے پلاجیوکلاس فلسپار(بلوری قلماں اُتے مُشتمل فلسپار معدنیات دے سلسلے) اُتے مشتمل ہُندی اے۔[80] جدوں پانی تے فضائی گیساں توں اس دا سامنا ہُندا اے تو ایہ معدنیات کیمیائی موسم وچ اک نواں (ذیلی) معدنیات وچ بدل جاندے نیں ، جس وچوں کچھ اپنی قلمی ساخت وچ پانی نوں وی شامل کر لیندے نیں ، چاہیے اوہ پانی ہو جاں ہائیڈروکسل(اک ہائیڈروجن ایٹم اک آکسیجن ایٹم توں مزدوج) دی صورت ہو۔ آبیدہ معدنیات دی مثالاں وچ آئرن ہائیڈ روآکسائیڈز گوتھائٹ (میدانی مٹی دا اک عام جز)؛ تبخیر ہوئے معدنیات، جپسم تے کیسیرائیٹ؛ اپلائن سیلیکا تے سنگی سیلی کیٹ (جس نوں مٹی دی معدن وی کہندے نیں )، جداں کہ گل چینی تے مونٹ موریلونائیٹ شامل نیں ۔ [81]

کیمیائی ماحول دا اک براہ راست اثر پانی تے دوسرے تعاملی کیمیائی عناصر دا استعمال اے، جس نوں اوہ چلتے پھرتے ذخیراں مثلاً کرۂ فضائی تے آبی کرہ توں حاصل کردا اے تے اس نوں جدا کرکے چٹاناں تے معدنیات وچ ڈال دیتا اے۔[82] مریخی پرت نے آبیدہ معدنیات وچ پانی دی کتنی مقدار نوں ذخیرہ کیتا اے اس دا فی الوقت معلوم نئيں اے پر اندازہ اے کہ ایہ کافی وڈی مقدار ہوگی۔[83] مثال دے طور اُتے مریڈیانی پلانم اُتے آپرچونیٹی جتھے گرد وچ لگے ہوئے آلات توں کیتی گئی سطح توں نکلی ہوئی چٹان دے معدنیاندی نمونے دی جانچ توں معلوم ہویا کہ اوتھے اُتے موجود گندھک دے نمک دے ذخیرے اپنے وزن دا 22 فیصد تک پانی اُتے مشتمل ہُندے نیں ۔[84]

زمین اُتے تمام کیمیائی موسمی تعاملات وچ پانی کسے حد تک شامل ہُندا اے۔[85] لہٰذا کافی ذیلی معدن اصل وچ پانی نوں اپنے اندر ذخیرہ نئيں کر دے بلکہ انہاں نوں بننے دے لئی پانی ضرورت ہُندی اے۔ کچھ نابیدہ ذیلی معدن دی مثالاں وچ کاربونیٹ، کچھ گندھک دے نمکیات (جداں کہ نابیدہ کیلشیم سلفیٹ) تے دھاندی آکسائڈز جداں کہ آئرن آکسائڈ معدن قلمی کچا لوہا شامل نیں ۔ مریخ پراس طرح دی کچھ موسمی پیدوار نظری طور اُتے پانی دے بغیر جاں گھٹ مقدار دی موجود برف جاں مہین سالماندی پیمانے دی فلماں (یک سالمی تہ) وچ وی بن سکدی نیں ۔[86][87] مریخ اُتے جاری رہنے والے اس عجیب موسم دے دائرہ کار دے بارے وچ ہن وی اساں قطعیت دے نال کچھ نئيں کہہ سکدے۔ انہاں معدنیات نوں جو پانی نوں شامل کردتی نیں جاں پانی دی موجودگی وچ بنتی نیں ، عام طور توں "آبیدہ معدنیات" کہندے نیں ۔

آبیدہ معدنیات اپنے بننے دے وقت موجود ماحول دی قسم دا حساس اشارہ دیتی نیں ۔ آبیدہ تعامل دے آسانی توں وقوع پزیر ہونے دا انحصار دباؤ، درجہ حرارت تے قابل حل مادّوں تے گیساں دے مرتکز ہونے اُتے ہُندا اے۔[88] دو اہم خصوصیات pH تے تکسیدی تخفیفی امکان (Eh) اے۔ مثال دے طور اُتے سلفیٹ معدن جاروسائٹ صرف کم pH (زبردست تیزابی) پانی وچ ای بنتا اے۔ سنگی سیلی کیٹ عام طور اُتے معتدل توں لے کر زیادہ pH (کھارے) وچ بنتا اے۔ Eh آبیدہ نظام وچ تکسیدی حالت نوں ناپنے دی اکائی اے۔ Eh تے pH مل کر انہاں معدنیات دی اقسام دا بتاندے نیں جنہاں دے حرحرکی طور اُتے بننے دا امکان مخصوص آبیدہ جزئیات توں ہُندا اے۔ اس طرح مریخ اُتے موجود ماضی دی ماحولیاندی شرطاں بشمول مائل با حیات نوں چٹاناں وچ موجود معدنیات دی اقسام توں انبساط کیتا جا سکدا اے۔

گرماہی تغیر [لکھو]

گرماہی(hydrothermal) سیال دی مساماں تے شگافاں دے ذریعہ ہجرت وی زیر سطح زمین وچ آبیدہ معدن نوں بنا سکدے نیں ۔ گرماہی نظام نوں چلانے والی توانائی قریبی میگما جسم جاں وڈے تصادماں دی باقی مانندہ حرارت توں ملتی ہوگی۔[89] زمینی سمندراں دی تہ وچ ہونے والے گرماہی تغیر دی اک اہم قسم سرپنٹینائیٹ( بل کھادی ہوئی ساخت) اے، جو اس وقت وقوع پزیر ہُندی اے جدوں سمندری پانی بالائے مافک تے سنگ سیاہ دی چٹاناں دے درمیان وچوں ہُندا ہویا ہجرت کردا اے۔ پانی دی چٹاناں دا تعامل دا نتیجہ زبرجد تے پیروکسن وچ موجود لوہے دی تکسید دی صورت وچ نکلتا اے جس توں آہنی لوہا (جداں کہ معدن سنگ مقناطیس) بنتا اے تے ضمنی پیداوار دے طور اُتے سالماندی ہائیڈروجن نوں بناندا اے۔ اس عمل وچ اک بلند درجے دا کھاری تے تخفیفی (پست Eh) ماحول بنتا اے۔ ایہ ماحول مختلف قسم دی سنگی سیلی کیٹ (بل کھاندی معدن) تے مختلف کاربونیٹ معدنیات نوں بنانے دے لئی سازگار ہُندا اے تے مل کر اک چٹان نوں بناندا اے جس نوں سرپنٹینائیٹ (بل کھادی ہوئی ساخت) کہندے نیں ۔[90] بننے والی ہائیڈروجن گیس کیمیائی تالیفی جانداراں دی توانائی دا اہم ذریعہ ہو سکدی اے بصورت ہور ایہ کاربن ڈائی آکسائڈ توں تعامل کرکے میتھین گیس نوں پیدا کر سکدی اے، مریخ دے ماحول وچ پائی جانے والی میتھین گیس دی کچھ مقدار اس عمل دے ذریعہ بنی اے جس نوں غیر حیاتیاندی ماخذ دے طور اُتے جانا جاندا اے۔[91] سرپنٹین معدن وی کافی پانی دا ذخیرہ (ہائیڈروکسل) دے طور اُتے اپنی قلمی ساخت وچ کر سکدے نیں ۔ اک حالیہ تحقیق دلیل دیتی اے کہ مریخ دے قدیمی بلند میداناں دی پرتاں وچ قیاسی سرپنٹینائیٹ پانی دی 500 میٹر موٹی سیاروی اساں پلہ تہ تک رکھ سکدی اے۔[92] ہرچند کہ کچھ سرپنٹینا ئیٹ معدن دا سراغ مریخ اُتے لایا جا چکیا اے، دور حساسیاں توں حاصل کردہ اعداد و شمار اس طرح دے وسیع سطح توں اُتے نکلے ہوئے ثبوت فراہم نئيں کر سکے نیں ۔[93] ایہ حقیقت اس بات نوں نظر انداز نئيں کر سکدی کہ سرپنٹینائیٹ دی وڈی مقدار مریخی تہ وچ مخفی ہو سکدی اے۔

موسمی شرح [لکھو]

اوہ شرح جس توں بنیادی معدن ذیلی آبیدہ معدن وچ تبدیل ہُندی اے، بدلتی رہتی اے۔ بنیادی سیلی کیٹ معدن دی قلماں میگما توں جس دباؤ تے درجہ حرارت وچ بنتی نیں اوہ سیارے دی سطح اُتے موجود ماحول توں وسیع پیمانے اُتے الگ ہُندا اے۔ جدوں ایہ سطح دے ماحول دا سامنا کر دے نیں تو ایہ معدنیات توازن نوں کھو دیندے نیں تے دستیاب کیمیائی اجزاء توں متعامل کرنے دی کوشش کر دے نیں تاکہ مزید پائیدار معدن بنا سکاں۔ عام طور اُتے اوہ سیلی کیٹ معدن جو اُچے درجہ حرارت والے موسم اُتے قلم دی شکل انتہائی تیزی توں اختیار کر لیندے نیں (ٹھنڈے ہوئے میگما وچ پہلے ٹھوس ہُندے نیں )۔[94] زمین تے مریخ دونے اُتے سب توں زیادہ عام پایا جانے والا معدن جو اس کسوٹی اُتے پورا اترتا اے زبرجد اے جو پانی دی موجودگی وچ فوراً مٹی والی معدن وچ بدلتا اے۔

زبرجد مریخ اُتے کافی موجود اے [95] جس توں ایہ معلوم ہُندا اے کہ مریخ دی سطح نوں پانی نے بوہت زیادہ متغیر نئيں کیتا؛ کثیر ارضیاندی ثبوت اس دے برخلاف وی موجود نیں ۔[96][97][98][99][100]

مریخی شہابیے[لکھو]

مریخی شہابیہ  ALH84001

60 توں زائد مریخ توں آنے والے شہابیے دریافت کیتے جاچکے نیں ۔[101] انہاں وچوں کچھ وچ ایسے ثبوت موجود نیں جو ایہ بتاندے نیں کہ جدوں اوہ مریخ اُتے سن تو انہاں دا سامنا پانی توں ہویا سی۔ کچھ مریخی شہابیے سنگ سیاہ شیرگو ٹایئٹ کہلاندے نیں، انہاں نوں ( آبیدہ کاربونیٹ تے گندھک دی نمکیات دی موجودگی توں )دیکھ کر ایسا لگتا اے کہ خلا وچ پھینکے جانے توں پہلے اس دا سامنا مائع پانی توں ہویا سی۔[102][103] ایسا وی دیکھیا گیا اے کہ شہابیاں دی اک تے جماعت نخیلائیٹ وچ مائع پانی لگ بھگ 62 کروڑ برس پہلے پھیلیا سی تے اوہ مریخ توں لگ بھگ اک کروڑ ست لکھ پنجاہ ہزار برس پہلے سیارچوی ٹکر وچ اوتھے توں ٹٹ کر نکلا سی۔ ایہ زمین اُتے پچھلے دس ہزار برس وچ گرے نیں ۔ [104]

1996ء وچ سائنس داناں دے اک گروپ نے مریخ توں آئے ہوئے شہابیے ایلن ہلز 84001 وچ خرد رکاز دی ممکنہ موجودگی دا دسیا۔[105] اس اُتے دی جانے والی اکثر تحقیقات نے رکاز دے معتبر ہونے نوں تسلیم نئيں کیتا۔[106][107] ایہ پتا لگیا کہ سیارچے دا زیادہ تر نامیاندی مادّہ ارضیاندی اصل دا سی۔[108]

ارض شکلہ ثبوت [لکھو]

جھیلاں تے دریائی وادیاں [لکھو]

1971ء دے مرینیر نہم خلائی جہاز نے مریخ اُتے پانی دے حوالے توں ہمارے تصورات وچ انقلاب برپا کر دتا۔ کئی علاقاں وچ وسیع دریائی وادیاں پائی گئاں۔ تصویراں بتاندی نیں کہ پانی دے سیلاب نے ڈیماں نوں توڑتے ہوئے گہری وادیاں تراشاں، چکر دار نالیاں نوں بہا کر نچلی چٹاناں وچ بدل دتا تے ہزار ہا کلومیٹر دا سفر طے کیتا۔ جنوبی نصف کرہ وچ شاخ دار بہاؤ دے علاقے بتاندے نیں کہ کدی اوتھے بارش وی ہُندی سی۔[109][110][111] وقت گزرنے دے نال شناخت شدہ وادیاں دی تعداد وچ اضافہ ہُندا گیا۔ 2010ء وچ شایع ہونے والی تحقیقاندی رپورٹ نے مریخ اُتے 40 ہزار وادیاں دا نقشہ بنایا یعنی ایہ تعداد لگ بھگ پہلے جانے جانی والی وادیاں دی تعداد توں چار گنا زیادہ اے۔ مریخی پانی توں کٹاؤ توں بننے والے خدوخال دو مختلف جماعتاں وچ زمرہ بند کیتے جا سکدے نیں : ١) شجر نما (شجرینی)، میدانی پیمانے دے وسیع منقسم، نوایچین دور دے وادیاں دے جال تے ٢) غیر معمولی وڈے، لمبے، یک لڑی، الگ، ہیسپیرین دور دے مخرج نالے۔ حالیہ کم بتاندا اے کہ ہو سکدا اے کہ اوتھے کوئی حالیہ پیچیدہ، چھوٹے، نوجوان ( ایمیزونی ہیسپیرین) نالاں دی جماعت وسط عرض البلد وچ وی موجود ہو، جو ممکنہ طور اُتے مقامی پگھلی ہوئی برف دے ذخیراں دی وجہ توں بنی ہو۔[112][113]

کیسی ویلز - ایک اہم مخرج نہر - مولا کے ارتفاعی اعداد و شمار میں دیکھا جانے والا۔ بہاؤ نیچے بائیں سے دائیں طرف ہے۔ تصویر لگ بھگ 1600 کلومیٹر حصّے کی ہے۔ یہ نہروں کا نظام اس تصویر کے جنوب میں 1200 کلومیٹر ایکس کھائی تک پھیلا ہوا ہے۔

مریخ دے کچھ حصّے الٹے سطح دے ابھار دکھاندے نیں۔ ایسا تد ہُندا اے جدوں گاد بہاؤ دی تہ وچ جمع ہو جاندی اے تے کٹاؤ توں سیمنٹ وانگجڑ کر مزاحمت کرنا شروع کر دیتی اے۔ بعد وچ ایہ علاقے دفن ہو جاندے نیں ۔ بالآخر کٹاؤ اوپری سطح نوں الگ کرکے بعد الذکر بہاؤ نوں سامنے لے آندی اے کیونجے ایہ کٹاؤ توں مزاحمت کر دے نیں ۔ مریخ آفاقی سرویر نے اس عمل دی کافی مثالاں دیکھی نیں ۔،[114][115] مریخ دے کافی علاقاں وچ اس طرح دے الٹی سطح دے ابھار ملے نیں بطور خاص، میڈوسا مجوف بناوٹ[116] میاموٹو شہابی گڑھے،[117] سہیکی شہابی گڑھے[118] تے جونتا ئے سطح مرتفع وچ۔[119][120]

انٹونیاڈی شہابی گڑھے میں موجود الٹے بہاؤ والی نہریں۔ مقام سرٹس بڑا چوگوشہ

مریخ وچ جھیلاں دے طاس دی مختلف نوع دریافت ہوئی نیں ۔[121] انہاں وچوں کچھ تو زمین اُتے موجود وڈی جھیلاں توں مماثلت رکھتی اے جداں کہ کیسپین جھیل، بحیرہ مردار تے بیکل جھیل۔ اوہ جھیلاں جو وادیاں دے نظام توں بھرتی ہون گے اوہ جنوبی اُچے علاقاں وچ پائی گئی نیں ۔ ایتھے ایسی جگہاں نیں جو انہاں تک جاندی دریائی وادیاں دے نال پچکنے دے قریب نیں ۔ انہاں علاقاں دے بارے وچ ایہ سمجھیا جاندا اے کہ کسے زمانے وچ ایتھے جھیلاں ہوں گی؛ اک میدانی سیرنم اے جس دا مخرج مادام ویلس توں لنگھدا ہویا گوسف شہابی گڑھے تک جاندا اے، اس دی چھان بین مریخی کھوجی جتھے گرد اسپرٹ توں کیتی گئی اے۔ اک تے پرانہ ویلس لائیر ویلس وچ وی موجود اے۔[122] کچھ جھیلاں دے بارے وچ خیال اے کہ ایہ عمل تبخیر دے نتیجے وچ بنی ہوں گی، جدونکہ کچھ زیر زمین پانی دی وجہ توں وجود وچ آئی ہوں گی۔ جھیلاں دے بارے وچ اندازہ لایا گیا اے کہ ارگیرے طاس، ہیلس طاس[123] تے شاید ویلس مرینیر وچ وی موجود ہوں گی۔[124][125] گمان اے کہ نوکین وچ اکثر بوہت سارے شہابی گڑھے جھیلاں دی میزبانی کر دے سن۔ ایہ جھیلاں ٹھنڈی خشک (زمینی معیار دے مطابق) آبیاندی ماحول توں میل کھاندی نیں جس طرح توں مغربی یو ایس اے دا عظیم طاس آخری تودے دی انتہا دے دور وچ سی۔[126]

2010ء دے بعد توں دی جانے والی تحقیق بتاندی اے کہ مریخ وچ استوائی علاقاں دے کچھ حصّوں وچ جھیلاں موجود تھاں۔ ہرچند کہ پہلی ہونے والی تحقیق بتاندی اے کہ مریخ دا گرم و مرطوب ابتدائی موسم سی پر اوہ عرصہ ہویا ختم ہو کر خشک ہو گیا، ایہ جھیلاں ہیسپیرین دور وچ موجود تھاں، جو کافی بعد دا دور اے۔ ناسا دے مریخی پڑتال گر مدارگرد توں حاصل کردہ مفصل تصویراں دا استعمال کر دے ہوئے، محققین نے اندازہ لایا اے اک دور ایسا ہوۓگآ جس دے دوران مریخ وچ آتش فشانی عمل، شہابی ٹکراؤ وچ اضافہ جاں مریخ دے مدار وچ تبدیلی ہوئی ہوگی جس توں مریخ دے ماحول اتنا گرم ہو گیا ہوۓگآ کہ زمین اُتے موجود کثیر برف نوں پگھلا سکے۔ آتش فشاناں نے اوہ گیساں خارج دی ہوں گی جنہاں نے ماحول نوں وقتی عرصے دے لئی کثیف کر دتا ہوۓگآ، یوں سورج دی روشنی ماحول وچ زیادہ قید ہونے لگی ہوگی تے ماحول نوں اس قدر گرما دتا ہوۓگآ کہ مائع پانی اپنا وجود برقرار رکھ سکے۔ اس تحقیق وچ اوہ نہراں دریافت ہوئی نیں جو جھیل دے طاساں نوں آپس وچ ایرس ویلس وچ ملاندی نیں ۔ جدوں اک جھیل بہر جاندی، تو اس دا پانی کناراں توں نکلتا تے نچلے علاقاں وچ نالیاں نوں بناندا چلا جاندا جتھے اک تے جھیل بن جاندی۔[127][128] ایہ خشک جھیلاں ماضی وچ موجود حیاتیاندی نقش پا دے ثبوت تلاش کرنے دے لئی مستقبل وچ ہمارا ہدف ہوں گی۔

27 ستمبر 2012ء وچ ناسا دے سائنس داناں نے اعلان کیتا کہ کیوریوسٹی جتھے گرد نے براہ راست قدیمی بہنے والی نہراں دے ثبوت گیل شہابی گڑھے وچ دریافت کیتے جس توں مریخ دی سطح اُتے قدیمی زبردست پانی دے بہاؤ دے بارے وچ پتا چلدا اے۔[129][130][131][132] بطور خاص ہن سوکھے ہوئے بہتی ہوئی نہراں دے نشاناں دا تجزیہ بتاندا اے کہ پانی ممکنہ طور اُتے بلندی توں پستی ول 3.3 کلومیٹر فی گھنٹہ دی رفتار توں بہدا سی۔ بہتے ہوئے پانی دا ثبوت گول کنکراں تے بجری دے بکھرے ہوئے حصّوں دی صورت وچ موجود اے، ایسی چیزاں صرف اس وقت بن سکدی نیں جدوں مائع بہتے ہوئے پانی دا زبردست بہاؤ موجود ہو۔ انہاں دی شکل و صورت تے سمت بتاندی اے کہ اوہ کافی لمبا سفر طے کرکے شہابی گڑھے دے کنارے دے اُتے توں آئے نیں جتھے اُتے اک پیس ویلس ناں دی نہر الوویل فین نوں بھرتی سی۔

جھیلاں دے ڈیلٹا[لکھو]

ایبرس والڈ شہابی گڑھا

مریخی جھیلاں وچ بننے والے ڈیلٹا دی کئی مثالاں محققین نوں ملی نیں ۔ ڈیلٹا دا ملنا اک اہم سراغ اس بات دا اے کہ مریخ اُتے کدی گرم مائع پانی موجود سی۔ ڈیلٹا بننے دے لئی عموماً لمبے عرصے تک گہرا پانی درکار ہُندا اے۔ مزید براں پانی دی سطح نوں متوازن ہونے دی وی ضرورت ہُندی اے تاکہ گاد نوں بہنے توں روک سکے۔ وسیع ارضیاندی پیمانے اُتے ڈیلٹا ملے نیں ، اگرچہ کچھ اشارے ایسے وی موجود نیں جو ایہ بتاندے نیں کہ ڈیلٹا شاید مریخ دے سابقہ قیاسی شمالی سمندر دے کناراں دے گرد مرتکز نیں ۔[133]

زیر زمین پانی[لکھو]

پرتیں شاید بتدریج بلند ہوتے ہوئے پانی کی وجہ سے بنی ہیں۔

1979ء تک ایسا سمجھیا جادا سی کہ بہتی ہوئی نہراں برف توں بند زیر زمین پانی دے ذخیراں وچ کسے اک آنے والی تباہ کن شکستگی دی وجہ توں بنتی نیں ، جس دے نتیجے وچ عظیم پانی دی مقدار مریخ دے خشک سطح اُتے نکلتی سی۔[134][135] مزید براں بھاری جاں تباہ کن سیلاب دے ثبوت ایتھابسکا ویلس دی دیوہیکل لہراں وچ پائے گئے نیں ۔[136][137] بہتی ہوئی اکثر نہراں کسے تباہی جاں کھادی دا نتیجہ نیں جس توں اوہ ثبوت ملدا اے جو ساناں ایہ بتاندا اے کہ پھٹاؤ نے زیر زمین برف دے بند نوں توڑ دتا ہوۓگآ۔

مریخ اُتے وادیاں دے جال دی شاخاں زیر زمین پانی دے اچانک نکلنے دی وجہ توں بننے والی نہراں توں ،نہ تو اپنی شجر نما صورت توں جو کسے اک بہتے ہوئی نقطہ توں نئيں بن سکدی تے نہ ای پانی دے نکلنے دی صورت وچ جو بظاہر ایسا لگتا اے کہ انہاں دے نال ای بہا، میل کھاندی نیں ۔[138] اس دی بجائے کچھ مصنفین دلائل دیندے نیں کہ ایہ زیر زمین پانی دے سست رفتار اچھل کر نکلنے والے اخراج توں رس کر بنی نیں ۔[139] اپنی اس دلیل دے ثبوت دے طور اُتے اوہ بتاندے نیں کہ اس طرح دے جال وچ اکثر وادیاں دے اوپری بہاؤ دے کونے ڈبے والی کھادی جاں بیضوی کھاڑی دے سر توں شروع ہُندی نیں ، زمین اُتے اس طرح دی چیزاں عام طور اُتے زمینی پانی دے رساؤ توں ای بنتی نیں ۔ بہتر پیمانے دی نہراں جاں نہراں دے سوتاں اُتے موجود وادیاں دے بارے وچ وی ثبوت انتہائی کم نیں جس دی وجہ توں کچھ لوک کہندے نیں کہ بجائے سطح اُتے بتدریج پانی دے جمع ہونے دے پانی دی قابل ذکر مقدار اچانک توں زیر زمین توں نکل کر بہتی ہوئی لگتی اے۔ کچھ لوک وادیاں دی بیضوی کھاڑی دے سر تے زیر زمین پانی توں بننے والی ساختاں دی ارضیاندی مثال نوں نئيں مانتے،[140] تے دلیل دیندے نیں کہ وادیاں دے جال وچ بہتر پیمانے دی نہراں دی کمی دی وجہ موسمی تے تصادمی پھلواڑی اے۔

اکثر مصنفین مانتے نیں کہ اکثر وادیاں دے جال گھٹ توں گھٹ جزوی طور اُتے زیر زمین پانی دے رساؤ دے عمل دی وجہ توں بنے نیں ۔

اینڈیورینس شہابی گڑھے دی برنس عمودی پہاڑی دے ہوائی ٹیلے دی طبقات شناسی دے محفوظ تے سیمنٹ وانگجڑے رہنے دی وجہ اتھلے زیر زمین پانی دے بہاؤ نوں سمجھیا جاندا اے۔[141]

مریخ اُتے زیر زمین پانی وسیع پیمانے دی تہ نشینی دے نموناں تے عمل دا انتظام سنبھالنے وچ اک اہم کردار ادا کردا اے۔[142] اس مفروضے دے مطابق، زیر زمین پانی حل پزیر معدنیات دے نال سطح اُتے شہابی گڑھاں تے اس دے آس کول آیا تے معدنیات دا اضافہ کرکے پرتاں نوں بنانے وچ مدد دی - بطور خاص سلفیٹ – تے سیمنٹ وانگجڑے رہنے والی گاد۔[143][144][145][146][147] بالفاظ ہور کچھ پرتاں شاید زیر زمین پانی دے اُتے آنے دی وجہ توں بنی جنہاں نے معدنیات نوں ایتھے جمع کیتا تے موجود بکھری ہوئی ہوائی گاد نوں جوڑا۔

ساختی پرتاں لامحالہ طور اُتے کٹاؤ توں زیادہ محفوظ رہی۔ شاید ایہ عمل جھیلاں دے اندر پرتاں دے بننے دے عمل دے برخلاف وقوع پزیر ہویا ہوۓگآ۔ 2011ء وچ مریخی پڑتال گر مدار گرد توں حاصل کردہ اطلاعات دی روشنی وچ اک تحقیق شایع ہوئی، جس نے دسیا کہ اسی طرح دے گاد وڈے علاقے بشمول عربیہ میدان وچ وجود رکھتی اے۔[148] ایہ دلیل دی جاندی اے کہ اساں دور حساسی سیارچاں توں حاصل ہونے والی معلومات دے نتیجہ وچ جانے گئے علاقاں نوں گاد توں بنی چٹاناں توں لبریز دیکھدے نیں ایہ اوہ علاقے نیں جو زیر زمین پانی دے علاقائی پیمانے اُتے اُتے آنے دا مزہ چکھنے دے سب توں وڈے امیدوار نیں ۔[149]

مریخی سمندراں دا مفروضہ[لکھو]

مریخ اُتے سمندراں دی موجودگی دا نظریہ بتاندا اے کہ وسٹیٹس بوریلس طاس کدی کسے زمانے وچ مائع پانی دے سمندر دی جگہ سی تے ایہ ظاہر کردا اے کہ قریباً مریخ دی اک تہائی سطح مائع پانی توں سیارے دی ابتدائی ارضیاندی تریخ وچ ڈھکی ہوئی سی۔[150] ایہ سمندر جس نوں بوریلس سمندر کہیا جاندا اے اس نے وسٹیٹس طاس نوں شمالی نصف کرہ وچ بھر دتا ہوۓگآ، ایہ علاقہ سیارے دی اوسط اونچائی توں 4تا 5 کلومیٹر نیچے اے۔ دو ناں نہاد ساحلی پٹیاں دے ناں وی تجویز کیتے گئے نیں ۔ اک بلندی والی اے جو لگ بھگ 3 ارب 80 کروڑ برس پہلے اُچے میدان دی وادیاں دے جال دے بننے دے نال بنی اے تے دوسری پستی والی اے، جو امید اے کہ نوجوان مخرج نہراں دے نال بنی ہوگی۔ بلندی والی، عربیہ ساحلی پٹی نوں پورے مریخ اُتے دیکھیا جا سکدا اے سوائے تھارسس آتش فشانی علاقے دے۔ پستی والی ڈیوٹرو نیلس وسٹیٹس بوریلس دے نال بنی اے۔

2010ء وچ ہونے والی تحقیق نے نتیجہ اخذ کیتا کہ زیادہ قدیمی سمندراں نے مریخ دا 36 فیصد حصّہ ڈھانکا ہویا سی۔ مریخی مدار گرد لیزر الٹیمیٹر (مولا) توں حاصل کردہ اعداد و شمار جس نے مریخ اُتے موجود تمام میداناں نوں ناپا اے، اس دا استعمال 1999ء وچ کیتا گیا جس نے دسیا کہ کسے ایسے سمندر دا پن دھارے 75 فیصد سیارے نوں ڈھانک سکدا اے۔[151] قدیمی مریخ نوں اپنی سطح اُتے مائع پانی دا وجود برقرار رکھنے دے لئی گرم ماحول تے کثیف کرۂ فضائی دی ضرورت ہوگی۔[152][153] مزید براں وڈی تعداد وچ وادیاں دے جال سیارے دے ماضی وچ آبی چکر دے امکان دا وی ظاہر کر دے نیں ۔[154]

قدیمی مریخی سمندراں دی موجودگی سائنس داناں دے درمیان وچ وجہ تنازع بنی ہوئی اے تے قدیمی ساحلی پٹیاں دی توجیہ نوں للکارا گیا اے۔[155][156] دو ارب برس پرانے قیاسی ساحلی پٹی دے نال اک مسئلہ تو ایہ اے کہ ایہ چپٹی نئيں اے – یعنی ایہ خط مستقل ثقلی سکنہ دی اتباع نئيں کردا۔ اس دی وجہ مریخ دی کمیت دی تقسیم وچ ہونے والا فرق وی ہو سکدا اے جو شاید آتش فشانی پھٹاؤ جاں شہابی ٹکراؤ دے نتیجے وچ وقوع پزیر ہویا ہوۓگآ۔[157] ایلی سیم آتش فشانی صوبہ جاں ضخیم یو ٹوپیا طاس جو شمالی میدان دے نیچے دفن اے اس نوں وی ایسا کرنے دا ذمہ دار سمجھیا جاندا اے۔

مارچ 2015ء وچ سائنس داناں نے کہیا کہ مریخی قدیم سمندر دے ثبوت وجود رکھدے نیں ، جو سیارے دے شمالی نصف کرہ وچ زمین دے آرکٹک سمندر دے حجم دے برابر جاں لگ بھگ مریخ دی سطح دے 19 فیصد تک دے سن۔ ایہ تلاش حالیہ مریخ دے ماحول وچ پانی تے ڈیوٹیریئم وچ پائی جانے والی نسبت دا مقابلہ زمینی اُتے پائے جانے والی نسبت توں لگیا کر کیتا اے۔ زمین دے مقابلے وچ مریخ اُتے ڈیوٹیریئم دی مقدار اٹھ گنا زیادہ اے، جس توں ایہ معلوم ہُندا اے کہ مریخ وچ پانی دی سطح چنگی خاصی سی۔ کیوریوسٹی جتھے گرد توں حاصل کردہ نتیجے نے پہلے گیل شہابی گڑھے وچ ڈیوٹیریئم دے زیادہ نسبت پائی سی پر ایہ اس قدر زیادہ نئيں سی کہ اس توں کسے سمندر دے وجود دے بارے وچ قیاس کیتا جا سکدا۔ دوسرے سائنس دان خبردار کر دے نیں کہ اس تحقیق دی حالے تصدیق ہونا باقی اے تے کہندے نیں کہ مریخی ماحولیاندی نمونے نے حالے تک ایہ نئيں ظاہر کیتا کہ سیارہ ماضی وچ اس قدر گرم سی کہ مائع پانی دے اجسام نوں سہارا دے سکے۔[158]

موجودہ پانی دی برف[لکھو]

پانی کی برف کا حصّہ مریخی نچلی سطح (اوپر) اور اوپری سطح (نیچے) کے عرض البلد پر جو حال میں موجود ہے۔ بر حری نیوٹرانی اخراج کی بنیاد پر مقادیر پیما کے ذریعہ لگائے گئے حساب سے شرح فیصد کو حاصل کیا گیا ہے۔ اس بہاؤ کو2001ء مریخی مہم کے خلائی جہاز پر لگے ہوئے نیوٹران کے طیف پیما سے ناپا گیا۔

مریخی مہم نیوٹران طیف پیما تے گیما شعاع طیف پیما توں سیاروی طور اُتے وڈی تعداد وچ ہائیڈروجن نوں سطح اُتے پایا گیا اے۔[159] ایہ سمجھیا جاندا اے کہ برف دی سالمی ساخت وچ ایہ ہائیڈروجن ضم ہو گئی ہوگی تے مقادیر پیما دے ذریعہ لگائے گئے حساب توں کیتے گئے مشاہدے وچ بہاؤ نوں پانی دی برف وچ بدل کر مریخ دے اوپری میٹر وچ مرتکز کر دتا گیا۔ اس عمل نے دسیا کہ برف نہ صرف کافی جگہ پھیلی ہوئی اے بلکہ حالیہ مریخ دی سطح اُتے کافی فراواں اے۔60درجہ توں نیچے عرض البلد اُتے برف کئی علاقاں وچ ٹکڑاں وچ مرتکز اے بطور خاص ایلی سیم آتش فشاں، میدانی سبیا تے میدانی سرینم دے شمال مغرب وچ تے زیر زمین وچ برف 18 فیصد تک مرتکز ہو سکدی اے۔ 60 درجے توں اُتے دے عرض البلد وچ برف کثرت توں اے۔ پولوارڈ دے 70 درجے عرض البلد اُتے برف دا ارتکاز ہر جگہ لگ بھگ 25 فیصد دا اے تے ایہ قطبین اُتے جا کر تو 100 فیصد ہو جاندا اے۔[160] حال ای وچ شراڈ تے مارسس ریڈار دے صوتی آلات نے اس قابل ہونا شروع کر دتا اے کہ بتا سکاں کہ سطح دے خدوخال برف توں مالا مال نیں جاں نئيں۔ مریخ دی سطح دی حالیہ صورت وچ برف دے غیر استحکام پزیر ہونے دے بارے وچ معلوم ہونے دی وجہ توں ایہ سمجھیا جاندا اے کہ لگ بھگ تمام برف لازمی طور اُتے چٹان دی پرت جاں دھول دی پرت توں ڈھکی ہوئی ہوگی۔

مریخی مہم نیوٹران طیف پیما دے مشاہدات بتاندے نیں کہ اگر مریخی سطح دے بالا بحر وچ موجود تمام برف برابر پھیلی ہوئی ہوگی تو ایہ گھٹ توں گھٹ 14 سینٹی میٹر دی پانی دی سیاروی سطح دے برابر ہوگی – بالفاظ ہور ایہ اوسطاً مریخی سیاروی سطح لگ بھگ 14 فیصد پانی دا اے۔[161] دونے قطبین وچ پھنسی ہوئی برف 30 میٹر پانی دی سیاروی سطح دے برابر اے تے ارضی شکلہ ثبوت ارضیاندی تریخ دے مقابلے وچ کافی وڈی سطح اُتے موجود پانی دی مقدار دا بتاندے نیں جس وچ 500 میٹر تک دی گہرائی تک دی سیاروی سطح دے برابر پانی دی مقدار اے۔ ایہ سمجھیا جاندا اے کہ ماضی دے اس پانی دا کچھ حصّہ زیر زمین گہرائی وچ چلا گیا اے جدوں کہ کچھ خلا وچ ہرچند کہ اس عمل دا مفصل کمیندی توازن ہن وی جاننا جانا باقی اے۔ موجودہ فضائی پانی دا ذخیرہ بطور آب گزر دے برف دی اک حصّے توں دوسرے حصّے بتدریج ہجرت موسمی تے لمبے عرصے دے دوران وچ بوہت اہم اے۔ مقدار دے حوالے توں ایہ بوہت معمولی اے تے 10 مائیکرو میٹر سیاروی سطح دے برابر اے۔

برفیلے پیوند[لکھو]

28 جولائی 2005ء وچ یورپین اسپیس ایجنسی نے اک ایسے شہابی گڑھے دا اعلان کیتا جو جزوی طور اُتے منجمد پانی توں بھرا ہویا؛[162] کچھ لوگاں نے اس دریافت نوں برف دی جھیل توں تعبیر کیتا۔[163] یوروپی اسپیس ایجنسی دے مریخی ایکسپریس اُتے لگے ہوئے ہائی ریزولوشن اسٹیریو کیمرے توں لی ہوئی تصویراں واضح طور اُتے اک چوڑی برف دی چادر نوں اک بے ناں شہابی گڑھے دے تلے وچ دکھا رہی نیں ۔ ایہ شہابی گڑھا وسٹیٹس بوریلس وچ واقع اے، ایہ جگہ اک ایسا میدان اے جو مریخ دے شمالی بعید ارض البلد اُتے تقریباً 70.5° شمال اور103° مشرق اُتے پھیلیا ہویا اے۔ شہابی گڑھا لگ بھگ 35 کلومیٹر چوڑا تے 2 کلومیٹر گہرا اے۔ شہابی گڑھے دے فرش تے پانی دی برف دے درمیان وچ اونچائی دا فرق لگ بھگ 200 میٹر دا اے۔ ای ایس اے دے سائنس دان اس اونچائی دے فرق دے زیادہ ذمہ دار برف دے نیچے موجود ٹیلاں نوں بتاندے نیں جن نوں جزوی طور اُتے دیکھیا جا سکدا اے۔ اگرچہ سائنس دان اس پیوند نوں "جھیل" نئيں گردانتے، پانی دا برف دا ایہ پیوند اپنے حجم تے پورے سال وجود رکھنے دی وجہ توں قابل ذکر اے۔ پانی دی برف دے ذخیرے تے برف دی پرتاں سیارے دے مختلف تھاں اُتے پائی گئی نیں ۔

جس طرح سیارے دی سطح دی تصویراں جدید نسل دے مدار گرد حاصل کر رہے نیں اس توں بتدریج ایہ بات عیاں ہو رہی اے کہ شاید ممکنہ طور اُتے برف دے مزید پیوند مریخی سطح اُتے بکھرے ہوئے ہون گے۔ برف دے ایہ ناں نہاد پیوند اکثر مریخ دے وسطی عرض البلد (تقریباً استواء دے 30 تا 60° شمال/ جنوب ) وچ پائے جاندے نیں ۔ مثال دے طور اُتے کافی سائنس دان اس بات اُتے یقین رکھدے نیں کہ انہاں عرض البلد پٹیاں وچ پھیلے ہوئے خدوخال نوں بطور " عرض البلد اُتے انحصار کرنے والے غلاف" جاں " "میدان وچ چپکے ہوئے" توں بیان کیتا جاندا اے جو مٹی و دھول توں اٹے ہوئے برف دے پیوند نیں تے آہستہ آہستہ انحطاط پزیر ہو رہے نیں ۔ دھول دی اک چادر، تصویر وچ نظر آنے والی مدھم سطح جو برف وانگمنعکس نئيں ہو رہی تے برف دے پیونداں نوں لمبے عرصے تک مکمل تبخیر ہوئے بغیر، دونے وجوہات نوں بیان کرنے دے لئی درکار اے۔ ایہ پیوند بطور پراسرار نہراں دے بہاؤ جداں نالاں دے ممکنہ پانی دے وسیلے دے طور اُتے انہاں عرض البلد دے علاقاں وچ بیان کیتے جاندے نیں ۔

استوائی منجمد سمندر[لکھو]

سطح دے خدوخال جنوبی ایلی سیم پلانیشیا وچ دریافت ہوئے موجودہ جمی ہوئی برف توں میل کھاندے نیں ۔30 میٹر توں 30 کلومیٹر دے درمیان وچ دی بظاہر نظر آنے والی پرتاں نہراں وچ پائی گئی نیں جو شمالی سمندر جتنے چوڑے تے گہرے سیلابی علاقاں تک جاندی نیں ۔ پرتاں وچ ٹٹ پھوٹ تے گھماؤ دے نشان موجود نیں جو واضح طور اُتے انہاں نوں کہاں تے مریخ دی سطح اُتے پائے جانے والی لاوا دی پرتاں توں ممتاز کر دے نیں ۔ سیلاب دا ماخذ قریبی ارضیاندی شگاف سر بیرس مجوف سمجھیا جاندا اے جس نے پانی و لاوا نوں 20 لکھ توں اک کروڑ برس تک دے درمیان وچ اگلا سی۔ ایہ قیاس کیتا جاندا اے کہ پانی سر بیرس مجوف وچ موجود سی اس دے بعد ایہ جمع ہو کر نچلے میدانی سطح اُتے جم گیا تے ہو سکدا اے کہ اوہ جھیلاں ہن وی موجود ہوں۔[164] تمام دے سارے سائنس دان انہاں نتیجے توں متفق نئيں نیں ۔[165][166]

قطبی برفیلی ٹوپیاں[لکھو]

مریخی سیاروی سرویر نے شمالی موسم گرما کے شروع میں مریخی شمالی قطب کی برفیلی ٹوپی کی یہ تصویر حاصل کی ہے۔

دونے شمالی قطبی ٹوپی (پلانم بوریم) تے جنوبی قطبی ٹوپی (پلانم اوسٹریل) دے بارے وچ سمجھیا جاندا اے کہ انہاں دی موٹائی سردیاں وچ ودھدی اے جدونکہ جزوی طور اُتے گرمیاں وچ انہاں وچ عمل تصعید وقوع پزیر ہُندا اے۔ 2004ء وچ مریخی ایکسپریس سیارچے اُتے لگے ہوئے مار سس ریڈار آواز پیما نے جنوبی قطبی ٹوپی نوں ہدف بنایا تے اس نے اوتھے اُتے 3.7کلومیٹر تک دی گہری برف دی سطح دے نیچے تصدیق دی۔[167] اسی برس اسی جتھے گرد اُتے لگے ہوئے اومیگا آلے نے دسیا کہ ٹوپی تن مختلف حصّوں وچ بٹی ہوئی اے، جس وچ منجمد پانی دی متغیر مقدار عرض البلد دے لحاظ توں موجود اے۔ تصویر وچ دیکھیا جانے والا پہلا حصّہ قطبی ٹوپی دا روشن حصّہ اے، قطب دے درمیان وچ کاربن ڈائی آکسائڈ دی برف 85 فیصد جدونکہ 15 فیصد برف پانی دی اے۔ دوسرے حصّہ کھڑی ڈھلواناں اُتے مشتمل اے جس نوں فصیل دے ناں توں جانا جاندا اے، جو لگ بھگ پانی دی برف توں بنی اے، جو قطب دے آس کول دے میدانی علاقاں وچ حلقہ بناندی ہوئی قطب توں دور جاندی اے۔ تیسرا حصّہ وسیع دائمی زیر سطحی برف اُتے مشتمل اے جو اس فصیل توں دسیاں ہزار ہا کلومیٹر دور تک کھچیا ہویا اے تے اس وقت تک قطب دا حصّہ نئيں سمجھیا گیا جدوں تک سطح دے اجزاء دا تجزیہ نئيں کیتا گیا۔[168] ناسا دے سائنس داناں نے حساب لایا کہ اگر جنوبی برفیلی ٹوپی وچ موجود برف دی مقدار نوں پگھلایا جائے تو ایہ اِنی ہوگی کہ پورے سیارے دی سطح نوں 11 میٹر دی گہرائی تک ڈھانک لے گی۔[169] دونے قطبین تے سیارے دی وسیع سطح دے مشاہدے بتاندے نیں کہ اگر اس دی سطح دی تمام برف نوں پگھلا دتا جائے تو پانی دی سیاروی سطح دی 35 میٹر گہری تہ بن جائے گی۔

مریخ کے شمالی قطب کی برفیلی ٹوپی کا سیارچے کے آواز پیما ریڈار سے اخذ کردہ عمودی حصّہ۔

جولائی 2008ء وچ ناسا نے اعلان کیتا کہ فینکس خلائی گاڑی نے پانی دی برف دی موجودگی دی تصدیق اپنے اترنے دی جگہ توں قریب شمالی قطبی ٹوپی (68.2° عرض البلد) اُتے دی اے۔ سطح توں حاصل ہونے والا ایہ برف دی موجودگی دا پہلا براہ راست ثبوت سی۔[170] دو برس بعد، مریخی پڑتال گر مدار گرد اُتے لگے اتھلے ریڈار نے شمالی قطبی ٹوپی دی پیمائش دی تے اندازہ لایا کہ ٹوپی اُتے پانی دی برف کل مقدار821٫000 مکعب کلومیٹر (197٫000 مکعب میل) اے۔ ایہ مقدار زمین اُتے موجود گرین لینڈ دی برف دی چادر دے 30 فیصد دے برابر اے جاں اس قدر اے کہ مریخ دی سطح نوں 5.6 میٹر تک ڈھانپ لے۔[171] دونے قطبی ٹوپیاں نے کثیر باریک اندرونی پرت نوں اس وقت ظاہر کیتا جدوں انہاں دا تجزیہ ہائیرائز تے مریخی سیاروی سرویر امیجری نے کیتا۔ کئی محققین نے اس پرت دا استعمال کر دے ہوئے کوشش دی کہ ٹوپیاں دی ساخت، تریخ تے بہاؤ دے خصائص نوں سمجھ سکاں اگرچہ کہ انہاں دی توضیح صاف گو نئيں سی۔[172]

انٹارکٹکا وچ واقع جھیل ووستک نوں دیکھدے ہوئے کہیا جا سکدا اے کہ مائع پانی مریخ اُتے شاید ہن وی وجود رکھتا ہو کیونجے اگر پانی مریخ اُتے قطبی برفیلی ٹوپیاں توں پہلے موجود سی تو ایہ ممکن اے کہ برفیلی ٹوپیاں دے نیچے ہن وی مائع پانی موجود ہو۔[173]

زمینی برف[لکھو]

کئی برساں توں اکثر سائنس دان رائے دیندے نیں کہ کچھ مریخی سطح، زمین دے برفیلے توداں دے آس کول دے علاقاں جیسی لگتی اے۔[174] انہاں میدانی خدوخال توں مشابہت دے ذریعہ ایہ دلیل کئی برساں تک دی جاندی رہی کہ ایہ علاقے سطح زمین دے اندر موجود دائمی برف دے نیں ۔ اس دا مطلب ایہ ہویا کہ منجمد پانی سطح دے بالکل عین نیچے موجود ہوۓگآ۔ بلند عرض البلد دی نقش دار میداناں دی اک عمومی خاصیت کئی صورتاں وچ وقوع پزیر ہو سکدی اے بشمول پٹیاں تے کثیر الزاویہ اشکال دے۔ زمین اُتے انہاں صورتاں دے بننے دی وجہ مٹی دا جمنا تے پگھلنا ہُندا اے۔[175] مریخ دی سطح دے نیچے وڈی مقدار وچ جمے ہوئے پانی دے دوسرے ثبوت وی اے جداں کہ نرم زمین، جس دے گول مقامی جغرافیائی خدوخال نیں ۔[176] نظریاندی حساب تے تجزیئے اس بات دے امکان دی جانب اشارہ کر رہے نیں کہ ایہ خدوخال زمینی برف دے اثر دی وجہ توں بنے نیں ۔ مریخی مہم دے گیما شعاع دے طیف پیما تے فینکس خلائی گاڑی دی براہ راست پیمائش توں حاصل کردہ ثبوت اس بات نوں تقویت دیندے نیں کہ انہاں وچوں اکثر خدوخال دا قریبی تعلق زمینی برف دی موجودگی دے نال اے۔[177]

مریخ دے کچھ علاقے مخروطی اشکال توں ڈھکے ہوئے نیں جو زمین دے انہاں علاقاں توں ملتے نیں جتھے لاوا جمے ہوئی برفیلی زمین دے اُتے بہتا اے۔ لاوے دی حرارت برف نوں پگھلا دیتی اے تے بدل کر بھاپ وچ تبدیل کر دیتی اے۔ بھاپ دی طاقت ور قوّت لاوے توں ہُندی ہوئی نکلتی اے تے اس قسم دی بے جڑ دی مخروطی اشکال نوں بناندی اے۔ مثال دے طور اُتے انہاں خدوخال نوں اتھابیسکا ویلس وچ تلاش کیتا جا سکدا اے جو مخرج نہراں دے نال بہتے ہوئے لاوے توں تعلق رکھتی نیں ۔ وڈی مخروطی اشکال اس وقت بنتی نیں جدوں بھاپ موٹی لاوے دی پرت وچوں لنگھدی اے۔[178]

خول نما مقامی جغرافیہ[لکھو]

ہیلس چو گوشہ میں بننے والی خول نما ساختوں کے مراحل

مریخ دے کچھ علاقے خول نما شکل دی بھینچی ہوئی صورت نوں ظاہر کر دے نیں ۔ انہاں بھینچی ہوئی ساختاں دے بارے وچ گمان ایہ اے کہ شاید ایہ انحطاط پزیر برف توں لبریز غلاف دے ذخیرے دی باقیات ہوں گی۔ جمی ہوئی مٹی وچوں برف دی عمل تصعید دے نتیجے وچ ایہ خول نما ساختاں وجود وچ آندی نیں ۔ ایکارس وچ شایع ہونے والی اک تحقیق وچ پتا لگیا اے کہ خول نما مقامی جغرافیائی دے قطعہ زمین نوں مریخ دی حالیہ ماحول دی شرطاں دے اندر ہونے والی سطح زمین دے اندر موجود پانی دی برف نوں عمل تصعید دے نتیجے وچ کھونے توں حاصل کیتا جا سکدا اے۔ انہاں دے نمونے اسی طرح دی ساختاں دے بارے وچ اس وقت وی پیش گوئی کر دے نیں جدوں زمین وچ وڈی مقدار وچ دسیاں میٹر گہری خالص برف موجود ہو۔[179] ایہ غلاف دا مادّہ ممکنہ طور اُتے کرۂ فضائی توں نکل کر ایتھے جمع ہو گیا اے کیونجے برف دھول اُتے اس وقت جمی اے جدوں موسم مریخ دے قطب دے جھکاؤ(نیچے برفانی دور نوں دیکھو) وچ ہونے والی تبدیلی دی وجہ توں مختلف ہو گیا سی۔[180][181] خول نما ساختاں عام طور اُتے دسیاں میٹر گہری ہُندی نیں ۔ کچھ چند سو توں لے کر چند ہزار میٹر تک پھیلی ہوئی ہُندی نیں ۔ ایہ لگ بھگ دائروی جاں لمبوتری ہو سکدی نیں ۔ کچھ تو ایسی لگتی نیں کہ جداں اک وڈے بھاری کھڈے والی زمین دی وجہ توں متحد ہو گئی ہوں۔ زمین نوں بنانے دا عمل شاید شگاف توں ہونے والی عمل تصعید توں شروع ہُندا ہوۓگآ۔ اوتھے اکثر کثیر الاضلاع شگاف موجود ہُندے نیں جتھے خول نما ساختاں بنتی نیں تے خول نما جغرافیائی ساختاں دی موجودگی منجمد زمین دے بارے وچ عندیہ دیتی اے۔[177]

ایہ خول نما خدوخال سطحی طور اُتے بے شمار سوراخ والے سوئس پنیر وانگکے ہُندے نیں ، جو جنوبی قطبی ٹوپی دے گرد پائے گئے نیں ۔ بے شمار سوراخ والے سوئس پنیر وانگکے خدوخال دے بارے وچ ایہ سمجھیا جاندا اے کہ ایہ بجائے پانی دی برف دے ٹھوس کاربن ڈائی آکسائڈ دی پرت دی سطح اُتے بننے والے سوراخاں دی وجہ توں بنتی نیں – ہرچند کہ انہاں سوراخاں دے فرش وچ ممکنہ طور اُتے پانی دی مقدار کافی اے۔[182]

برفیلے تودے[لکھو]

5 کلومیٹر چوڑے نظارے میں برفیلے تودوں کی طرح گوشہ کے ذخیرے ڈبے والی گھاٹی میں نیچے سے اوپر کی طرف ہے ۔ سطح پر چٹانوں کا ثلجی ملبے کے ذخیرے ہیں جو برفیلے تودوں کی پیش قدمی کو ظاہر کرتے ہیں۔

مریخ دے کچھ وڈے حصّے جاں تو وڈے توداں دی میزبانی کر دے نظر آندے نیں جاں اوہ ثبوت رکھدے نیں جو حال وچ اساں دیکھدے نیں ۔ زیادہ تر بلند عرض البلد دے حصّے بالخصوص اسمینس لاکس چوگوشہ دے بارے وچ ایہ سمجھیا جاندا اے کہ ہن وی اوہ وڈی مقدار وچ پانی دی برف رکھتا اے۔[183][184] حالیہ ثبوت و شواہد نے کافی سیاروی سائنس دناں نوں ایہ یقین کرنے اُتے مجبور کر دتا کہ پانی دی برف ہن وی بطور برف دے توداں دے مریخ دے وسطی تے بلند عرض البلد وچ موجود نیں جنہاں دی عمل تصعید توں حفاظت غیر حاجز چٹاناں دی پتلی توں تہ جاں دھول کردتی اے۔ جنوری 2009ء وچ سائنس داناں نے ڈیوٹیرو نیلس مینسا دے علاقے وچ موجود برف دے توداں جداں خصائص جن نوں گوشہ دار دھول تہ بند کہندے نیں ، اُتے دی جانے والی تحقیق ریڈار دی مدد توں دی جس وچ انھاں چند میٹرچٹاناں دی دھول دے نیچے جگہ جگہ پھیلی ہوئی برف دے ثبوت ملے نیں ۔ برف دے توداں دا تعلق منقش میداناں تے کئی آتش فشاناں دے نال ہُندا اے۔ محققین نے ہیکاٹس تھولس،[185] عرشیہ مونس، [186] پیوونس مونس [187] تے اولمپس مونس [188] نوں برفیلے توداں دے ذخیرے دے طور اُتے بیان کیتا اے۔ وسطی تے بلند عرض البلد وچ موجود کئی مریخی شہابی گڑھے وچ برفیلی توداں دے ہونے دے بارے وچ اطلاعات نیں ۔

رول ویلس دھاری دار فرشی ذخیروں کے ساتھ۔ محل وقوع ہیلس چو گوشہ ہے۔

مریخ اُتے توداں جداں خدوخال نوں نقوش دی شکل و صورت، ۔[189] محل وقوع، جس زمین توں اس دا تعلق اے تے کون سا مصنف اس دی تشریح کر رہیا اے ،دی مناسبت توں بطور بہاؤ دے نقوش، مریخی بہاؤ دے نقوش، گوشہ دار دھول تہ بند ،جاں بھری ہوئی دھاری دار وادیاں توں وی بیان کیتا جاندا اے۔ تمام دے سارے تو نئيں پر انہاں وچوں اکثر برف دے تودے غلاف دے مادّے اورتنگ گھاٹی دی دیواراں وچ موجود تنگ گھاٹی توں نسبت رکھدے نیں ۔[190] دھاری دار ذخیرے جن نوں بھری ہوئی دھاری دار وادیاں توں وی جانا جاندا اے ممکنہ طور اُتے پتھراں توں ڈھکے ہوئے برفیلے تودے نیں جو زیادہ تر نہراں دی تہ وچ پائے گئے نیں جو شمالی نصف کرہ وچ واقع عربیہ میدان دے منقش میدان وچ پائے گئے نیں ۔ انہاں دی ستہ اُتے پہاڑیاں تے کھانچے دار مادّہ موجود اے جو رکاوٹاں دے گرد ٹیڑھا ہو جاندا اے۔ ہو سکدا اے کہ دھاری دار تہ دے ذخیرے گوشہ دار دھول تہ بند توں نسبت رکھدے ہوں جن وچ مدار گردریڈار پہلے ای وڈی مقدار وچ برف دے ہونے دی تصدیق کر چکے نیں ۔ کئی برساں توں محققین ایہ تشریح کر دے رہے نیں کہ نقوش جن نوں گوشہ دار دھول تہ بند کہندے نیں اصل وچ برفیلے توداں دا بہاؤ نیں تے ایہ سمجھیا جاندا اے کہ برف اک غیر موصل پتھراں دی تہ دے نیچے موجود اے[191][192] نویں آلات دے اعداد و شمار دے نال اس بات دی تصدیق ہو گئی اے کہ گوشہ دار دھول تہ بند وچ لگ بھگ خالص برف موجود اے جس نوں چٹان دی اک پرت نے ڈھانک رکھیا اے۔

الپائن برفیلے تودے کا بچا ہوا ثلجی ملبے کو پہاڑی سمجھا جاتا ہے۔ محل وقوع اسمینس لاکس چو گوشہ

متحرک برف اپنے نال چٹانی مادّہ لے جاندی اے تے جدوں برف غائب ہو جاندی اے تو اوہ باقی رہ جاندا اے۔ عام طور اُتے ایسا تودے دے کنارے جاں تھوتھنی اُتے ہُندا اے۔ زمین اُتے ایسے نقوش ثلجی ملبہ کہلاندے نیں، پر مریخ اُتے انہاں نوں عموماً اساں ثلجی ملبے جداں پہاڑ جاں خم دار پہاڑی کہندے نیں ۔[193] کیونجے مریخ وچ برف پگھلنے دی بجائے تصعیدی عمل ہُندا اے تے کیونجے مریخ دے کم درجہ حرارت دی وجہ توں برف دے تودے ٹھنڈ دی بنیاد (اپنے تختے اُتے جم کر ہلنے دے قابل نئيں رہندے)اُتے ہُندے نیں ، تو انہاں برفیلے توداں تے پہاڑیاں دی باقیات جو اوہ چھڈتے نیں بعینہ ایسے نئيں ہُندے جداں کہ زمین اُتے موجود عام برف دے تودے چھڈتے نیں ۔ بطور خاص مریخی ثلجی ملبے نیچے موجود مقامی جغرافیہ توں خم کھائے بغیر ای جمع ہوئے نیں جو اس بات نوں ظاہر کردا اے کہ مریخی توداں وچ موجود برف عام طور اُتے جم کر نیچے بیٹھ جاندی اے تے ہل نئيں سکدی۔ برف دے توداں دی سطح اُتے موجود دھول دی پہاڑیاں برف دی حرکت دا اشارہ دیتی نیں ۔ کچھ توداں دی سطح اُتے کھردری بناوٹ دفن ہوئی برف وچ تصعیدی عمل دی وجہ توں ہُندا اے۔ برف بغیر پگھلے ای تبخیر ہو جاندی اے تے اپنے پیچھے خالی جگہ چھڈ دیتی اے۔ اُتے موجود مادّہ خالی جگہ وچ منہدم ہو جاندا اے۔[194] کدی کبھار برف دے ٹکڑے تودے توں گر کر زمین دی سطح اُتے دفن ہو جاندے نیں ۔ جدوں اوہ پگھلتے نیں ، تو کم و بیش سوراخ جیسی چیز باقی رہ جاندی اے۔ کیتلی جداں سوراخاں نوں مریخ وچ شناخت کیتا گیا اے۔[195]

مریخ اُتے برفیلے توداں دے بہاؤ دے مضبوط شواہد دے باوجودبرفیلے توداں دے کٹاؤ توں بننے والی زمینی تراش دے بارے وچ قائل کرنے دے لئی انتہائی کم ثبوت نیں مثال دے طور اُتے یو صورت دی وادیاں، گھاٹی تے دم دار پہاڑیاں، ایریٹس، ڈرملنس وغیرہ۔ زمین اُتے موجود برفیلے توداں دے علاقاں وچ اس طرح دے نقوش عام نیں ، لہذا مریخ اُتے انہاں دی غیر موجودگی اک ثابت معما اے۔ زمینی تراش دی اس طرح دی کمی دی وجہ مریخ اُتے موجودہ برفانی توداں وچ موجود برف دی ٹھنڈ دی بنیا د دی ہیئت نوں سمجھیا جاندا اے۔ سیارے اُتے پہنچنے والی شمسی آفتاب زدگی دی وجہ توں کرۂ فضائی دا درجہ حرارت تے کثافت تے زمینی حرارتی گرمی دا بہاؤ تمام دے سارے زمین دی نسبت مریخ اُتے کم نیں ۔ نمونہ جات بتاندے نیں کہ برف دے تودے تے اس دے تختے دے درمیان وچ درجہ حرارت دا تعامل جمنے توں نیچے رہندا اے تے برف حقیقت وچ زمین توں نیچے جم جاندی اے۔ اس دی وجہ توں ایہ تختے اُتے پھسلنے توں بچ جاندی اے تے اسی کوبرف دی وجہ توں سطح دے کٹاؤ دی قابلیت نوں روکنا سمجھیا جاندا اے۔

برفانی دور[لکھو]

شمالی قطب میں برف اوردھول کی تہ کے ذخیرے

اپنے حالیہ ماضی قریب وچ مریخ نے برف دی مقدار تے تقسیم وچ وڈے پیمانے اُتے تبدیلی نوں دیکھیا اے۔ زمین اُتے ایسی تبدیلیاں نوں برفانی دور جاں برفانی عہد کہیا جاندا اے۔ مریخ دے برفانی دور زمین دے برفانی ادوار توں کافی مختلف نیں ۔ مریخی برفانی دور دے دوران وچ قطبین گرم ہو جاندے نیں ، تد پانی دی برف ٹوپیاں نوں چھڈ دیتی اے تے وسطی عرض البلد وچ جا کر ذخیرہ ہو جاندی اے۔[196] برفیلی ٹوپی توں نمی پست عرض البلد ول پالے جاں برف دے گالاں دی صورت وچ سفر کردتی اے۔ مریخ دے کرۂ فضائی وچ بریک مٹی دے ذرّات دی اک وڈی تعداد موجود اے، پانی دے بخارات انہاں ذرّات وچ تکثیف ہو جاندے نیں تے فیر پانی دے اضافی وزن دی وجہ توں اوہ زمین اُتے گر جاندے نیں ۔ جدوں غلافی پرت دے اُتے موجود برف واپس کرۂ فضائی وچ جاندی اے تو ایہ اپنے پیچھے دھول چھڈ دیتی اے جو باقی بچی ہوئی برف دے لئی بطور حاجز دا کم کردتی اے۔ برفیلی ٹوپی توں جانے والی پانی دی کل مقدار اس دا صرف کچھ فیصد ای ہُندی اے جاں یوں کہہ لیں کہ ایہ مقدار اس قدر ہُندی اے کہ پورے سیارے دی سطح نوں اک میٹر تک ڈھک سکدی اے۔ برف دی ٹوپیاں دی زیادہ تر نمی دا نتیجہ برف و دھول دے آمیزے توں بنے ہوئے موٹے ہموار غلاف دی صورت وچ نکلتا اے۔[197][198] برف توں لبریز ایہ چند میٹر موٹا غلاف پست عرض البلد دی زمین نوں ہموار کر دیتا اے، پر اس دی ظاہری صورت ناہموار ہُندی اے۔ گلیشیر بستگی دے اک توں زیادہ مراحل وقوع پزیر ہُندے نیں ۔[199] کیونجے موجود دور دے غلاف وچ صرف چند شہابی گڑھے ای موجود نیں ، لہٰذا اس نوں کافی نوجوان سمجھیا جاندا اے۔ ایہ سمجھیا جاندا اے کہ ایہ غلاف نسبتاً حال دے برفانی دور دے دروان بچھا اے۔

برفانی دور مریخ دے مدار تے جھکاؤ وچ تبدیلی دی وجہ توں آندے نیں ، جس دا موازنہ اساں ارضیاندی میلانکووچ چکر توں کر سکدے نیں ۔ مداروی حساب بتاندے نیں کہ مریخ اپنے محور اُتے زمین دے مقابلے وچ زیادہ ڈگمگاندا اے۔ زمین نوں استحکام اس دے نسبتاً وڈے چاند دی وجہ توں مل جاندا اے لہٰذا ایہ صرف چند درجے تک ڈگمگاندی اے۔ مریخ اپنا جھکاؤ- جس نوں خمیدگی توں جانا جاندا اے- دسیاں درجے تک بدل سکدا اے۔ جدوں ایہ خمیدگی زیادہ ہُندی اے، اس دے قطبین نوں زیادہ روشنی تے حرارت براہ راست ملتی اے؛ اس توں اس دے برفیلی ٹوپیاں گرم ہو جاندی نیں تے برف دے تصعیدی عمل دی وجہ توں ایہ مہین ہو جاندی نیں ۔ ماحول وچ تغیر نوں وی اگر جمع کر لیں تو مریخ دے مدار وچ ایہ انحرافی تبدیلی زمین دے انحراف توں دگنا تک ہو سکدی اے۔ جدوں قطب تصعید دے عمل توں لنگھدے نیں تو برف استواء دے قریب دوبارہ جمع ہو جاندی اے جو انہاں زیادہ خمیدگی دی نسبت کم شمسی آفتاب زدگی نوں پاتی نیں ۔ کمپیوٹر نقول بتاندی نیں کہ مریخ دے 45 درجے دے جھکاؤ اُتے برفانی توداں نوں رکھنے والی زمین وچ برف کافی جمع ہو جاندی اے۔[200] 2008ء وچ ہونے والی تحقیق ایمیزونی گلیشیر بستگی دے آخری دور دے دوران مریخ دی سرحد نوں دو حصّوں وچ تقسیم کرنے دی جگہ اُتے کثیر برفانی مراحل دے بارے وچ ثبوت دیتی اے۔[201]

موجودہ بہاؤ دے شواہد[لکھو]

نیوٹن شہابی گڑھے میں ڈھلوان پر ہونے والے موسم گرما کے بہاؤ۔
شاخ دار آبی درے
گہرے آبی دروں کے گروہ

خالص مائع پانی مستحکم صورت وچ مریخ دی ستہ اُتے اپنے موجودہ فضائی دباؤ تے کم درجہ حرارت دے نال بجز کچھ نچلے علاقاں وچ چند گھنٹاں دے نئيں قائم رہ سکدا۔[202] لہذا ارضی معما 2006ء وچ اس وقت شروع ہویا جدوں ناسا پڑتال گر مدار گرد توں حاصل کردہ مشاہدات نے آبی درے دے ذخیراں نوں ظاہر کیتا جو دس برس پہلے موجود نئيں سن، ممکنہ طور اُتے ایہ مائع نمکین پانی مریخ دے گرمیاں دے موسم دے دوران وچ کدی بنے سن۔[203][204][205] ایہ تصویراں دو شہابی گڑھاں سیرینم میدان تے قنطورس مونٹیس دی تھاں جس وچ بظاھر ایسا نظر آ رہیا سی کہ مریخ وچ 1999ء تا 2001ء دے دوران وچ کسے وقت مائع پانی سطح اُتے بہا سی۔[206][207][208]

سائنس داناں دے درمیان وچ اس بات اُتے اختلاف اے کہ آیا ایہ آبی درے مائع پانی توں بنے نیں جاں نئيں۔ ایہ وی ممکن اے کہ آبی درے ایسے بہاؤ توں بنے ہون گے جو خشک ہون گے،[209] جاں شاید کاربن ڈائی آکسائڈ توں ہموار ہوئی ہوگی۔[210][211] اگر آبی درے سطح اُتے بہنے والے پانی توں بنے تو پانی دا اصل ماخذ تے اس حرکت دے پیچھے نظام صحیح طرح توں نئيں سمجھیا گیا اے۔[212]

اگست 2011ء وچ ناسا نے جنوبی نصف کرہ وچ شہابی گڑھاں دے کنارے چٹانی سطح توں ابھرا ہوئی ساختاں دے نیچے کھڑی ڈھلواناں اُتے موجودہ موسمی تبدیلی دا اعلان کیتا۔ ایہ دریافت نیپالی سند فضیلت حاصل کرنے والے طالبعلم لوجیندرا اوجھا نے دی سی۔[213] ایہ گہری دھاریاں جن نوں ہن باز گرد ڈھلانی خط کہندے نیں مریخی موسم گرما دے گرم ترین حصّے وچ ڈھلواناں دے نیچے بنتے ہوئے دیکھی گئی نیں ، اس دے بعد ایہ بتدریج سال دے دوسرے حصّے وچ غائب ہو جاندی نیں تے سال دے دوران متوالی ہُندی نیں ۔ محققین کہندے نیں کہ ایہ نشان نمکین پانی توں میل کھاندے نیں جو ڈھلواناں اُتے نیچے ول بہتا اے تے فیر اڑ جاندا اے تے شاید کسے قسم دی باقیات اپنے پیچھے چھڈ جاندا اے۔[214][215] کرزم طیف پیما آلے نے اس وقت توں آبیدہ نمک دے براہ راست مشاہدات دے نیں جو اسی وقت ظاہر ہُندے نیں جدوں ایہ متوالی ڈھلوانی خط بنتے نیں ، جس توں 2015ء وچ اس بات دی تصدیق ہوئی کہ ایہ خط اتھلی مٹی وچوں گزرنے والے مائع نمکین پانی توں ای بنے نیں ۔ انہاں خطوط وچ آبیدہ کلورائیٹ تے پرکلوریٹ موجود اے جس وچ مائع پانی دے سالمے موجود نیں ۔[216] ایہ خطی بہاؤ پہاڑی توں نیچے مریخی موسم گرما وچ بہتے نیں جدوں درجہ حرارت -23 سیلسیس (-10 فارن ہائیٹ ) توں اُتے ہُندا اے۔[217] بہرحال پانی دا ماخذ ہن وی نامعلوم اے۔[218][219]

سکونت پذیری دی جانچ[لکھو]

حیات دے بارے وچ جانا جاندا اے کہ اس نوں مائع پانی دی ضرورت ہُندی اے، پر صرف ایہ اک شرط ای حیات دے لئی ضروری نئيں اے۔۔،[220][221][222] حیات دی شرطاں دے لئی پانی، توانائی دے ذرائع، خلیات دی نشو و نما دے ضروری مادّے سب دے سب اک موزاں ماحول دے نال درکار نیں [223] ماضی وچ مریخ دی زمین اُتے کدی بہنے والے پانی، غذائیت بخش مادّے تے پہلے توں دریافت کیتے گئے ماضی دے مقناطیسی میدان جو سیارے نوں کائناندی تے شمسی اشعاع توں محفوظ رکھدے سن[224][225] ایہ تمام دے سارے ثبوت مل کر بتاندے نیں کہ مریخ وچ حیات نوں سہارا دینے والا ماحول ہو سکدا سی۔ ایتھے ایہ بات واضح کرنا ضروری اے کہ مریخ نوں ماضی وچ قابل سکونت پانے دا مطلب ایہ نئيں اے کہ مریخی حیات کدی اوتھے حقیقت وچ وجود رکھتی ہو۔

ALH84001شہابیے کے ٹکڑے پر برقی خرد بین سے دیکھنے پر جرثومے کی طرح کی ساخت دکھائی دے رہی ہے۔

جدوں اوتھے اُتے اک مقناطیسی میدان ہو تو ماحول شمسی ہویا توں ہونے والے کٹاؤ توں محفوظ رہندا اے تے کثیف کرۂ فضائی نوں باقی رہنے دا وی یقین دلاندا اے جو سطح اُتے مائع پانی دے وجود نوں قائم رکھنے دے لئی ضروری اے۔[226][227] مریخی سطح اُتے قابل سکونت ماحول دا اندازہ لگانے دے لئی دو حالیہ ماحولیاندی طریقے 19 جاں 20 عوامل دا استعمال کر دے نیں ، جس وچ زیادہ زور پانی دی دستیابی، درجہ حرارت، غذائیت بخش اجزاء، توانائی دے ذرائع تے شمسی بالائے بنفشی اشعاع تے کہکشانی کائناندی اشعاع توں محفوظ رکھنے اُتے دتا گیا اے۔ بطور خاص خلیاندی ساختاں اُتے آئن زدہ تابکاری دا تباہ کن اثر ممکنہ فلکی حیاتیاندی رہائشیاں دی زندگی دے باقی رہنے دے لئی سب توں اہم عمل اے۔ ایتھے تک کہ سطح دے 2 میٹر نیچے تک کوئی وی خرد جرثومہ اونگھتا ہویا، حالیہ جما دینے والے حالات وچ منجمد ہو کر محفوظ ہوۓگآ، اس طرح اوہ استحالی طور اُتے غیر عامل ہوۓگآ تے وقوع پزیر خلیاندی انحطاط نوں ہونے اُتے ٹھیک کرنے دے قابل نئيں ہوۓگآ۔[228]

لہٰذا مریخ وچ حیات دی تلاش دی دریافت دی سب توں بہترین جگہ زیر زمین ماحول اے جس اُتے حالے تک تحقیق نئيں کیتی گئی اے۔[229][230] ماضی وچ وسیع آتش فشانی عمل نے ممکنہ طور اُتے زیر زمین شگاف تے جوف نوں مختلف شکل و صورت وچ بنایا ہوۓگآ تے ہو سکدا اے کہ مائع پانی اس طرح دے زیر زمین جگہاں وچ جمع ہویا ہو، جتھے اس نے وڈے نمکین پانی دے ذخیرے بنا دتے ہوں جن وچ معدنیات، نامیاندی سالمات تے ارضی حرارتی گرمی وی شامل ہو- ایہ سب مل کر سطح اُتے موجود شدت دے ماحول توں دور ممکنہ طور اُتے موجودہ قابل سکونت ماحول مہیا کر سکدے نیں ۔[231][232][233][234]

کھوجیاں توں کیتی گئی دریافتاں[لکھو]

مرینیر نہم[لکھو]

مرینیر نہم سے دیکھا جانا والااسکامندرویلس میں پیچیدہ راستہ۔ اس طرح کی تصویروں کا مطلب ہوتا ہے کہ بڑی مقدار میں پانی کبھی مریخ کی سطح پر بہتا ہوگا۔

1971ء وچ مرینیر نہم مریخی مدار گرد توں حاصل ہونے والی تصویراں نے ماضی دے پانی دے پہلے براہ راست ثبوت نوں خشک دریائی فرش، آبی دراں (بشمول ویلس مرینیرز، جو اک 4٫020 کلومیٹر اُتے پھیلیا ہویا نظام اے)، پانی دے کٹاؤ تے ذخیرے دے ثبوت، موسمی محاذ تے کئی دوسرے ثبوتاں دی صورت وچ پہلی مرتبہ ظاہر کیتا۔[235] مرینیر نہم توں دی جانے والی دریافتاں نوں بعد دے وائکنگ منصوبے نے گہنا دتا۔ عظیم الشان ویلس مرینیرز آبی درے دے نظام دا ناں مرینیر نہم دی خدمات دے صلے وچ رکھیا گیا۔

وائکنگ منصوبہ[لکھو]

ماجا ویلس میں دھارے کی صورت والا جزیرہ مریخ پر آنے والے بڑے سیلابوں کی جانب اشارہ کرتا ہے۔

عام طور اُتے وڈی مقدار وچ پانی توں بننے والی ارضیاندی اشکال دی دریافت نوں کرکے دو وائکنگ مدار گرداں تے دو خلائی گاڑیاں نے مریخ اُتے پانی دے بارے وچ ہمارے علم وچ انقلاب برپا کر دتا۔ نہراں دے وڈے وڈے مخرج کئی علاقاں وچ پائے گئے نیں ۔ ایہ بتاندے نیں کہ پانی دے سیلاب نے ڈیماں نوں توڑ کر، گہری وادیاں نوں تراشا، کھانچے دار زمین نوں کاٹ کر دریائے فرش وچ ڈھالا تے ہزار ہا کلومیٹر دا سفر کیتا۔[236] جنوبی نصف کرہ وچ وڈے علاقاں وچ شاخ دار وادیاں دے جال موجود نیں ، جو اس بات نوں ظاہر کر دے نیں کہ کدی اوتھے بارش ہویا کردتی سی۔[237] کئی شہابی گڑھے ایسے ظاہر کر دے نیں جداں کہ تصادم گیلی مٹی وچ ہویا ہو۔ جدوں اوہ بنے سن، تو شاید مٹی وچ موجود برف پگھلی ہوگی، جس توں زمین نوں کیچڑ وچ بدل دتا ہوۓگآ تے فیر ایہ کیچڑ سطح اُتے پھیل گئی ہوگی۔[238] "منتشر میدان" جداں علاقاں وچ لگتا اے کہ پانی دی وڈی مقدار ضائع ہو گئی ہوگی جس دی وجہ توں نیچے ول بہنے والی وڈی نہراں بن گئی ہوں گی۔ کچھ تخمینہ جات تو مسیسپی دریا دے بہاؤ دے مقابلے وچ دس ہزار ہا گنا طور اُتے بہدے سن۔[239] زیر زمین آتش فشاناں نے شاید جمی ہوئی برف نوں پگھلا دتا ہوۓگآ؛ اس دے بعد پانی دور بہ گیا ہوۓگآ تے زمین نے منہدم ہو کر منتشر میداناں نوں اپنے پیچھے چھڈ دتا ہوۓگآ۔ مزید براں انہاں دونے وائکنگ خلائی گاڑیاں توں کیتے جانے والے عام کیمیائی تجزیے بتاندے نیں کہ جاں تو سطح ماضی وچ ظاہر ہوئی ہوگی جاں فیر پانی وچ مل گئی ہوگی۔[240][241]

مریخی سیاروی مساحت کنندہ[لکھو]

سائی نس میریڈیانی میں موجود قلمی کچے لوہے کی تقسیم نقشے میں دیکھی جا سکتی ہے۔ ان اطلاعات کو آپرچونیٹی خلائی گاڑی کے اترنے کی جگہ کے حوالے سے ہدف بنانے کے لیے استعمال کیا تھا جس نے ماضی کے پانی کے بارے میں قطعی ثبوت دیکھے۔

مریخی سیاروی مساحت کنندہ دا حرارتی اخراجی طائف پیما اک ایسا آلہ اے جو مریخ دی سطح اُتے جمع ہوئی معدنیات دا تعیین کر سکدا اے۔ اس آلے نے نیلی مجوف ساخت وچ اک وڈے علاقے (30٫000 مربع کلومیٹر)دی شناخت دی اے جس وچ زبرجد معدن موجود اے۔ ایہ سمجھیا جاندا اے کہ قدیمی سیارچے دے اس تصادم وچ جس وچ اسیڈس طاس بنا ایسے شگاف پیدا ہو گئے جس وچ ایہ زبرجد سامنے نکل کر آگیا۔[242] زبرجد دی دریافت اس بات نوں تقویت دیتی اے کہ مریخ دے کچھ حصّے لمبے عرصے توں شدید خشک نیں ۔ استواء دے 60 درجے شمال تے جنوب دے اندر کچھ دوسرے چھوٹے علاقاں وچ وی زبرجد پایا گیا اے۔[243] کھوجی نے کئی نہراں دی تفتیش دی اے جس توں معلوم ہُندا اے کہ مستحکم مائع بہاؤ وچوں دو نانیدی ویلس تے نرگال ویلس وچ پائے گئے نیں ۔[244]

نانیدی ویلس کے فرش پر موجود اندرونی نہریں (تصویر کے اوپر) بتاتی ہیں کہ پانی کا بہاؤ کافی لمبے عرصے تک رہا ہوگا۔ تصویر از طرف لونا پالس چوگوشہ۔

مریخی خضر راہ[لکھو]

خضر راہ خلائی گاڑی نے یومیہ درجہ حرارت دے چکر وچ رد و بدل دی پیمائش دی۔ سورج دے طلوع ہونے توں پہلے ایہ سرد ترین لگ بھگ -78 سیلسیس درجہ حرارت دے نال ہُندا اے، جدونکہ سب توں زیادہ گرم مریخی دوپہر وچ -8سیلسیس درجہ حرارت دے نال ہُندا اے۔ ایہ دونے شدت دے درجہ حرارت اس میدان دے قریب ہُندے نیں جو تیزی توں گرم و سرد ہو جاندا اے۔ اس جگہ اُتے سب توں زیادہ درجہ حرارت کدی وی پانی دے نقطۂ انجماد 0 درجہ حرارت تک نئيں پہنچتا، ایہ اس قدر ٹھنڈا اے کہ خالص مائع پانی سطح اُتے اپنا وجود برقرار نئيں رکھ سکدا۔

سطح دا دباؤ یومیہ 0.2 ملی بار توں اپر ہُندا اے پر کم توں کم تے زیادہ توں زیادہ یومیہ 2 تک وی جاندا اے۔ روزانہ دا اوسطاً دباؤ 6.75 ملی بار دے لگ بھگ توں کم توں کم 6.7ملی بار ہُندا اے، بمطابق جدوں کاربن ڈائی آکسائڈ دی زیادہ توں زیادہ مقدار جنوبی حصّے وچ تکثیف ہُندی اے۔ مریخ اُتے خضر راہ نے جس فضائی دباؤ دی پیمائش دی اے اوہ بوہت کم اے یعنی لگ بھگ زمین دا 0.6 فساد دے قریب تے ایہ اتنا نئيں اے کہ مائع پانی نوں سطح اُتے رہنے دے قابل چھڈے۔[245]

دوسرے مشاہدات اس بات توں میل کھاندے نیں کہ پانی ماضی وچ موجود رہیا ہوۓگآ۔ مریخی خضر راہ دے اترنے دی جگہ اُتے کچھ چٹاناں اک دوسرے دے مخالف اس طرح توں نیں جس نوں ماہرین ارضیات کنارہ پوش کہندے نیں ۔ ایہ قیاس کیتا جاندا اے کہ ماضی وچ زبردست سیلابی پانی نے چٹاناں نوں اتنا دھکا دتا ہوۓگآ کہ اوہ بہاؤ توں دور ہو گئے ہون گے۔ کچھ کنکریاں گول نیں ، شاید بہاؤ توں لڑکھڑا کر بن گئی ہوں گی۔ زمین دا کچھ حصّے چھلکے دار اے شاید ایسے سیال دی وجہ توں جڑ گیا ہوۓگآ جس وچ معدنیات ہوں گی۔[246] اوتھے اُتے بادلاں تے دھند دے ثبوت وی سن۔

مریخی مہم[لکھو]

سیمیکن شہابی گڑھے میں پیچیدہ نالیوں کا نظام۔ محل وقوع اسیمینس لاکس چو گوشہ ہے۔

2001ء مریخی مہم نے تصویراں دی صورت وچ مریخ اُتے پانی دے کافی زیادہ ثبوت پائے تے اپنے طیف پیما دے نال، اس نے دسیا کہ زمین دا کافی زیادہ حصّہ پانی توں لبریز سی۔ مریخ دی سطح دے نیچے اس قدر برف موجود اے کہ جھیل مشی گن دو مرتبہ اس توں بھر سکدی اے۔ دونے نصف کراں وچ، 55 درجے عرض البلد توں لے کر قطبین تک، سطح دے بالکل نیچے مریخ وچ برف دی بلند کثافت موجود اے، لگ بھگ اک کلو مٹی وچ 500 گرام پانی دی برف موجود اے۔ پر استواء دے قریب مٹی وچ پانی دی مقدار صرف 2 فیصد توں لے کر 10 فیصد تک اے۔ سائنس دان سمجھتے نیں کہ اس پانی دی اکثریت معدنیات دی کیمیائی ساخت وچ مقید اے جداں کہ مٹی تے گندھک دے تیزاب دے نمک وچ۔[247][248] ہرچند کہ اوپری سطح وچ کچھ فیصد ای کیمیائی طور اُتے بندھا ہویا پانی موجود اے، پر صرف چند میٹر گہرائی وچ برف موجود اے جسیا کہ عربیہ میدان، ایمیزونا چو گوشہ تے ایلی سیم چو گوشہ وچ دیکھیا گیا اے کہ انہاں وچ وڈی مقدار وچ پانی دی برف موجود اے۔[249] اعداد و شمار دے تجزیات بتاندے نیں کہ جنوبی نصف کرہ وچ پرت دار ساخت ہو سکدی اے جو نیچے پرت دار ذخیرے نوں ہن وڈے معدوم ہوئے پانی دے ڈھیر دے بارے وچ عندیہ دیتی اے۔[250]

آرام میں موجود قالب ممکنہ قدیمی پانی کے ماخذ کے بارے میں بتاتے ہیں۔ محل وقوع اوکزیا پالس چو گوشہ ہے۔

مریخی مہم اُتے لگے ہوئے آلات صرف اوپری مٹی دا تجزیہ کرنے دے قابل نیں ، جدونکہ مریخی پڑتال گر مدار گرد وچ لگے ہوئے ریڈار چند کلومیٹر گہرائی تک پیمائش کر سکدے نیں ۔ 2002ء وچ دستیاب اعداد و شمار دا استعمال کیتا تاکہ ایہ پتا لگیا جا سکے کہ تمام سطح دی مٹی اک برابر پانی دی تہ توں ڈھکی ہوئی اے، تو معلوم ہویا کہ ایتھے اتنا پانی اے کہ اک 0.5 توں لے کر 1.5 کلو میٹر گہری سیاروی پانی دی پرت بن سکدی اے۔[251]

مہم مدار گرد توں حاصل کردہ ہزار ہا تصویراں اس خیال نوں تقویت دیتی نیں کہ مریخ وچ کدی پانی دی عظیم مقدار اس دی سطح اُتے بہتی سی۔ کچھ تصویراں شاخ دار وادیاں دے نموناں نوں ظاہر کردتی نیں ؛ دوسرے کچھ ایسی پرتاں دا بتاندی نیں جو جھیل دے اندر بنی ہوں؛ بلکہ دریا تے ڈیلٹاں دی وی شناخت ہو چکی اے۔[252] کافی برساں توں محققین سوچتے رہے نیں کہ برفیلے تودے حاجز چٹان دی تہ دے اندر موجود نیں ۔ بھری ہوئی دھاری دار وادیاں ایسے برفیلے توداں نوں ڈھک کر رکھنے والی چٹاناں دی اک مثال نیں ۔ انہاں نوں کچھ نہراں دے فرش اُتے وی پایا گیا اے۔ انہاں دی سطح اُتے سکڑا ہویا تے مسام دار مادّے وی موجود اے جو رکاوٹاں توں ٹیڑھا ہو رہیا اے۔ دھاری دھار فرش دا ممکنہ تعلق گوشہ دار دھول تہ بند توں اے، جنہاں دے بارے وچ مدار وچ چکر لاندے ہوئے ریڈار نے دسیا سی کہ انہاں وچ وڈی مقدار وچ برف موجود اے۔

فینکس[لکھو]

زیر زمین دائمی برف کی کثیر الاضلاع ساختیں جن کی تصویر فینکس خلائی گاڑی نے اتاری۔

فینکس خلائی گاڑی نے وی مریخ دے شمالی علاقاں وچ وڈی مقدار وچ پانی دی موجودگی دی تصدیق دی اے۔[253][254] اس کھوج دا اندازہ مدار گرداں توں حاصل کردہ اعداد و شمار تے نظریہ دی مدد توں لایا گیا سی[255] جس دی پیمائش مدار توں مریخی مہم دے آلات نے دی سی۔ 19 جون 2008ء نوں ناسا نے اعلان کیتا کہ ڈوڈو گولڈی لاکس حصّے وچ روشن مادّے دے پانساں دے حجم دے ڈھیر جس دی روبوٹ دے بازو نے کھودا سی صرف چار دن وچ فضاء وچ اڑ گئے، جس توں اس بات نوں تقویت ملتی اے کہ روشن ڈھیر پانی دی برف سن جو سامنے آنے اُتے تصعیدی عمل توں لنگھے۔ اگرچہ کاربن ڈائی آکسائڈ (خشک برف) وی موجودہ ماحول وچ تصعیدی عمل وچ گزر سکدی اے پر ایہ ایسا مشاہدہ کیتے جانے توں زیادہ دی شرح توں کردتی۔[256] 31 جولائی 2008ء ناسا نے اعلان کیتا کہ فینکس نے اپنی اترنے دی جگہ اُتے پانی دی برف دی موجودگی دی تصدیق دی اے۔ نمونے دے حرارتی چکر دے دوران، کمیت طیف پیما نے پانی دے بخارات دا سراغ اس وقت لایا جدوں نمونے دا درجہ حرارت صفر درجہ سینٹی گریڈ تک جا پہنچا۔ مائع پانی مریخ دی سطح پراس دے موجودہ ماحولیاندی دباؤ تے درجہ حرارت دی وجہ توں وجود نئيں رکھ سکدا، کچھ نچلے علاقاں وچ کچھ ای دیر دے لئی مائع پانی رہ سکدا اے۔[257]

پرکلوریٹ، جو اک طاقتور اوکسائیڈ اے اس دی موجودگی دی مٹی وچ تصدیق ہوئی اے۔ کیمیا جدوں پانی دے نال ملدا اے تو پانی دا نقطۂ انجماد نوں کم کر دیتا اے بعینہ اسی طرح جداں کہ نمک نوں سڑکاں اُتے برف نوں پگھلانے دے لئی پایا جاندا اے۔ ایہ قیاس کیتا جاندا اے کہ اُتے کلوریٹ شاید مریکہ اُتے اج وی تھوڑی مقدار وچ مائع پانی نوں بننے دی اجازت دیتا ہوۓگآ تے شاید کھڑی ڈھلواناں اُتے مٹی دے کٹاؤ دی وجہ توں بننے والی قابل مشاہدہ تنگ آبی دراں نوں بنانے وچ مدد دی ہوگی۔

فینکس خلائی گاڑی کے نیچے سے نظر آنے والے منظر میں پانی کی برف کو خلائی گاڑی کے راکٹ کے پیچھے کی طرف سے دیکھا جا سکتا ہے۔

جدوں فینکس اترا، تو زمین اُتے زور لگنے دی وجہ توں مٹی بکھری تے برف گاڑی اُتے پگھل گئی۔ ۔[258] تصویراں بتاندی نیں کہ ٹکراؤ دی وجہ توں مادّے دی چھینٹاں کھڑی گاڑی اُتے لگ کر چپک گئاں۔ چھینٹاں اسی شرح توں پھیلاں جو پسیجنے توں میل کھاندی نیں تے غائب ہونے توں پہلے گہری ہوئاں (ترقیق دے بعد ٹپکنے توں میل کھاندی نیں ) تے بھر ایسا لگیا جداں کہ اک دوسرے وچ ضم ہو گئی ہوں۔ ایہ مشاہدات، حر حرارتی ثبوتاں دے نال مل کر محققین نوں ایہ عندیہ دیندے نیں کہ ایہ چھینٹے اصل وچ مائع نمکین قطرے سن۔[259] دوسری تحقیق بتاندی اے کہ ایہ چھینٹے "برف دے ٹکڑے" وی ہو سکدے نیں ۔[260][261][262] 2015ء وچ اس بات دی تصدیق ہو گئی کہ پرکلوریٹ کھڑی نالیاں اُتے باز گرد ڈھلوان خطوط بنانے دے لئی اہم کردار ادا کردا اے۔[263]

جتنا کیمرا دیکھ سکدا سی، اترنے دی جگہ چپٹی سی، پر اس دی وضع قطع 2 تا 3 میٹر دے کثیرالاضلاع ساخت جیسی سی تے ایسی لگن دے نال بندی ہوئی سی جو 20 سینٹی میٹر تا 50 سینٹی میٹر گہری نیں ۔ ایہ ہیئت مٹی وچ موجود برف دے درجہ حرارت وچ اتار چڑھاؤ دے سبب پھیلنے تے سکڑنے دی وجہ توں بنی سی۔ خرد بین نے دکھایا کہ کثیر الاضلاع ساختاں دے اوپری حصّے گول و چپٹے ذرّات توں بنے نیں ، شاید کسے قسم دی مٹی اے۔[264] کثیر الاضلاع ساختاں دے وسط وچ سطح دے کچھ انچ نیچے برف موجود اے تے اس دے کناراں دے نال برف گھٹ توں گھٹ 8 انچ گہری اے۔ جدوں برف مریخ دے کرۂ فضائی دا سامنا کردتی اے تو آہستگی دے نال تصعید ہو جاندی اے۔

برف ریشہ دار بادلاں توں گرتے ہوئے مشاہدہ دی جاچکی اے۔ کرۂ فضائی وچ بادل اس سطح اُتے بنے سن جتھے درجہ حرارت لگ بھگ -65 درجے سینٹی گریڈ سی، لہٰذا بادلاں نوں لازمی طور اُتے کاربن ڈائی آکسائڈ (خشک برف) توں بننے دی بجائے پانی دی برف توں بننا ہوۓگآ کیونجے کاربن ڈائی آکسائڈ دی برف بننے دے لئی درجہ حرارت نوں -120سینٹی گریڈ جتنا ہونا ہوۓگآ۔ مہم دے مشاہدات دے نتیجے وچ ہن گمان ایہ اے کہ پانی دی برف (ژالہ) اس جگہ اُتے اس برس بعد وچ جمع ہوگی۔[265] مہم دے درمیان وچ سب توں زیادہ درجہ حرارت جو مریخی موسم گرما دے دوران وچ درج کیتا گیا اوہ -19.6 سینٹی گریڈ سی جدوں کہ سرد ترین درجہ حرارت -97.7 سینٹی گریڈ سی۔ لہٰذا اس علاقے وچ درجہ حرارت وچ پانی دے نقطۂ انجماد(0 درجے سینٹی گریڈ) توں کہاں نیچے رہیا۔[266]

مریخی کھوجی جتھے گرد[لکھو]

سطح سے نکلے ہوئے ابھاروں کی قریب سے تصویر
پتلی چٹانوں کی پرتیں جو ایک دوسرے کے متوازی نہیں ہیں۔
قلمی کچے لوہے کے کروچے (چھوٹی گولیاں)
جزوی پیوستہ کروچہ (چھوٹی گولی)

مریخی کھوجی جتھے گرد، اسپرٹ تے آپرچونیٹی نے مریخ دے ماضی وچ پانی دے کافی ثبوت حاصل کیتے نیں ۔ اسپرٹ جتھے گرد اک ایسی جگہ اُتے اترا اے جس نوں جھیل دی تہ سمجھیا جادا سی۔ جھیل دی تہ لاوے دے بہاؤ توں ڈھکی ہوئی اے، لہٰذا ابتدا وچ بہنے والے پانی دے ثبوتاں دا سراغ لانا کافی مشکل اے۔ 5 مارچ 2004ء ناسا نے اعلان کیتا کہ اسپرٹ نے پانی دی تریخ توں متعلق ثبوت اک چٹان وچ پائے نیں جس نوں "ہمفرے" دا ناں دتا گیا اے۔[267]

دسمبر 2007ء وچ جدوں اسپرٹ نے الٹا سفر شروع کیتا تو اپنے نال پیچھے اک ناکارہ پہیے نوں وی کھچدا چلا گیا، پہیے نے مٹی دی اوپری تہ نوں کریدا تو سیلیکا توں لبریز سفید فرش دا ٹکڑا نکلا۔ سائنس دان سمجھتے نیں کہ ایہ لازمی طور اُتے دو وچوں اک طریقے توں بنا ہوۓگآ۔[268] پہلا طریقہ تو ایہ اے کہ گرم پانی دے چشمے دے رسوب اس وقت بنتے نیں جدوں پانی سیلیکا دا اک جگہ حل کردا اے تے دوسری جگہ لے جاندا اے (یعنی کہ چشماں دی صورت وچ)۔ دوسرا طریقہ ایہ اے کہ تیزابی بھاپ چٹاناں وچ موجود شگافاں توں نکل کر انہاں نوں معدنیات توں محروم کر دیتی اے تے پیچھے صرف سیلیکا باقی بچ جاندا اے۔[269] اسپرٹ جتھے گرد نے کولمبیا پہاڑی دے گوسف شہابی گڑھے وچ پانی دے ثبوت پائے نیں ۔ چٹاناں دے کلووس جماعت وچ موسسباور طیف پیما نے گو تھائٹ دا سراغ لایا[270] جو صرف پانی دی موجودگی وچ ای بنتی اے۔[271][272][273] اس دے علاوہ لوہا تکسیدی صورت وچ،[274] کاربونیٹ توں لبریز چٹاناں وی ملی نیں جس دا مطلب ایہ دے سیارے دے علاقے کدی پانی دی میزبانی کر دے سن۔[275][276]

آپرچونیٹی جتھے گرد نوں اک ایسی جگہ اُتے بھیجیا گیا جتھے وڈی مقدار وچ مدار توں کچا لوہا دیکھیا گیا سی۔ کچا لوہا اکثر پانی توں بنتا اے۔ جتھے گرد نے حقیقت وچ پرتی چٹاناں تے سنگ مرمر جاں نیل بیری جداں کچے لوہے دے پتھر دیکھے۔ دوسری جگہ اپنے سفر دے دوران وچ آپرچونیٹی نے اینڈیورنس شہابی گڑھے وچ واقع برنس چوٹی وچ موجود ہوائی ٹیلے دے طبقات دی تفتیش دی۔ اس دے آپریٹراں نے نتیجہ اخذ کیتا کہ سطح توں انہاں نکلے ہوئے ابھاراں دی رکھوالی تے جوڑ کر رکھنے نوں اتھلے زیر زمین پانی دے بہاؤ نے بنایا اے۔ اپنے مسلسل کم کرنے دے برس آپرچونیٹی ہن وی ثبوت بھیج رہیا اے کہ مریخ اُتے موجود ایہ جگہ ماضی وچ مائع پانی توں گیلی رہی ہوگی۔[277][278]

مریخی کھوجی جتھے گرد نے قدیمی پانی دے ماحول دے وی ثبوت حاصل کیتے نیں جو بوہت زیادہ تیزابی سن۔ حقیقت وچ آپرچونیٹی نے جو چیز زیادہ دریافت دی جاں ثبوت پائے نیں اوہ گندھک دے تیزاب دے نیں جو حیات دے لئی انتہائی اُتے آشوب کیمیا اے۔[279][280] 17 مارچ 2013ء وچ ناسا نے اعلان کیتا کہ آپرچونیٹی نے مٹی دے ذخائر پائے نیں جو عام طور اُتے گیلے ماحول وچ بنتے نیں تے جو معتدل تیزابیت دے قریب نیں ۔ ایہ تلاش مزید ثبوت قدیمی گیلے ماحول دے بارے وچ دیتی اے جو ممکنہ طور اُتے حیات دے لئی ساز گار ہوگی۔

مریخی پڑتال گر جتھے گرد[لکھو]

ورنل شہابی گڑھے میں موجود ہائی رائز سے دیکھے جانے والے چشمے۔ ماضی کی حیات کے ثبوت کو تلاش کرنے کے لیے یہ چشموں والی جگہیں کافی اچھی ہیں کیونکہ گرم چشمے حیات کی شکل کے ثبوت لمبے عرصے تک محفوظ رکھ سکتے ہیں۔ محل وقوع اوکسیا پالس چو گوشہ ہے۔

مریخی پڑتال گر جتھے گرد ہائی رائز آلے نے کئی تصویراں اتاراں جو اس بات دا عندیہ دیندے نیں کہ مریخ دے ماضی وچ پانی توں متعلق کافی شواہد موجود نیں ۔ اک اہم دریافت نے قدیمی گرم چشماں دا ثبوت پایا۔ اگر اس وچ خرد حیاتیات نے اپنا مسکن بنایا ہویا ہوۓگآ تو اس وچ حیاتیاندی نقش پا ضرور موجود ہون گے۔[281] 2010ء وچ اک تحقیق شایع ہوئی جس نے قوی ثبوت جاری رہنے والے رسوب ساز عمل دے ویلس مرینیر دے قریب دے علاقاں وچ فراہم کیتے۔ اوتھے اُتے موجود معدنیات دی اقسام پانی توں نسبت رکھتی نیں ۔ مزید براں چھوٹی شاخ دار نہراں دی زیادہ تعداد کافی وڈے پیمانے اُتے ہونے والے رسوبی عمل دا عندیہ دیتی اے۔

مریخ پرکئی جگہاں اُتے پائی جانے والی چٹاناں اکثر بطور پرتاں دے پائی جاندی نیں جن نوں پرت مطبق طبقہ کہندے نیں ۔[282] پرتاں کئی طریقاں توں بنتی نیں جس وچ آتش فشاناں، ہواؤں تے پانی دے ذرائع شامل نیں ۔[283] مریخ اُتے ہلکے رنگ دی چٹاناں آبیدہ معدنیات جداں کہ گندھک دا نمک تے مٹی توں نسبت رکھتی نیں ۔[284]

ایسی موف شہابی گڑھے کے مغربی ڈھلوان پر موجود پرتیں۔ محل وقوع نواچس چو گوشہ ہے۔

مدار گرد نے سائنس داناں نوں اس بات نوں تعین کرنے وچ مدد دی کہ مریخ دی سطح موٹی ہموار غلاف توں ڈھکی ہوئی اے جس نوں برف تے گرد دا آمیزہ سمجھیا جاندا اے۔[285][286] اتھلی زیر زمین دے نیچے برف دے غلاف نوں اکثر و بیشتر تبدیل ہونے والے موسم دی وجہ سمجھیا جاندا اے۔ مریخ دے مدار تے جھکاؤ وچ تبدیلی پانی دی برف دی تقسیم اُتے قطبی علاقاں توں لے کر نیچے ٹیکساس جتنے عرض البلد تک زبردست طریقے توں اثر انداز ہوسکتی اے۔ کچھ مخصوص ماحولیاندی تبدیلیاں دے دوران وچ پانی دے بخارات قطبی برف نوں چھڈ دیندے نیں تے کرۂ فضائی وچ داخل ہوجاندے نیں۔ پانی زمین اُتے کم عرض البلد پراس وقت واپس چلا جاندا اے جدوں برف دے ذخائر دھول دے نال نرمی توں ملتے نیں ۔ مریخ دا کرۂ فضائی باریک ذرّات دی کافی مقدار رکھتا اے۔ جدوں پانی دے بخارات ذرّات اُتے تکثیف ہُندے نیں تو اوہ پانی دے اضافی وزن توں نیچے گر جاندے نیں ۔ جدوں غلاف دے اوپری تہ اُتے موجود برف واپس کرۂ فضائی وچ جاندی اے، تو اوہ اپنے پیچھے دھول نوں چھڈ دیتی اے جو بقیہ برف دے لئی حاجز دا کم دیتی اے۔ 2008ء وچ مریخی پڑتال گر مدار گرد وچ لگے اتھلے ریڈار توں دی جانے والی تحقیق نے قوی ثبوت گوشہ دار دھول تہ بند دے بارے وچ ہیلس پلانیشیا وچ دتے تے وسطی شمالی نصف عرض البلد وچ برفیلے تودے نیں جو چٹان دی پتلی تہ توں ڈھکے ہوئے نیں ۔ اس دے ریڈار نے انہاں گوشہ دار دھول تہ بنداں دے اُتے تے نیچے توں انعکاس دا کافی قوی سراغ لایا، مطلب ایہ کہ خالص پانی دی برف نے زیادہ تر حصّے نوں بنایا اے۔ گوشہ دار دھول تہ بنداں وچ پانی دی برف دی دریافت ظاہر کردتی اے کہ پانی نچلے عرض البلد دی سطح اُتے وی پایا جاندا اے۔

ستمبر 2009ء وچ شایع ہونے والی تحقیق بتاندی اے کہ مریخ اُتے موجود کچھ نویں شہابی گڑھے خالص پانی دی برف نوں دکھاندے نیں۔[287] کچھ وقت دے بعد برف غائب ہوجاندی اے تے بخارات بن کر کرۂ فضائی وچ چلی جاندی اے۔ برف صرف چند فٹ گہری اے۔ برف دی تصدیق مریخی پڑتال گر مدار گرد وچ لگے ہوئے بھنچے ہوئے تصویری طیف پیما (کرزم) توں ہوئی سی۔[288]

کیوریوسٹی جتھے گرد[لکھو]

ہوتاہ سطحی چٹان – ایک قدیمی بہاؤ کا فرش جس کو کیوریوسٹی جہاں گرد کی ٹیم نے دریافت کیا (14 ستمبر 2012ء) (قریب سے سہ جہتی نسخہ)
مریخ پر سطحی چٹان – میدانی سیلابی بہاؤ کی گاد کا ڈھیر – جو اس بات کی طرف اشارہ کرتا ہے کہ پانی بہاؤ کے ساتھ شدت سے بہتا ہوگا۔

اپنے جاری رہنے والے منصوباں دے دوران وچ ناسا دے کیوریوسٹی جتھے گرد نے مریخ اُتے واضح دریائی عمل توں بننے والی گاد نوں دریافت کیتا۔ اس قسم دے سطح توں اُتے دے ابھاراں وچ موجود گول پتھراں دے خصائص سابقہ زبردست دریائی بہاؤ دے بارے وچ بتاندے نیں ایہ بہاؤ ٹخنے تے کمر دی اونچائی دے درمیان وچ گہرے سن۔ ایہ چٹاناں الوویل فین نظام دے نیچے شہابی گڑھے توں اترتے ہوئے پائی گئی نیں جن نوں پہلے مدار توں شناخت کیتا گیا سی۔

2012ء وچ اکتوبر دے مہینے وچ کیوریوسٹی نے مریخی مٹی دا پہلا ایکس رے انکسار تجزیہ کیتا۔ نتیجے توں کئی معدنیات بشمول فلسپار، پائیروکسین تے زبرجد دی موجودگی دا معلوم ہویا تے ایہ پتا لگیا کہ نمونے دی مریخی مٹی اسی طرح دی سی جداں کہ موسمی اثر توں بننے والی ہوائی آتش فشاں دی سنگ سیاہ دی مٹی۔ جس نمونے دا استعمال کیتا گیا سی اوہ سیاروی دھول دے طوفان توں تقسیم ہوئی تے مقامی باریک دھول سی۔ ہن تک کیوریوسٹی نے جن مادّوں دا تجزیہ کیتا اے انہاں دے نتیجے گیل شہابی گڑھے دے ذخیرے دے ابتدائی تصور توں اساں آہنگ نیں جس وچ انہاں نوں گیلی توں خشک ماحول دے دوران وچ درج کیتا گیا سی۔[289]

دسمبر 2012ء وچ ناسا نے مطلع کیتا کہ کیوریوسٹی نے اپنا پہلا مفصل مٹی دا تجزیہ کیتا اے جس وچ پانی دے سالمات، گندھک تے کلورین دی موجودگی مریخی مٹی وچ ملی اے۔[290][291] مارچ 2013ء وچ ناسا نے آبیدہ معدنیات جداں کہ آبیدہ کیلشیئم دے ثبوت دی اطلاع کافی چٹانی نموناں وچ دی جس وچ ٹنٹینا چٹان تے سٹون انلئیر چٹان دے ٹوٹے ہوئے ٹکڑے جدونکہ جداں کہ وینس تے نوڈلیس دی دوسری چٹاناں جداں کہ نور چٹان تے ورنیکی چٹان وی شامل تھاں۔[292][293][294] جتھے گرد دے ڈین آلے نوں استعمال کر دے ہوئے تجزیہ توں 2 فٹ نیچے تک دی گہرائی وچ زیر زمین سطح دے نیچے موجود پانی دے ثبوت جس وچ پانی دی مقدار 4 فیصد تک دی سی، جتھے گرد دے براڈبری اترنے دی جگہ توں گلینلج میدان وچ واقع یلونائف ساحل دے علاقے وچ واپس جاندے ہوئے ملے نیں ۔

26 ستمبر 2013ء وچ ناسا دے سائنس داناں نے مطلع کیتا کہ مریخ دے کیوریوسٹی جتھے گرد نے کثیر کیمیائی طور اُتے بندھے ہوئے پانی (1.5 توں 3 فیصد تک) دا سراغ گیل شہابی گڑھے وچ واقع ایولس پالس دے راکنیسٹ علاقے توں حاصل کردہ مٹی دے نموناں وچ لایا اے۔[295][296][297][298][299][300] مزید براں ناسا نے دو اہم مٹی دی اقسام نوں دیکھیا۔ اک باریک دانے دار مافک قسم دی جدونکہ دوسری مقامی وڈے دانے دی فیلسک قسم دی اے۔[301] مافک قسم مریخی مٹی دی دوسری مٹی تے مریخی دھول جیسی اے جوآبیدہ مٹی دے بے شکلی مرحلے توں تعلق رکھتی اے۔ پرکلورائٹ جس دی موجودگی حیات توں متعلق نامیاندی مادّوں دی موجودگی دا سراغ مشکل لگیا دیتی اے اس دا وی کیوریوسٹی جتھے گرد دے اترنے دی جگہ اُتے پایا گیا اے (تے اس نوں پہلے وی مزید فینکس خلائی گاڑی دے قطبی اترنے دی جگہ اُتے دیکھیا گیا اے) جس توں ایسا لگتا اے کہ ایہ "نمکیات سیاروی طور اُتے پھیلے ہوئے نیں "۔ ناسا نے ایہ وی اطلاع دی اے کہ جاک ایم چٹان جس دا سامنا کیوریوسٹی نے گلنیج ول جاندے ہوئے کیدا سی اک موگیرائٹ (سنگ سیاہ دی اک قسم) سی تے میدانی چٹاناں توں بوہت ملدا اے۔[302]

9 دسمبر 2013ء وچ ناسا نے مطلع کیتا کہ سیارہ مریخ وچ ماضی وچ تازہ پانی دی جھیل سی (جو خرد حیات دے لئی قابل رہائش ماحول رکھ سکدی سی)۔ ایہ ثبوت کیوریوسٹی جتھے گرد توں کیتے گئے گیل شہابی گڑھے وچ موجود ماؤنٹ شارپ دے قریب ایولس پالس دے میدان دی تحقیق توں حاصل ہوئے۔ 16 دسمبر 2014ء وچ ناسا نے مطلع کیتا کہ اس نوں اک ایسا سراغ ملیا اے جس وچ سیارے مریخ دے کرۂ فضائی وچ موجود میتھین وچ غیر معمولی اضافہ تے فیر کمی ہوئی اے؛ مزید براں نامیاندی کیمیائی مادّوں دا سراغ وی کیوریوسٹی جتھے گرد توں چٹان وچ سوراخ کرنے توں حاصل ہونے والے سفوف وچ ملے نیں ۔ اس دے علاوہ ڈیوٹیریم دی ہائیڈروجن توں نسبت دی تحقیق وی ایہ بتاندی اے کہ مریخ دے گیل شہابی گڑھے وچ پانی دا زیادہ حصّہ قدیمی دور دے دوران وچ شہابی گڑھے وچ جھیل دی تہ بننے توں پہلے ای برباد ہو گیا، اس دے بعد پانی دی وڈی مقدار نے ضائع ہونا جاری رکھیا۔[303][304][305]

13 اپریل 2015ء وچ نیچر نے نمی تے سطح دے درجہ حرارت دے بارے کیوریوسٹی توں حاصل کردہ اعداد و شمار دی روشنی وچ اک تجزیہ شایع کیتا، جس وچ مائع نمکین پانی دے سالماں دے ثبوت نوں رات وچ مریخ دے زیر زمین سطح دے اوپری 5 سینٹی میٹر وچ دسیا۔ پانی دی سرگرمی تے درجہ حرارت انہاں شرطاں توں کہاں کم رہیا اے جو چٹانی خرد حیاتیات دے نظام استحالہ دے لئی ضروری ہُندا اے۔[306][307] 8 اکتوبر 2015ء نوں ناسا نے تصدیق دی کہ جھیلاں تے بہتی ہوئی ندیاں گیل شہابی گڑھے وچ اج توں لگ بھگ 3 ارب 30 کروڑ توں لے کر 3 ارب 80 کروڑ برساں دے درمیان وچ وجود رکھتی تھاں تے انہاں نے ماؤنٹ شارپ دی نچلی تہاں نوں رسوبی گاد بھیج کر بنایا اے۔[308][309]

مورتاں[لکھو]

دریائی وادیاں تے مخرج نہراں[لکھو]

نالیاں[لکھو]

برفیلے تودے[لکھو]

سطح اُتے موجود برف[لکھو]

قدیمی جھیلاں[لکھو]

ہور ویکھو[لکھو]

حوالے[لکھو]

  1. جیکوسکی، بی ایم؛ ہیبرل، آر ایم(1992ء)۔ "مریخ دے پانی دا موسمی برتاؤ "۔ کیفر ایچ ایچ و ہور وچ۔ ٹکسن، اے زی :یونیورسٹی آف ایریزونا پریس۔ صفحہ نمبر 969-1016۔
  2. اوجا، ایل؛ ولہیلم، ایم بی؛ میرچی، ایس ایل؛ مک ایون، اے، ایس؛ رے، جے جے؛ ہینلی، جے؛ ماسی، ایم چوجناکی، ایم۔(2015ء)۔ " مریخ دے باز گرد ڈھلوانی خط وچ آبیدہ نمک دے طیفی ثبوت"۔ نیچر جیو سائنس doi:10.1038/ngeo2546
  3. کار ایما ایچ(1996ء)۔ مریخ اُتے پانی۔ نیویارک: آکسفورڈ یونیورسٹی پریس۔ صفحہ 197۔
  4. ببرنگ، جے۔ پی؛ لینگون، ویس؛ پولٹ؛ فرانکویس؛ جینڈرن، الین؛ گونڈت، بریگٹ؛ برتھی، مچل؛ سوفلٹ، الین؛ دروسرٹ، پیری، کومبس، مچل، بیلوکی، جیانکارلو؛ مروز، وسیلی، مینگ گولڈ، نیکولس؛ شمٹ، برنارڈ؛ ومیگاٹیم،ارارڈ، ایس؛ فورنی، او،مانود، این؛ پولی، جی،؛ انکریناز، ٹی، فوچٹ، ٹی؛ ملکیوری، آر؛ الٹیری، ایف؛ فورمیسانو، وی؛ بونیلو، جی؛ فونٹی، ایس؛ کپاچیونی، ایف، سیرونی، پی؛کوراڈینی،، اے؛ کٹسوف، وی؛ و ہور۔(2004ء)۔ " مریخ دے جنوبی قطبی ٹوپی وچ سدا بہار پانی دی برف دی شناخت"۔ نیچر 428 (6983): 627–630۔ Bibcode:2004Natur.428.۔627B۔ doi:10.1038/nature02461۔PMID 15024393۔
  5. "مریخ دے جنوبی قطب اُتے پانی"۔ یورپی خلائی ایجنسی (ای ایس اے)۔ 17 مارچ 2004ء۔
  6. "مریخی مہم: کمرۂ خبر"۔ 28 مئی 2002ء۔
  7. فیلڈمین، ڈبلیو سی و ہور (2004ء)۔" مریخ دی سطح دے قریب سیاروی ہائیڈروجن دی تقسیم"۔ جے۔ ارضیاندی طبیعیاندی تحقیق109۔ Bibcode:2004JGRE.۔10909006F۔doi:10.1029/2003JE002160۔
  8. کریسچن سن، پی آر (2006ء)۔ " مریخ دے قطبین تے دائمی زیر سطحی منجمد زمین اُتے پانی"۔ ارضی سائنسی جتھے عناصر 3(2):151-155۔
  9. کار، 2006ء، صفحہ- 173۔
  10. ہیچٹ، ایم ایچ (2002ء)۔ "مریخ اُتے مائع پانی دا عارضی پن"۔ ایکارس 156(2): 373-386۔ Bibcode:2002Icar.۔156.۔373H۔ doi:10.1006/icar.2001.6794۔
  11. ویبسٹر، گاں؛ براؤن، ڈواین (10 دسمبر 2013ء)۔ "ناسا دے مریخی خلائی جہاز نے مزید متحرک سرخ سیارے دا پتا دتا"۔ ناسا۔
  12. "مریخ اُتے برف تے نمک توں بنا مائع پانی"۔ ارضی طبیعیاندی تحقیقی خطوط (ناسا فلکی حیاتیات)۔ 3 جولائی 2014ء۔
  13. پولاک جے بی (1979ء)۔ " میدانی سیارے وچ موسمی تغیر"۔ ایکارس 37 (3): 479–553. Bibcode:1979Icar.۔.37.۔479P۔ doi:10.1016/0019-1035(79)90012-5۔
  14. پولاک جے بی؛ کاسٹنگ، جے ایف؛ رچرڈسن، ایس ایم؛ پولیاکوف، دے (1987ء)۔ "مریخ دی ابتدا وچ گرم و مرطوب موسم دی صورت"۔ ایکارس 71 (2): 203–224. Bibcode:1987Icar.۔.71.۔203P۔doi:10.1016/0019-1035(87)90147-3۔
  15. “releases/2015/03/150305140447”۔ sciencedaily.com۔ اخذ کردہ 25 مئی 2015ء۔
  16. ویلانوا، جی؛ مومام ایم؛ نووک، آر؛ کوفل، ایچ، ہارٹو، پی، انکریناز، ٹی؛ ٹوکناگا، اے، خیاط، اے؛ اسمتھ، ایم (2015ء)۔ "مریخی ماحول وچ پانی دی شدید اساں جائی بے قاعدگیاں: موجودہ تے قدیمی ذخائر دی تلاش"۔ سائنس۔ doi:10.1126/science.aaa3630۔
  17. بیکر، وی آر؛ اسٹروم، آر جی؛ گولک، وی سی؛ کارجیل، جے ایس؛ کوماٹسو، وی ایس (1991ء)۔ "مریخ اُتے قدیمی سمندر، برفیلی چادراں تے آبی چکر"۔ نیچر 352(6348): 589–594. Bibcode:1991Natur.352.۔589B۔ doi:10.1038/352589a0۔
  18. پارکر، ٹی جے؛ ساؤنڈر، آر ایس، شینی برگر، دے ایم (1989ء)۔ "مریخ دے مغربی ڈیوٹرونیلس وچ سا وچ عبوری شکلیات: نچلے/ اُچے میداناں دے تغیر دے مضمرات"۔ ایکارس 82: 111–145. Bibcode:1989Icar.۔.82.۔111P۔ doi:10.1016/0019-1035(89)90027-4۔
  19. ڈوہم، جے ایم؛ بیکر، وکٹر آر؛ بؤینٹن، ولیم وی؛ فیئرن، البرٹو جی؛ فیرس، جسٹن سی؛ فنچ، مائیکل؛ فرفارو، رابرٹو؛ ہیئر،ٹرینٹ ایم؛ جانز، دڈینیل ایم؛ کارجیل،جیفری ایس؛کارنٹی لیک، سونیندی؛ کیلر، جان؛ کیری، کرس، کم، کیونگ جے؛ کوماٹسو، گورو؛ مہانی، ولیم سی؛ شولزی مکوچ، ڈرک، مارینانجیلی، لوشیا؛ جیان جی؛ رویز، جویر؛ وہیل لاک، شون جے (2009ء)۔ "جی آر ایس ثبوت تے مریخ اُتے ممکنہ تیسرے ارضیاندی دور دے سمندر"۔ سیاروی تے خلائی سائنس 57 (5–6): 664–684. Bibcode:2009P&SS.۔.57.۔664D۔doi:10.1016/j.pss.2008.10.008۔
  20. "پی ایس آر ڈی: قدیمی سیلابی پانی تے مریخ اُتے سمندر"۔ Psrd.hawaii.edu۔ 16 جولائی 2003ء۔
  21. "گیما – شعاع دے ثبوت اشارے کر دے نیں کہ قدیم مریخ وچ سمندر سن"۔ خلائی حوالہ 17 نومبر 2008ء۔
  22. کلفرڈ، ایس ایم؛ پارکر، ٹی جے (2001ء)۔ "مریخی آبی کرہ دا ارتقا: قدیمی سمندر دے مقدر دے مضمرات تے شمالی میداناں دی موجودہ صورت حال"۔ ایکارس 154: 40–79. Bibcode:2001Icar.۔154.۔.40C۔ doi:10.1006/icar.2001.6671۔
  23. ڈی ایکلی، گائٹانو؛ ہینیک، برائن ایم (2010ء)۔ " ڈیلٹا تے وادیاں دی تقسیم مریخ اُتے قدیمی سمندر دے ثبوت دیتی اے" نیچر جیو سائنس 3 (7): 459–463.Bibcode:2010NatGe.۔.3.۔459D۔ doi:10.1038/ngeo891۔
  24. "قدیمی سمندراں نے مریخ دا اک تہائی حصّہ ڈھانپا ہویا ہوۓگآ"۔ Sciencedaily.com۔ 14 جون 2010ء۔
  25. کار، 2006ء، صفحہ 144–147۔
  26. فسیٹ، سی آئی؛ ڈکسن، جیمز ایل؛ ہیڈ، جیمز ڈبلیو؛ لیوی، جوزف ایس؛ مرچنٹ، ڈیوڈ آر۔ (2010ء)۔ "مریخی ایمیزون اُتے برفیلے تودے تے برفیلی وادیاں"۔ ایکارس 208 (1): 86–100.Bibcode:2010Icar.۔208.۔.86F۔ doi:10.1016/j.icarus.2010.02.021۔
  27. "ماضی نمائی:10 برس پہلے مریخ اُتے پانی دی دریافت دا اعلان"۔ SPACE.com۔ 22 جون (2000ء)۔
  28. چنگ، کینتھ (9 دسمبر 2013ء)۔ "مریخ اُتے اک قدیمی جھیل تے شاید حیات وی"۔ نیویارک ٹائمز۔
  29. مختلف (9 دسمبر 2013ء)۔ " سائنس – مجموعہ خاص – کیوریوسٹی جتھے گرد مریخ اُتے۔" سائنس۔
  30. پارکر، ٹی؛ کلفرڈ، ایس ایم بینرڈت، ڈبلیو بی۔ (2000ء)۔ "آرگائیر پلانیشیا تے مریخی مائیاندی چکر" (پی ڈی ایف۔ قمری تے سیاروی سائنس XXXI: 2033۔ Bibcode:2000LPI.۔.۔31.2033P۔
  31. ہائیزنگر ایچ؛ ہیڈ جے (2002ء)۔ " مریخی آرگائیرطاس دی مقام نگاری تے شکلیات: اس دی ارضیاندی تے آبیاندی تریخ اُتے مضمرات"۔ پلانٹ۔ اسپیس سائنس۔ 50 (10–11): 939–981. Bibcode:2002P&SS.۔.50.۔939H۔ doi:10.1016/S0032-0633(02)00054-5
  32. سوڈربلوم، ایل اے۔ (1992ء)۔ کیفر، ایچ ایچ؛ ودیگر۔ ای ڈی ایس۔ " طیف پیما توں کیتے گئے مشاہدات دی رو توں مریخی سطح دی ہیئت تے معدنی علم: 0.3μm تا 50 μm۔ مریخ وچ۔ ٹکسن، اے زی: یونیورسٹی آف ایریزونا پریس۔ صفحہ 557–593. ISBN 0-8165-1257-4
  33. گلوچ، ٹی؛ کرایسٹنسن، پی (2005ء)۔ " منتشر بازو دی ارضیاندی تے معدنی نقشہ سازی: پانی توں لبریز تریخ دے ثبوت"۔ جے جیوفز۔ ریز 110: E09006.Bibcode:2005JGRE.۔110.9006G۔ doi:10.1029/2004JE002389
  34. ہولٹ، جے ڈبلیو؛ سفاینلی، اے؛ پلوٹ، جے جے؛ ینگ، ڈی اے؛ ہیڈ، جے ڈبلیو؛ فلپس، آر جے؛ کیمبل، بی اے؛ کارٹر، ایل ایم؛ جم، وائی؛ سیو، آر؛ ٹیم، شراڈ (2008ء)۔ "مریخ دے وسطی جنوبی عرض البلد وچ واقع ہیلس طاس دے قریب گوشہ دار دھول تہ بند دے اندر برف دی موجودگی دے ریڈار دے صدائی ثبوت" (پی ڈی ایف)۔ قمری تے سیاروی سائنس۔ XXXIX: 2441.Bibcode:2008LPI.۔.۔39.2441۔
  35. ایموس، جوناتھن (10 جون 2013ء)۔"پرانے آپرچونیٹی مریخی جتھے گرد نے چٹان دریافت کیتا"۔ ناسا (بی بی سی نیوز)۔
  36. "مریخی جتھے گرد آپرچونیٹی نے چٹان وچ مٹی دے سراغ دا تجزیہ کیتا"۔ جیٹ پروپلشن لیبارٹری، ناسا۔ 17 مئی 2013ء۔
  37. "عالمگیری نئيں بلکہ مقامی عوامل عظیم مریخی سیلاب دا سبب بنے"۔ پلانٹری سائنس انسٹی ٹیوٹ (اسپیس ریفرنس)۔ 11 ستمبر 2015ء۔ اخذ کردہ 2015-09-12۔
  38. ہیرسن، دے گریم، آر (2005ء)۔ "سطح اُتے پانی توں بننے والی وادیاں دے جال تے سطح دا کٹاؤ مریخ دی ابتدا وچ۔"ارضی طبیعیاندی تحقیقی جریدہ 110: E12S16.Bibcode:2005JGRE.۔11012S16H۔ doi:10.1029/2005JE002455
  39. ہوورڈ، اے؛ مور، جیفری ایم؛ ارون، روسمین پی (2005ء)۔ "ابتدائی مریخ اُتے وسیع پیمانے اُتے ہونے والے بہاؤ دا شدید ختم ہویا دور:1۔ وادیاں دے جال دی تراش تے متعلقہ ذخائر"۔ ارضی طبیعیاندی تحقیقی جریدہ 110: E12S16.Bibcode:2005JGRE.۔11012S16H۔ doi:10.1029/2005JE002455
  40. ارون، روسمین پی؛ ہوورڈ، ایلن ڈی، کراڈوک، رابرٹ اے؛ مور، جیفری ایم (2005ء)۔ " "ابتدائی مریخ اُتے وسیع پیمانے اُتے ہونے والے بہاؤ دا شدید ختم ہویا دور:2۔ ودھدا ہویا بہاؤ تے پیلو جھیل دا ارتقا"۔ ارضی طبیعیاندی تحقیقی جریدہ 110: E12S15. Bibcode:2005JGRE.۔11012S15I۔ doi:10.1029/2005JE002460
  41. فسیٹ سی، ہیڈ،III (2008ء)۔ " وادیاں دے جال توں بھرنے والی- کھلے طاس دی مریخ اُتے جھیل: نوچیان سطح تے زیر سطح مائیات دی تقسیم و مضمرات"۔ ایکارس 198: 37–56. Bibcode:2008Icar.۔198.۔.37F۔ doi:10.1016/j.icarus.2008.06.016
  42. مور، جے؛ ولہلمز، ڈی (2001ء)۔ "مریخ اُتے ہیلس بطور قدیمی برف توں ڈھکی ہوئی جھیل دی ممکنہ جگہ" (پی ڈی ایف)۔ ایکارس 154 (2): 258–276. Bibcode:2001Icar.۔154.۔258M۔doi:10.1006/icar.2001.6736
  43. ویٹز، سی؛ پارکر، ٹی (2000ء)۔ " نویں ثبوت جو بتاندے نیں ویلس مرینیرس دے اندرونی ذخائر کھڑے ہوئے پانی دے جسم دی موجودگی بنے نیں " (پی ڈی ایف)۔ قمری تے سیاروی سائنس XXXI: 1693.Bibcode:2000LPI.۔.۔31.1693W۔
  44. "نویں سراغ بتاندے نیں کہ قدیمی مریخ گیلا سی"۔ Space.com۔ 28 اکتوبر 2008ء۔
  45. اسکوئرس، ایس ڈبلیو؛ ودیگر (1992ء)۔ " مریخی مٹی اُتے برف"۔ کیفر، ایچ ایچ مریخ۔ ٹکسن، اے زی: یونیورسٹی آف ایریزونا پریس صفحہ 523–554. ISBN 0-8165-1257-4۔
  46. ہیڈ، جے مرکانٹ، ڈی (2006ء)۔ شمالی عربیہ میدان وچ شمالی وسطی عرض البلد ایمیزونی برفیلے دور دے دوران مریخ پرنوچیان شہابی گڑھے دی دیواراں اُتے ہونے والی تبدیلی: گوشہ دار دھول تہ بند دی ہیئت تے ارتقا تے انہاں دا بھری ہوئی دھاری دھار وادیاں توں تعلق تے برفیلے توداں دا نظام (خلاصہ)۔ قمری۔ سیارہ۔ سائنس – 37۔ صفحہ 1128۔
  47. ہیڈ، جے؛ و ہور (2006ء)۔ " تغیر اگر مریخی سرحد اُتے شاخیت دا سبب ایمیزونی وسطی عرض البلد علاقائی گلیشیر بستگی بنی" جیوفز، ریز، خطوط: 33۔
  48. ہیڈ، جے؛ مرکانٹ، ڈی (2006ء)۔ " مریخ دے ایمیزونی دور وچ ثبوت برائے عالمگیری پیمانے اُتے شمالی وسطی عرض البلد وچ گلیشیر بستگی: دھول توں اٹے ہوئے تودے تے توداں توں بھری وادیاں 30 تا 50 شمالی عرض البلد پٹی وچ (خلاصہ)"۔ قمری۔ سیارہ۔ سائنس – 37۔ صفحہ 1127۔
  49. لوئس، رچرڈ (23 اپریل 2008ء)۔ "برفیلے توداں توں معلوم ہویا کہ مریخی ماحول حال وچ متحرک اے"۔ براؤن یونیورسٹی۔
  50. پلوٹ، جیفری جے؛ سفاینلی، علی؛ ہولٹ، جان ڈبلیو؛ فلپس، راجر جے؛ ہیڈ جیمز ڈبلیو؛ سیو، رابرٹو؛ پٹزیگ، نتھانیل ای؛ فریجری، الیسندرو (2009ء)۔ "مریخ دے وسطی شمالی عرض البلد وچ واقع گوشہ دار دھول تہ بند وچ ریڈار توں حاصل کردہ برف دے ثبوت" (پی ڈی ایف)۔ ارضیاندی طبیعیاندی تحقیقی خطوط 36 (2)۔ Bibcode:2009GeoRL.۔3602203P۔doi:10.1029/2008GL036379۔
  51. وال، مائک (25 مارچ 2011ء)۔ "مریخ اُتے حیات دی تلاش کرنے والے کرس کار توں سوال و جواب"۔ Space.com۔
  52. ڈارٹنیل، ایل آر؛ ڈسور گھر؛ وارڈ؛ کوٹس (30 جنوری، 2007ء)۔ "مریخی تابکار ماحول دی سطح تے زیر سطح نمونہ گیری: فلکی حیاتیات اُتے مضمرات" ارضی طبیعیاندی تحقیقی خطوط۔ 34 (2)۔ Bibcode:2007GeoRL.۔34.2207D۔doi:10.1029/2006GL027494۔ خلیاندی ساخت اُتے آئن زدہ تابکاری ممکنہ فلکی حیاتیاندی رہائشیاں دی زندگی دی بقاء نوں محدود کرنے دا اک اہم عوامل اے۔
  53. ڈارٹنیل، ایل آر؛ ڈسور گھر؛ وارڈ؛ کوٹس (30 جنوری، 2007ء)۔ "مریخی زیر سطحی آئن زدہ تابکاری: حیاتیاندی نقش پا تے ارضیات"۔ حیاتیاندی ارضیاندی سائنسز 4: 545–558.Bibcode:2007BGeo.۔.۔4.۔545D۔ doi:10.5194/bg-4-545-2007۔ اخذ کردہ 1 جون 2013ء۔ خوابیدہ خلیات جاں تخمک اُتے اس آئن زد تابکار میدان دا مضر اثر اورزیر سطح سالماندی حیاتیاندی نقوش دا ثابت قدم رہنا تے انہاں دی خصلت نگاری۔[۔۔] سطح توں دو میٹر دی گہرائی وچ وی کوئی وی جرثومہ خوابیدہ تے موجودہ جما دینے والے ماحول وچ منجمد ای رہے گا تے یوں اس دا استحالہ غیر فعال ہوۓگآ تے اپنے خلیات دی تنزلی دے بعد انہاں دی مرمت نئيں کر سکے گا۔
  54. ڈی مورائس، اے (2012ء)۔ "مریخ دے لئی ممکنہ حیاتیاندی نمونہ" (پی ڈی ایف)۔ تینتالیسواں قمری و سیاروی سائنسی کانفرنس (2012ء)۔ اخذ کردہ 5 جون 2013ء۔ اس وقت وسیع آتش فشاناں نے ممکنہ طور اُتے زیر زمین شگاف تے غار مختلف پرتاں وچ بنا دتے ہون گے تے ہو سکدا اے کہ مائع پانی انہاں زیر زمین جگہاں اُتے جمع ہو گیا ہو، جتھے وڈے آب اندوخت بن گئے ہون گے جس وچ نمکین مائع پانی، نمکیاندی نامیاندی سالمات تے ارضی حرارتی گرمی موجود ہوگی – یعنی زمین اُتے معلوم حیات دے سارے اجزائے ترکیبی اوتھے موجود ہون گے۔
  55. ڈیڈیمس، جان تھامس (21 جنوری 2013ء)۔ "سائنس داناں نوں ایسے ثبوت ملے نیں کہ جداں مریخ دی زیر زمین سطح حیات نوں اپنی اندر رکھ سکدی اے"۔ ڈیجیٹل جریدہ – سائنس۔ مریخ دی سطح اُتے کوئی حیات نئيں پنپ سکدی کیونجے ایہ تابکاری وچ ڈوبی ہوئی مکمل جمی ہوئی اے۔ زیر زمین موجود حیات اس توں محفوظ ہو سکدی اے – پروفیسر پارنیل۔
  56. اسٹیجیر والڈ، بل (15 جنوری 2009ء)۔ "مریخی میتھین توں معلوم چلدا اے کہ سرخ سیارہ مکمل طور اُتے مردہ نئيں اے۔" ناسا دا گوڈارڈ اسپیس فلائٹ سینٹر (ناسا)۔ اگر میتھین نوں مریخی خرد حیات بنا رہی اے تو امکان اے کہ اوہ سطح توں کافی نیچے رہتی ہوگی، جتھے ہن وی اِنی گرمی ہو سکدی اے کہ مائع پانی وجود قائم رکھ سکے۔
  57. ناسا دی مریخی کھوجی مہم دا عمومی جائزہ۔ http://www.nasa.gov/mission_pages/mars/overview/index.html
  58. ہارٹمین، 2003ء، صفحہ 11۔
  59. ہارٹمین، 1996ء، صفحہ 35۔
  60. کیفر، ایچ ایچ، جاکوسکی، بی ایم؛ سینڈر، سی (1992ء)۔ " سیارہ مریخ: عہد قدیم توں عہد جدید تک"۔ کیفر ایچ ایچ ودیگر۔ مریخ۔ ٹکسن اے زی: یونیورسٹی آف ایریزونا پریس۔ صفحہ 1-33۔
  61. ہارٹمین، 2003ء، صفحہ 20۔
  62. شیہان، 1996ء، صفحہ 150۔
  63. اسپنرڈ، ایچ منچ، جی؛ کپلان، ایل ڈی (1963ء)۔ "مدیر دے ناں خط: مریخ اُتے پانی دے بخارات دا سراغ"۔ فلکی طبیعیاندی جریدہ 137: 1319. Bibcode:1963ApJ.۔.137.1319S۔doi:10.1086/147613
  64. لیٹن، آر بی؛ مررے، بی سی (1966ء)۔ " مریخ اُتے کاربن ڈائی آکسائڈ تے دوسرے طیران پزیر ماداں دا برتاؤ"۔ سائنس Science 153 (3732): 136–144. doi:10.1126/science.153.3732.136۔PMID 17831495
  65. لیٹن، آر بی؛ مررے، بی س؛ شارپ، آر پی؛ ایلن، جے ڈی؛ سلوان، آر دے (1965ء)۔ " مرینیر چہارم مریخ دی تصویر کشی: ابتدائی نتیجے"۔ سائنس 149 (3684): 627–630.doi:10.1126/science.149.3684.627۔ PMID 17747569۔
  66. کلیورے، اے؛ و ہور (1965ء)۔ " اخفائی تجربات: مریخ دے کرہ فضائی تے کرۂ روانیہ دی پیمائش دے پہلے براہ راست نتیجے۔" Science 149 (3689): 1243–1248.doi:10.1126/science.149.3689.1243۔ PMID 17747455
  67. گروٹزنگر، جان پی (24 جنوری 2014ء)۔ "خصوصی مسئلہ دا تعارف – سکونت پذیری، رکازیات تے نامیاندی کاربن دی مریخ اُتے تلاش"۔ سائنس 343 (6169): 386–387. Bibcode:2014Sci.۔.343.۔386G۔ doi:10.1126/science.1249944۔
  68. متفرق (24 جنوری 2014ء)۔ " خصوصی اشاعت – فہرست مضامین- مریخ اُتے قابل سکونت جگہ دی کھوج"۔ سائنس 343 (6169): 345–452۔
  69. متفرق (24 جنوری 2014ء)۔ "خصوصی مجموعہ – کیوریوسٹی - مریخ اُتے قابل سکونت جگہ دی کھوج"۔ سائنس۔
  70. گروٹزنگر، جے پی؛ و ہور۔ (24 جنوری 2014ء)۔ " مریخی گیل شہابی گڑھے دے علاقے یلو نائف وچ قابل سکونت تالابی بہاؤ دا ماحول"۔ سائنس 343 (6169): 1242777.doi:10.1126/science.1242777۔
  71. روڈریگیز، جے، ایلکسز پی؛ کارجیل ایس؛ بیکر، وکٹر آر؛ گلیک، ورجینیا سی؛ و ہور (8 ستمبر 2015ء) "مریخی مخرج نہراں: انہاں دے آب اندوخت دے منبع کس طرح بنتے نیں تے آیا کیاں ایہ اِنی سرعت دے نال خالی ہو جاندے نیں ؟" نیچر – سائنٹفک رپورٹ 5: 13404.doi:10.1038/srep13404۔ اخذ کردہ 2015-09-12۔
  72. اسٹاف (2 جولائی 2012ء) "زمین دی گہرائی وچ قدیمی مریخی پانی دی موجودگی"۔ Space.com۔
  73. کراڈوک، آر؛ ہوورڈ، اے (2002ء)۔ "گرم، گیلے ابتدائی مریخ اُتے ہونے والی بارش دی صورت"۔ جے جیوفز۔ ریز 107: E11. Bibcode:2002JGRE.۔107.5111C۔ doi:10.1029/2001je001505
  74. ہیڈ، جے؛ و ہور (2006ء)۔ "مریخ دے وسطی عرض البلد وچ واقع وسیع وادیائی برفیلے توداں دے ذخیرے: بعید ایمیزونی بے قاعدگی توں ہونے والی ماحولیاندی تبدیلیاں دے ثبوت"۔ زمین سیارہ۔ سائی لیٹ 241: 663–671. Bibcode:2006E&PSL.241.۔663H۔ doi:10.1016/j.epsl.2005.11.016
  75. میڈلین، جے؛ و ہور۔ (2007ء)۔ مریخ: شمالی وسطی عرض البلد دے گلیشیر بستگی دے لئی پیش کردہ ماحولیاندی منظرنامہ" قمری سیارہ۔ سائی۔ (خلاصہ) 38۔ صفحہ 1178۔
  76. میڈلین، جے؛ و ہور۔ (2009ء)۔ "مریخ اُتے ایمیزونی شمالی وسطی عرض البلد دے گلیشیر بستگی: اک پیش کردہ ماحولیاندی منظر نامہ" ایکارس 203: 300–405. Bibcode:2009Icar.۔203.۔390M۔doi:10.1016/j.icarus.2009.04.037۔
  77. مسچنا، ایم؛ و ہور۔ (2003ء)۔ "مریخی پانی تے کاربن ڈائی آکسائڈ دے چکر دے مداری خطوط اُتے: سادہ طیران پزیر اسکیم دے نال اک عمومی چکر دار نمونہ دی تحقیق۔" جے۔ جیوفز۔ ریز 108(E6): 5062. Bibcode:2003JGRE.۔108.5062M۔ doi:10.1029/2003je002051۔
  78. اسٹاف (28 اکتوبر 2008ء)۔ "ناسا دا مریخی پڑتال گر مدار گرد نے گیلے مریخ دی تفصیلاں نوں افشا کیتا۔" اسپیس ریفرنس۔ ناسا۔
  79. لونائن، جوناتھن آئی؛ چیمبرز، جان؛ و ہور۔ (ستمبر 2003ء)۔ "مریخ اُتے پانی دا ماخذ"۔ ایکارس 165 (1): 1–8. Bibcode:2003Icar.۔165.۔.۔1L۔ doi:10.1016/S0019-1035(03)00172-6۔ اخذ کردہ 10 جون 2013ء۔
  80. سوڈربلوم، ایل اے؛ بیل، جے ایف (2008ء)۔ "مریخی سطح دی چھان بین:1992ءتا 2007ء"۔ بیل جے ایف دی مریخی سطح: ہیئت، علم معدنیات تے طبیعیاندی خصائص۔ کیمبرج یونیورسٹی پریس۔ صفحہ 3 تا 19۔
  81. منگ، ڈی ڈبلیو؛ مورس، آر وی؛ کلارک، آر سی (2008ء)۔ " مریخ اُتے آبی تغیر"۔ بیل جے ایف دی مریخی سطح: ہیئت، علم معدنیات تے طبیعیاندی خصائص۔ کیمبرج یونیورسٹی پریس۔ صفحہ 519تا 540۔
  82. لیوِس جے ایس (1997ء)۔ نظام شمسی دی طبیعیات تے کیمیا (ترمیم شدہ)۔ سان ڈیاگو، سی اے: اکیڈمک پریس۔ ISBN 0-12-446742-3۔
  83. لاسو، جے؛ و ہور (2013ء)۔ " مریخی آبی کرہ دی مقداری جانچ"۔ اسپیس سائی۔ ترمیم شدہ۔ 174: 155–212. doi:10.1007/s11214-012-9946-5۔
  84. کلارک، بی سی؛ و ہور۔ (2005ء)۔ " مریڈیانی پلانم وچ واقع سطحی چٹاناں دا کیمیا تے علم معدن۔" زمین سیارہ۔ سائی خطوط 240: 73–94. Bibcode:2005E&PSL.240.۔.73C۔doi:10.1016/j.epsl.2005.09.040۔
  85. بلوم، اے ایل (1978ء)۔ ارضیاندی شکلہ: نوحیاندی دور دی جدید زمینی تشکیل۔ انگل ووڈ کلیفس، این جے: پرنٹس – ہال۔ صفحہ 114۔
  86. بؤینٹن، ڈبلیو وی؛ و ہور (2009ء)۔ "مریخی فینکس خلائی گاڑی دے اترنے دی جگہ اُتے چھونے دے پتھراں دے ثبوت"۔ سائنس 325 (5936): 61–4. doi:10.1126/science.1172768۔PMID 19574384۔
  87. گوڈنگ، جے ایل؛ اروڈسن، آر ای؛ زولوٹوف، ایم وائی یو۔ (1992ء)۔ " طبیعیاندی تے کیمیائی موسم دی کفیت"۔ کیفر دی، ایچ ایچ؛ و ہور۔ مریخ۔ ٹکسن، اے زی: یونیورسٹی آف ایریزونا پریس۔ صفحہ 626–651. ISBN 0-8165-1257-4۔
  88. میلوش، ایچ جے (2011ء)۔ سیاروی سطح دے عوامل۔ کیمبرج یونیورسٹی پریس۔ صفحہ 296.ISBN 978-0-521-51418-7۔
  89. ابراموف، او؛ کرنگ، ڈی اے (2005ء)۔ "مریخ دی ابتدا وچ تصادم توں ہونے والی حرحرارتی سرگرمی"۔ جے جیوفز۔ ریز۔ 110: E12S09. Bibcode:2005JGRE.۔11012S09A۔doi:10.1029/2005JE002453۔
  90. شرینک ایم او؛ برازیلٹن، ڈبلیو جے؛ لینگ، ایس کیو۔ (2013ء)۔ " بل کھاندی ہوئی، کاربن تے گہرائی وچ رہنے والی حیات"۔ علم معدنیات تے ارضیاندی کیمیا اُتے جائزہ 75: 575–606. doi:10.2138/rmg.2013.75.18۔
  91. باکوم، مارٹن (مارچ تا اپریل 2006ء)۔ "مریخ اُتے حیات؟" امریکن سائنٹسٹ۔
  92. چیزیفیر، ای، لنگلائس، بی؛ کوئینسنیلم وائی؛ لبلانک، ایف۔ (2013ء)، "ابتدائی مریخ دے کھوئے ہوئے پانی دا مقدر: بل کھاندی ہوئی جگہاں دا کردار۔"(پی ڈی ایف)، ای پی ایس سی خلاصہ 8: EPSC2013-188۔
  93. ایہلمان، بی۔ ایل؛ مسٹارڈ، جے ایف؛ مرچی، ایس ایل (2010ء)۔ " مریخ اُتے بل کھادی ہوئی جگہاں دے ذخیراں دی ارضیاندی ترکیب"۔ جیوفز۔ ریز خطوط 37: L06201. Bibcode:2010GeoRL.۔37.6201E۔doi:10.1029/2010GL042596۔
  94. بلوم، اے ایل (1978ء)۔ ارضیاندی شکلہ: نوحیاندی دور دی جدید زمینی تشکیل۔ انگل ووڈ کلیفس، این جے: پرنٹس – ہال۔ صفحہ 120۔
  95. اوڈی، اے؛ و ہور۔ (2013ء)۔ "مریخ اُتے زبرجد دی سیاروی چھان بین: غلاف تے پرتاں دی ہیئت دے بارے وچ اندرونی معلومات۔" جے جیوگز۔ ریز 118: 234–262. Bibcode:2013JGRE.۔118.۔234O۔doi:10.1029/2012JE004149۔
  96. سوئنڈلم ٹی ڈی؛ ٹریمن، اے ایچ؛ لنڈاسٹارم، ڈی جے؛ برکلینڈ، ایم دے ؛ کوہین، بی اے؛ گریر، جے اے؛ لی، بی؛ اولسن، ای، دے (2000ء)۔ "لفییٹی شہابیے دی جگہ ایڈنگسائٹ وچ غیر عامل گیساں: چند کروڑ برس پہلے تک مریخ وچ مائع پانی دے ثبوت"۔ شہابی تے سیاروی سائنس 35 (1): 107–115. Bibcode:2000M&PS.۔.35.۔107S۔ doi:10.1111/j.1945-5100.2000.tb01978.x
  97. گولک، وی؛ بیکر، وی (1989ء) "بہاؤ توں بنی وادیاں تے مریخی قدیمی موسم"۔ نیچر 341(6242): 514–516. Bibcode:1989Natur.341.۔514G۔ doi:10.1038/341514a0۔
  98. ہیڈ، جے، کریسلافسکی، ایم اے؛ آئی وانو، ایم اے؛ ہائیزنگر، ایچ؛ فلر، ای آر؛ پراٹ، ایس (2001ء)۔ "مریخ دی تریخ دے وسط وچ پانی: مولا توں حاصل کردہ اعداد و شمار دی تازہ معلومات"۔ امریکن جیوفزیکل یونین۔ Bibcode:2001AGUSM.۔.P31A02H
  99. ہیڈ، جے؛ و ہور۔ (2001ء)۔ "مریخ دی سطح اُتے پانی دے کھڑے اجسام دی کھوج: جدوں اوہ اوتھے سن، تو اوہ کہاں گئے تے فلکی حیاتیات دے لئی کیتا مضمرات نیں ؟" امریکن جیوفزیکل یونین۔ 21: 03. Bibcode:2001AGUFM.P21C.۔03H۔
  100. ڈیوڈ، لیونارڈ (20 جنوری 2005ء)۔ "مریخی جتھے گرد دی شہابیے دی دریافت نے سوالات اٹھا دتے۔" Space.com۔ اخذ کردہ 10 فروری 2013ء۔
  101. میر، سی (2012ء) مریخی شہابیہ انتخاب؛ نیشنل ایرونا ٹکس اینڈ اسپیس ایڈمنسٹریشن۔http://curator.jsc.nasa.gov/antmet/mmc/
  102. "شیرگوٹی شہابیہ – جے پی ایل، ناسا"۔ ناسا اخذ کردہ 9 دسمبر 2010ء۔
  103. ہملٹن، ڈبلیو کریسچنسن، فلپس آر؛ مکسوین، ہیری وائی (1997ء)۔ "مرتعش طیف پیمائی دا استعمال کر دے ہوئے شہابی علم ہجریات تے علم معدنیات دا تعین۔" ارضیاندی طبیعیاندی تحقیق دا جریدہ 102: 25593–25603. Bibcode:1997JGR.۔.10225593H۔doi:10.1029/97JE01874۔
  104. ٹریمن، اے (2005ء)۔ "نیکلائٹ شہابیہ: مریخ توں آئی اجائيٹ توں لبریز آتشی چٹان"(پی ڈی ایف)۔ کیمی ڈر ارڈی طبیعیاندی کیمیا۔65 (3): 203–270.Bibcode:2005ChEG.۔.65.۔203T۔ doi:10.1016/j.chemer.2005.01.004 اخذ کردہ 8 ستمبر 2006ء۔
  105. مک دے، ڈی؛ گبسن جونیئر، ای دے ؛ تھامس کیپرٹا، دے ایل؛ والی، ایچ؛ رومانک، سی ایس؛ کلیمٹ، ایس جے؛ چلئیر، ایکس ڈی؛ میچلنگ، سی آر؛ زار، آر این (1996ء)۔ "مریخ اُتے ماضی دی حیات دی تلاش: مریخی شہابیہ AL84001 وچ ممکنہ نامیاندی سرگرمی دا نشان"۔ سائنس 273 (5277): 924–930.Bibcode:1996Sci.۔.273.۔924M۔ doi:10.1126/science.273.5277.924۔ PMID 8688069
  106. گبس، ڈبلیو؛ پاول، سی (19 اگست 1996ء)۔ "اطلاع وچ غلطی؟"۔ سائنٹفک امریکن۔
  107. "تنازع جاری: مریخی شہابیہ حیات توں چمٹ گیا – واقعی ایسا ہویا اے؟"۔ SPACE.com. 20 مارچ 2002ء۔
  108. بادا، جے؛ گلوین، ڈی پی؛ مکڈونلڈ، جی ڈی؛ بیکر، ایل (1998ء)۔ "مریخی شہابیے AL84001 وچ دی جانے والی درنمو امینو ایسڈس دی تلاش"۔ سائنس 279 (5349): 362–365.Bibcode:1998Sci.۔.279.۔362B۔ doi:10.1126/science.279.5349.362۔ PMID 9430583
  109. رایبرن، پی (1998ء)۔"سرخ سیارے مریخ دے راز ہوئے طشت از بام"۔ نیشنل جیوگرافک (واشنگٹن ڈی سی)۔
  110. مور، پی ؛ و ہور (1990 ء)۔ نظام شمسی دے نقشے۔ نیو یارک: مچل بیزلے پبلشرز۔
  111. کیفر، ہو ایچ، ایڈیشن۔ (1994 ء) (مریخ نسخہ دوم)۔ ٹکسن: یونیورسٹی آف ایریزونا پریس۔ آئی ایس بی این 0-8165-1257-4۔
  112. برمن، ڈینیل سی ؛ کراؤن، ڈیوڈ اے ؛ بلی ماسٹر، لیزلی ایف (2009 ء)۔ " مریخ دے وسطی عرض البلد وچ ہونے والا کٹاؤ "۔ ایکارس 200: 77–95۔ Bibcode:2009Icar۔۔200۔۔۔77B۔doi:10۔1016/j۔icarus۔2008۔10۔026۔
  113. فسٹ، کیلب آئی ؛ ہیڈ، جیمز ڈبلیو (2008 ء)۔ "مریخی وادیاں دے جال دا دور: بچانے والے شہابی گڑھاں دی گنتی توں حاصل ہونے والے پابندی"۔ ایکارس 195: 61–89۔Bibcode:2008Icar۔۔195۔۔۔61F۔ doi:10۔1016/j۔icarus۔2007۔12۔009۔
  114. مالن، مائیکل سی (2010 ء) "1985ء تا 2006ء تک مریخی مدار گرد دے کیمرے دی سائنسی تفتیش دا جائزہ۔ مارس جریدہ 5: 1–60۔ Bibcode:2010IJMSE ۔۔5۔۔۔۔1M۔doi:10۔1555/mars۔2010۔0001۔
  115. " ہوائی مینسا دے قریب پیچ دار پہاڑیاں " Hiroc.lpl.arizona.edu.۔ جنوری 31، 2007 ء۔
  116. زیمبل مین، جے؛ گرفن، ایل (2010 ء)۔ "ہائی رائز توں مریخی میڈوسا مجوف دی ساخت دے نچلے رکن دی پیچ دار پہاڑیاں تے ابھری ہوئی لکیراں والی زمین دی حاصل کردہ تصویراں"۔ ایکارس 205: 198–210۔Bibcode:2010Icar۔۔205۔۔198Z۔ doi:10۔1016/j۔icarus۔2009۔04۔003۔
  117. نیوسوم، ایچ ؛ لانزا، نینا ایل ؛ او لیلہ، این ایم ؛ وائز مین، سینڈرا ایم ؛ روش، ٹیڈ ایل ؛ مارزو، گسپے اے ؛ ٹومابینی، لیویو ایل ؛ اوکوبو، کرس ایچ ؛ اوسٹرلو، مکی ایم ؛ ہیملٹن، وکٹوریا ای ؛ کرمپلر، لیری ایس (2010 ء)۔ " مریخی شہابی گڑھے میاموٹو وچ پلٹی ہوئی نہراں دے اجماع " ایکارس 205: 64–72۔ Bibcode:2010Icar۔۔205۔۔۔64N۔doi:10۔1016/j۔icarus۔2009۔03۔030۔
  118. مورگن، اے ایم ؛ ہاورڈ، اے ڈی ؛ ہوبلی، ڈی ای جے ؛ مور، جے ایم ؛ ڈیٹرچ، ڈبلیو ای ؛ ولیمس، آر ایم ای ؛ بر، ڈی ایم ؛ گرانٹ، جے اے ؛ ولسن، ایس اے ؛ مٹسوبارا، وائی (2014 ء)"مریخی سہیکی شہابی گڑھے دے سیلابی باد کش وچ تہ نشین گاد تے موسمی ماحول تے اس دا ارضیاندی باد کش دے اتاکاما صحرا توں موازنہ"۔ ایکارس 229: 131–156۔Bibcode:2014Icar۔۔229۔۔131M۔ doi:10۔1016/j۔icarus۔2013۔11۔007۔
  119. ویٹز، سی ؛ ملی کن، آر ای ؛ گرانٹ، جے اے ؛ مک ایون، اے ایس ؛ ولیمس، آر ایم ای ؛ بشپ، جے ایل ؛ تھامسن، بی جے (2010 ء)" مریخی پڑتال گر مدار گرد دے ہلکے رنگاں دی پرتاں دے ذخائر تے انہاں توں متعلق سطح مرتفع توں متصل ویلس مرینیرس دی سیلابی زمینی ساخت دے مشاہدات"۔ ایکارس 205: 73–102۔ Bibcode:2010Icar۔۔205۔۔۔73W۔ doi:10۔1016/j۔icarus۔2009۔04۔017۔
  120. "ایکارس" 210 (2)۔ سائنس ڈائریکٹ۔ دسمبر 2010 ء۔ صفحہ۔ 539–1000۔ اخذ کردہ دسمبر 19، 2010 ء۔
  121. کیبرول، این ؛ گرن، ای، نسخہ (2010 ء)۔ مریخ اُتے جھیلاں۔ نیو یارک: ایلسویر۔
  122. گولڈ اسپیل، جے؛ اسکوئرس، ایس (2000 ء) "مریخ اُتے زیر زمین پانی دا رساؤ تے وادیاں دی تشکیل"۔ ایکارس 148: 176–192۔ Bibcode:2000Icar۔۔148۔۔176G۔ doi:10۔1006/icar۔2000۔6465۔
  123. کار، مائیکل ایچ مریخ دی سطح۔ کیمبرج سیاروی سائنس سلسلہ نمبر(6)۔ آئی ایس بی این 978-0-511-26688-1۔
  124. مک کولی، جے 1978ء۔ مریخی چوگوشے کوپریٹس دا ارضیاندی نقشہ۔ یو ایس ارضیاندی متفرقہ نقشاں دی فہرست I-897
  125. نیڈل، ایس ؛ اسکوئرس، اسٹیون ڈبلیو؛ اینڈرسن، ڈیوڈ ڈبلیو (1987ء)۔ ویلس مرینیرس، مریخ وچ پرتاں دے ذخائر دے ماخذ تے انہاں دا ارتقا، "۔ ایکارس 70 (3): 409–441۔Bibcode:1987Icar۔۔۔70۔۔409N۔ doi:10۔1016/0019-1035(87)90086-8۔
  126. مٹسوبارا، یو، ایلن ڈی ہاورڈ تے سارا اے ڈریمونڈ۔۔ "ابتدائی مریخ دا آبیاندی چکر: جھیلاں دے طاس۔" جریدہ جیوفزیکل ریسرچ: سیارے(1991–2012) 116۔E4 (2011)
  127. " قدیمی جھیلاں دے ثبوتاں نوں ظاہر کردتی مریخ دی حیرت انگیز و شاندار تصویراں۔"۔ Sciencedaily.com۔ جنوری 4، 2010ء۔
  128. گپتا، سنجیو؛ وارنر، نیکولس؛ کم، ریک؛ لن، یوآن؛ مولر، جان؛ -1#جونگ-، شی- (2010ء)۔ "ہیس پیرین استوائی چونے دے پتھر دی ایریز ویلس وچ جھیلاں مریخ اُتے بطور گرم موسم دے بدلنے دا ثبوت نیں ۔ Geology 38: 71–74. doi:10.1130/G30579.1
  129. براؤن، ڈیوائینی ؛ کولی، اسٹیو؛ ویبسٹر، گاں؛ اگل، ڈی سی (ستمبر 27، 2012ء)۔"ناسا جتھے گرد نے مریخ دی سطح اُتے پرانی جھیلاں دی تہاں دیکھی نیں "۔ ناسا۔
  130. ناسا (ستمبر 27، 2012ء)۔ "ناسا دے کیوریوسٹی جتھے گرد نے مریخ اُتے پرانے نہراں دی تہاں تلاش دی نیں ویڈیو(51:40)"۔ ناسا ٹیلی ویژن۔
  131. چانگ، الیشیا (ستمبر 27، 2012ء)۔"مریخی جتھے گرد کیوریوسٹی نے قدیمی نہراں دے سراغ پائے نیں " ایسوسی یٹیڈ پریس۔
  132. "ناسا جتھے گرد نے ایسے حالات دا سراغ لایا اے جو مریخ اُتے کسے قدیم زمانے وچ حیات دے لئی ساز گار سن"۔ ناسا مارچ 12، 2013ء۔
  133. ڈی ایکلی، گیٹانو تے برائن ایم ہینک"ڈیلٹاؤں تے وادیاں دی عالمگیری تقسیم مریخ اُتے قدیم سمندراں دے مفروضہ نوں تقویت دیتی اے"۔ نیچر جیو سائنس 3.7 (2010ء) 459-463۔
  134. کار، ایم ایچ (1979ء) "مریخ اُتے ماضی وچ سیلاباں دا آنا بند ہوئے آب اندوخت دی وجہ توں آندا سی۔"(پی ڈی ایف)۔ جے جیوفز۔ ریز۔ 84: 2995–3007۔Bibcode:1979JGR ۔۔۔84۔2995C۔ doi:10۔1029/JB084iB06p02995۔
  135. بیکر، وی ؛ ملٹن، ڈی (1974ء)"مریخ تے زمین اُتے تباہ کن سیلاباں توں ہونے والا کٹاؤ"۔ ایکارس23: 27–41۔ Bibcode:1974Icar۔۔۔23۔۔۔27B۔ doi:10۔1016/0019-1035(74)90101-8۔
  136. "مریخی سیاروی سرویر MOC2-862 ریلیز"۔ Msss.com. اخذ کردہ جنوری 16، 2012ء۔
  137. اینڈریو ہینا، جیفری سی ؛ فلپس، راجر جے ؛ زوبر، ماریا ٹی (2007ء)۔ "میریڈیانی پلانم تے مریخی سیاروی آبیاندی نظام "۔ نیچر 446 (7132): 163–6۔Bibcode:2007Natur۔446۔۔163A۔ doi:10۔1038/nature05594۔ PMID 17344848۔
  138. ارون؛ روز مین، پی ؛ کراڈوک، رابرٹ اے ؛ ہاورڈ، ایلن ڈی (2005ء) مریخی وادیاں وچ واقع اندرونی نہراں: چھڈے جانے تے بہنے والی چیز دی پیداوار"۔ Geology 33 (6): 489–492۔doi:10۔1130/g21333۔1۔
  139. جیکوسکی، بروس ایم (1999) "پانی، ماحول تے حیات"۔ سائنس 283 (5402): 648–649۔doi:10۔1126/science۔283۔5402۔648۔ PMID 9988657۔
  140. لیمب، مائیکل پی، و ہور "کیندا چشمے گھاٹیاں نوں چٹاناں وچ کاٹ سکدے نیں ؟" جریدہ جیوفزیکل ریسرچ: سیارے (1991–2012) 111۔E7 (2006)۔
  141. گروٹزنگر، جے پی ؛ آر وڈسن، آر ای ؛ بیل III، جے ایف ؛ کیلون، ڈبلیو؛ کلارک، بی سی ؛ فائیک، ڈی اے ؛ گولومبک، ایم ؛ گریلی، آر ؛ ہیلڈیمین، اے ؛ ہرکن ہوف، دے ای ؛ جولیف، بی ایل ؛ کینول، اے ایچ ؛ مالن، ایم ؛ مک لینن، ایس ایم ؛ پارکر، ٹی ؛ سوڈر بلوم، ایل ؛ شول ڈکسٹین، جے این ؛ اسکوئرس، ایس ڈبلیو؛ ٹوسکا، این جے؛ واٹرس، ڈبلیو اے (نومبر 25، 2005ء)۔"سوکھے توں گیلے ہوائی ذخائر دے نظاماں دی طبقات شناسی تے رسوب شناسی، گَلمُچھ تشکیل، میریڈیانی پلانم" مریخ، زمین تے سیاروی سائنسی خطوط 240 (1): 11–72۔ Bibcode:2005E&PSL 240۔۔۔11G۔doi:10۔1016/j۔epsl۔2005۔09۔039۔ آئی ایس ایس این 0012-821X۔
  142. مچلسکی، جوزف آر ؛ نیلز، پال بی ؛ کواڈروس، جویر؛ پارنیل، جان؛ راجرس، اے ڈی این ؛ رائٹ، شان پی (جنوری 20، 2013ء)۔ "مریخ اُتے زیر زمین پانی دی سرگرمی تے گہرے حیاتیاندی کرۂ اُتے اس دے مضمرات"۔ نیچر جیو سائنس 6 (2): 133–138۔Bibcode:2013NatGe۔۔۔6۔۔133M۔ doi:10۔1038/ngeo1706۔ اخذ کردہ جون 17، 2013ء۔ ایتھے اُتے اساں مریخ دی زیر زمین سکونت پذیری دا تصوراندی نمونہ پیش کر رہے نیں تے نال وچ زیر زمین پانی دا گہرے طاس وچ جمع ہونے دے ثبوتاں دا جائزہ وی لے رہے نیں ۔
  143. زوبر، ماریا ٹی (2007ء)۔" سیاروی سائنس:مریخ ضرب کھانے دے دھانے اُتے" نیچر 447(7146): 785–786۔ Bibcode:2007Natur۔447۔۔785Z۔ doi:10۔1038/447785a۔PMID 17568733۔
  144. انڈریوس ہینا، جے سی؛ زوبر، ایم ٹی؛ آر وڈسن، آر ای؛ وائز مین، ایس ایم (2010ء) "ابتدائی مریخی مائیات: میریڈیانی پلایا ذخائر تے عربیہ میدان دے رسوبی نامچے"۔ جے جیوفز۔ ریز۔ 115: E06002۔ Bibcode:2010JGR E ۔115۔6002A۔doi:10۔1029/2009JE003485۔
  145. مک لینن، ایس ایم ؛ و ہور (2005ء)۔ تبغیر ہوئی برنس ساخت، میریڈیانی پلانم دا ماخذ و رسوبی چٹانی عمل"۔ سائی۔ لیٹ۔ 240: 95–121۔Bibcode:2005E&PSL 240۔۔۔95M۔ doi:10۔1016/j۔epsl۔2005۔09۔041۔
  146. اسکوئرس، ایس ڈبلیو؛ کینول، اے ایچ (2005ء)" میریڈیانی پلانم اُتے واقع رسوبی چٹاناں: ماخذ، رسوبی چٹانی عمل تے حیات اُتے انہاں دے مضمرات" زمین سیارہ۔ سائی۔ لیٹ۔ 240: 1–10۔Bibcode:2005E&PSL 240۔۔۔۔1S۔ doi:10۔1016/j۔epsl۔2005۔09۔038۔۔
  147. اسکوئرس، ایس ڈبلیو؛ و ہور (2006ء)"میریڈیانی پلانم اُتے دو برس : آپرچونیٹیجہاں گرد توں حاصل کردہ نتیجے"۔ سائنس 313: 1403–1407۔ doi:10۔1126/science۔۔
  148. وائز مین، ایم؛انڈریوس ہینا، جے سی؛ آر وڈسن، آر ای ؛ مسٹارڈ، جے ایف؛ زبرسکی، دے جے (2011ء) کرزم اعداد و شمارکا استعمال کر دے ہوئے عربیہ میدان وچ آبیدہ گندھک دے تیزاب دی تقسیممریخی مائیات اُتے اس دے مضمرات"۔ بیالیسواں قمری و سیاروی سائنس کانفرنس۔
  149. انڈریوس ہینا، جیفری سی ؛ لیوس، کیون ڈبلیو (2011ء) مریخ دی ابتدائی مائیات: 2۔ نواچیاناور ہیس پیرین دور وچ مائیات دا ارتقا"۔ جیوفزیکل جریدہ Research: Planets (1991–2012) 116: E2۔ Bibcode:2011JGR E ۔116۔2007A۔doi:10۔1029/2010je003709۔
  150. کلفورڈ، ایس ایم ؛ پارکر، ٹی جے (2001ء) "مریخی آبیاندی کرہ دا ارتقا: قدیمی سمندراں دے مقدر تے شمالی میداناں دی موجودہ حالت اُتے اس دے مضمرات"۔ ایکارس 154: 40–79۔ Bibcode:2001Icar۔۔154۔۔۔40C۔doi:10۔1006/icar۔2001۔6671۔
  151. اسمتھ، ڈی؛ و ہور (1999ء)"مریخ دے ثقلی میدان: مریخی سیاروی سرویر توں حاصل کردہ نتیجے" (پی ڈی ایف)۔ سائنس 284 (5437): 94–97۔ Bibcode:1999Sci۔۔۔286۔۔۔94S۔doi:10۔1126/science۔286۔5437۔94۔ PMID 10506567۔
  152. ریڈ، پیٹر ایل؛ لیوس، ایس آر (2004ء) مریخی ماحول اُتے نظر ثانی: صحرائی سیارے دا ماحول و کرۂ فضائی(پیپر بیک)۔ چیکسٹر، یو دے : پریکسس۔ آئی ایس بی این 978-3-540-40743-0۔ اخذ کردہ دسمبر 19، 2010ء۔
  153. "مریخی شمال کدی سمندراں توں ڈھکا ہویا سی"۔ Astrobio.net۔ اخذ کردہ دسمبر 19، 2010ء۔
  154. "نویں نقشے مریخ دے قدیمی سمندراں نوں تقویت دیندے نیں "۔ SPACE.com۔ نومبر 23، 2009۔
  155. کار، ایم ؛ ہیڈ، جے (2003ء)"مریخ اُتے سمندر: مشاہداندی ثبوت تے ممکنہ مقدر دی جانچ"۔ جریدہ جیوفزیکل ریسرچ 108: 5042 ۔Bibcode:2003JGR E۔108۔5042C۔ doi:10۔1029/2002JE001963۔
  156. "مریخی سمندراں دا مفروضہ سامنے آگیا"۔ ناسا فلکی حیاتیات۔ ناسا جنوری 26، 2001ء۔
  157. پیرن؛ ٹیلر، جے؛ و ہور (2007ء)"بگڑی ہوئی ساحلی پٹیاں دی مقامی جغرافیہ توں حاصل کردہ قدیمی مریخی سمندراں دے ثبوت"۔ نیچر 447 (7146): 840–843۔doi:10۔1038/nature05873۔
  158. کوفمین، مارک (مارچ 5، 2015ء)"مریخ اُتے سمندر سن، سائنس دان نویں اعداد و شمار دی روشنی وچ کہندے نیں " نیو یارک ٹائمز۔ اخذ کردہ مارچ 5، 2015۔
  159. بوینٹن، ڈبلیو وی؛ و ہور(2007ء) "مریخ دے نچلے تے وسطی عرض البلد وچ مرتکز، ہائیڈروجن، سلیکان، کلورین، پوٹاشیم، لوہا تے تھوریم"۔ جریدہ جیوفزیکل ریسرچ: سیارے 112(E12)۔ Bibcode:2007JGR E ۔11212S99B۔ doi:10۔1029/2007JE002887۔
  160. فیلڈمین، ڈبلیو سی؛ پریٹی مین، ٹی ایچ؛ موریس، ایس؛ پلوٹ، جے جے؛ بش، ڈی ایل؛ وینی مین، ڈی ٹی؛ ٹوکر، آر ایل (2004ء)"مریخ اُتے سطح دے قریب ہائیڈروجن دی عالمگیری تقسیم"۔ جریدہ جیوفزیکل ریسرچ 109: E9۔ Bibcode:2004JGR E ۔109۔9006F۔doi:10۔1029/2003JE002160۔ E09006۔
  161. فیلڈمین، ڈبلیو سی؛ و ہور (2004ء) "مریخ اُتے سطح دے قریب ہائیڈروجن دی عالمگیری تقسیم"۔ جریدہ جیوفزیکل ریسرچ 109: E9۔ Bibcode:2004JGR E ۔109۔9006F۔doi:10۔1029/2003JE002160۔ E09006۔
  162. "مریخی شمالی قطب وچ واقع شہابی گڑھے وچ پانی دی برف" (پریس ریلیز)۔ ای ایس اے جولائی 27، 2005ء۔
  163. "برف دی جھیلاں سرخ سیارے اُتے پائی گئی"۔ بی بی سی۔ جولائی 29، 2005ء۔
  164. مرے، جان بی ؛ و ہور (2005ء)"مریخی ایکسپریس دے بہتر معیار دے اسٹیریو کیمرے توں لی گئی مریخی خط استواء دے قریب منجمد سمندر دی تصویراں"۔ نیچر 434 (7031): 352– 356۔Bibcode:2005Natur۔434۔۔352M۔ doi:10۔1038/nature03379۔ PMID 15772653۔ ایتھے اساں پیش کر دے نیں بہتر معیار دی یورپی اسپیس ایجنسی دے مریخی ایکسپریس خلائی جہاز دے اسٹیریو کیمرے توں لی گئی تصویراں جو اس بات دا اشارہ دیندے نیں کہ شاید اس طرح دی جھیلاں کدی وجود رکھتی تھاں۔
  165. اروسی، آر؛ کارٹاکی، ایم ؛ سیک چیٹی، اے ؛ فیڈریکو، سی ؛ فلامینی، ای ؛ فریجری، اے ؛ ہولٹ، جے ڈبلیو؛ مرینا انجیلی، ایل ؛ نوچیز، آر ؛ پیٹینلی، ای ؛ فلپس، آر جے ؛ پیکارڈی، جی ؛ پلوٹ، جے جے ؛ سفاینلی، اے ؛ سیو، آر (2008ء)۔ " سربیرس پالس،مریخ وچ واقع ممکنہ منجمد سمندر دے اُتے توں زیر سطحی ریڈارکی صوتی موجاں "(پی ڈی ایف)۔ قمری تے سیاروی سائنس۔ XXXIX: 1۔Bibcode:2007AGUFM P14 B ۔05O۔ doi:10۔1109/ICGPR 2010۔5550143۔ آئی ایس بی این 978-1-4244-4604-9۔
  166. بارلو، نا ڈائین جی مریخ:اس دی اندرونی سطح تے ماحول دا تعارف۔ کیمبرج یونیورسٹی پریس۔ آئی ایس بی این 978-0-521-85226-5۔
  167. "مریخی جنوبی قطب وچ گہری تے وسیع برف"۔ ناسا نیوز تے میڈیا ریسورسز۔ ناسا مارچ 15، 2007ء
  168. کوسٹا ما، وی - پی ؛ کریسلافسکی، ایم اے؛ ہیڈ، جے ڈبلیو (جون 3، 2006ء)"مریخ دے شمالی میداناں وچ موجودہ بلند عرض البلد وچ برفیلے غلاف:خصائص و جائے وقوع"۔ جیوفزیکل ریسرچ خطوط 33 (11): L11201۔Bibcode:2006GeoRL ۔3311201K۔ doi:10۔1029/2006GL025946۔
  169. پلوٹ، جے جے؛ و ہور (مارچ 15، 2007ء) "مریخ دے جنوب پولر وچ موجود پرتاں دے ذخائر دے اُتے ریڈار دی صوتی لہراں"۔ سائنس 316 (5821): 92–95۔ doi:10۔1126/science۔1139672۔PMID 17363628۔
  170. جانسن، جان (اگست 1، 2008ء)"مریخ اُتے پانی اے۔ ناسا نے تصدیق کردتی"۔ لوس انجیلس ٹائمز۔
  171. "دفن ہوئے مریخی پرتاں دے ریڈار توں حاصل کردہ نقشے ماحولیاندی چکر توں باہم موافقت رکھدے نیں "۔۔ آن اوربٹ۔ اخذ کردہ دسمبر 19، 2010ء۔
  172. فش بو، دے ای؛ برنی، شینی برگر؛ ہرکن ہوف، کینتھ ای ؛ کرک، رنڈولف ایل ؛ فورٹیزو، کورے؛ رسل، پیٹرک ایس ؛ مک ایون، الفریڈ (2010ء)"مریخ دے شمالی قطبی پرتاں دے ذخائر وچ 'پرتاں' دے معنی دی جانچ تے اس دا ماحول توں تعلق اُتے اثر"(پی ڈی ایف)۔ ایکارس 205 (1): 269–282۔ Bibcode:2010Icar۔۔205۔۔269F۔doi:10۔1016/j۔icarus۔2009۔04۔011۔
  173. ڈکسبری، این ایس؛ زوٹیکوف، آئی اے؛ نیلسن، دے ایچ ؛ رومانوفسکی، وی ای؛ کارسی، ایف ڈی (2001ء) "عددی نمونہ برائے متبادل ماخذ جھیل وستوک تے اس دے مریخ دے لئی ماورائے ارض حیات اُتے مضمرات"(پی ڈی ایف)۔ جریدہ جیوفزیکل ریسرچ 106: 1453۔Bibcode:2001JGR ۔۔106۔1453D۔ doi:10۔1029/2000JE001254۔
  174. کیفر، ہو ایچ (1992ء)۔مریخ۔ یونیورسٹی آف ایریزونا پریس۔ آئی ایس بی این 978-0-8165-1257-7۔ اخذ کردہ مارچ 7، 2011ء۔
  175. "کثیر الاضلاع صورت والی میدان: مریخ تے زمین دی سطح وچ مماثلت"۔ SpaceRef۔ ستمبر 28، 2002ء۔
  176. اسکوئرس، ایس (1989ء)۔ "یوری دا انعام یافتہ لیکچر: مریخ اُتے پانی"۔ ایکارس 79 (2): 229–288۔Bibcode:1989Icar۔۔۔79۔۔229S۔ doi:10۔1016/0019-1035(89)90078-X۔
  177. 177.0 177.1 لیفورٹ، اے ؛ رسل، پی ایس ؛ تھامس، این (2010ء)" مریخ دے پینوس تے ایمفیٹیرائٹ پٹیری علاقاں وچ چونے دے میداناں دا مشاہدہ از ہائی رائز"۔ ایکارس 205: 259–268۔Bibcode:2010Icar۔۔205۔۔259L۔ doi:10۔1016/j۔icarus۔2009۔06۔005۔
  178. "ناسا – تباہی پھیلانے والے لاوے دے بہاؤ مریخی اتھابسکا ویلس وچ"۔ Nasa.gov۔ جنوری 11، 2010ء۔
  179. ڈنڈاس، سی، ایس بریرنی، اے مک ایون۔ 2015ء مریخی عمل تصعید وچ حرارتی عمل توں بننے والے چونے دے میداناں دے نمونے دی تشکیل۔ ایکارس: 262، 154-169۔
  180. ہیڈ، جیمز ڈبلیو؛ مسٹارڈ، جان ایف ؛ کریسلافسکی، میخائل اے ؛ ملی کن، رالف ای ؛ مارکانٹ، ڈیوڈ آر (2003ء) "مریخ دے ماضی قریب دے برفیلے ادوار"۔ نیچر 426 (6968): 797–802۔Bibcode:2003Natur۔426۔۔797H۔ doi:10۔1038/nature02114۔ PMID 14685228۔
  181. "غلافی میداناں دی چیر پھاڑ از ہائی رائز(PSP_002917_2175)"۔ ایریزونا یونیورسٹی۔ اخذ کردہ دسمبر 19، 2010ء۔
  182. برنی، ایس ؛ انجرسول، اے پی (2002ء) " عمل تصعید توں مریخی قطبی مسام دار صورت دی تشکیل دا نمونہ" امریکن ایسٹرونومیکل سوسائٹی (امریکن ایسٹرونومیکل سوسائٹی) 34: 837۔ Bibcode:2002DPS ۔۔۔34۔0301B۔
  183. اسٹروم، آر جی ؛ کروفٹ، اسٹیون دے ؛ بارلو، نا ڈائین جی (1992ء) "مریخی تصادم توں پیدا ہونے والے شہابی گڑھاں دا اندراج، مریخ"۔ یونیورسٹی آف ایریزونا پریس۔ آئی ایس بی این 0-8165-1257-4۔
  184. ای ایس اے – مریخی ایکسپریس – دم بخود کردینے والے ڈیوٹرونیلس مینسا دے مریخ اُتے نظارے۔ Esa.int مارچ 14، 2005ء۔
  185. ہوبر، ای ؛ و ہور (2005ء) "مریخ وچ واقع ہیکاٹس تھولس وچ پہلوی آتش فشانی دہانے دی دریافت"۔ نیچر 434 (7031): 356–61۔ Bibcode:2005Natur۔434۔۔356H۔doi:10۔1038/nature03423۔ PMID 15772654۔
  186. شینی، ڈیوڈ ای ؛ ہیڈ، جیمز ڈبلیو؛ فاسٹوک، جیمز ایل ؛ مارکانٹ، ڈیوڈ آر (2007ء)"مریخ وچ واقع ارسیا مونس وچ بلندی اُتے ہونے والی حالیہ گلیشیر بستگی:وڈے منطقہ حارہ دے پہاڑاں دی تشکیل و ارتقا اُتے پڑنے والے مضمرات"(پی ڈی ایف)۔ جریدہ جیوفزیکل ریسرچ 112 E3): E03004)۔ Bibcode:2007JGRE ۔11203004S۔doi:10۔1029/2006JE002761۔
  187. شینی، ڈی؛ و ہور (2005ء)"مریخ اُتے واقع ٹھنڈ اُتے انحصار کرنے والے پہاڑی توداں دا ماخذ و ارتقا: پیوونس مونس پنکھے دی شکل دے ذخائر"۔ جریدہ جیوفزیکل ریسرچ 110 (E5): E05001۔ Bibcode:2005JGR E۔11005001S۔ doi:10۔1029/2004JE002360۔
  188. باسیلفسکی، اے ؛ و ہور (2006ء) "حال ای وچ مریخ وچ واقع اولمپس مونس دے مشرقی کوکھ وچ ہونے والی ارضیاندی ارضی سختائے پرتاں دی آتش فشانی تے سیلابی سرگرمی"۔ جیوفزیکل ریسرچ خطوط 33۔ L13201۔ Bibcode:2006GeoRL ۔3313201B۔ doi:10۔1029/2006GL026396۔
  189. ملی کن، آر ؛ و ہور (2003ء) "مریخ دی سطح اُتے ریشے دار بہاؤ دی صورت دے خدوخال: مریخی جتھے گرد اُتے لگے ہوئے اعلیٰ درجے دے کیمرے (ایم او سی) توں حاصل کردہ تصاویری مشاہدات"۔ جریدہ جیوفزیکل ریسرچ 108 (E6): 5057۔ Bibcode:2003JGR E ۔108۔5057M۔doi:10۔1029/2002je002005۔
  190. آرف اسٹورم، جے ؛ ہارٹمین، ڈبلیو (2005ء)" مریخی بہاؤ دے خدوخال تے ثلجی ملبے جیسی پہاڑیاں تے گھاٹیاں:ارضیاندی مطابقت تے باہمی تعلق"۔ ایکارس 174 (2): 321–35۔Bibcode:2005Icar۔۔174۔۔321A۔ doi:10۔1016/j۔icarus۔2004۔05۔026۔
  191. ہیڈ، جے ڈبلیو؛ نیوکم، جی ؛ جو مین، آر ؛ ہیزنگر، ایچ ؛ ہوبر، ای ؛ کار، ایم ؛ میسن، پی ؛ فوینگ، بی ؛ ہوفمین، ایچ ؛ کریسلافسکی، ایم ؛ ورنر، ایس ؛ ملکووچ، ایس ؛ وین گسلٹ، ایس ؛ ایچ آر ایس سی شراکتی تفتیش کار ٹیم (2005ء) "مریخ اُتے منطقہ حارہ توں لے کر وسطی عرض البلد وچ منجمد پالا تے برف دے اجتماع، بہاؤ تے توداں دی تشکیل" نیچر 434 (7031): 346–350۔Bibcode:2005Natur۔434۔۔346H۔ doi:10۔1038/nature03359۔ PMID 15772652۔
  192. اسٹاف (اکتوبر 17، 2005ء) "مریخی موسمی بہاؤ: وسطی عرض البلد برفیلے تودے"۔ Marstoday۔ براؤنیونیورسٹی۔
  193. برمن، ڈی ؛ و ہور (2005ء) "خم دار پہاڑیاں تے گھاٹیاں دا مریخ دے نیوٹن طاس علاقے وچ موجود شہابی گڑھاں دی شکست و ریت وچ کردار"۔ ایکارس 178 (2): 465–86۔Bibcode:2005Icar۔۔178۔۔465B۔ doi:10۔1016/j۔icarus۔2005۔05۔011۔
  194. "پیچیدہ منقش میدانی افقی وادی" Hirise.lpl.arizona.edu۔ اخذ کردہ جنوری 16، 2012ء۔
  195. "عدم ترتیب بہاؤ دے نمونے"۔ ایریزونا یونیورسٹی۔ اخذ کردہ جنوری 16، 2012ء۔
  196. "ہو سکدا اے کہ مریخ برفانی دور توں لنگھدا ہویا نمودار ہویا ہو"۔ ScienceDaily (ایم ایل اے ناسا/جیٹ پروپلشن لیبارٹری)۔ دسمبر 18، 2003ء۔
  197. مسٹارڈ، جے ؛ و ہور (2001ء) "موجودہ سطح توں قریب برف دی شناخت توں مریخ اُتے ہونے والی حالیہ موسمی تبدلیاں دا ثبوت ملیا اے"۔ نیچر 412 (6845): 411–4۔doi:10۔1038/35086515۔ PMID 11473309۔
  198. کریسلافسکی، ایم ؛ ہیڈ، جے (2002ء) "مریخ:موجودہ عرض البلد اُتے انحصار کرنے والے پانی دی برف توں زرخیز غلاف دی ہیئت و ارتقا"(پی ڈی ایف)۔ جیوفزیکل ریسرچ خطوط 29 (15): 14–1–14–4۔ Bibcode:L ۔29o۔۔14K۔ doi:10۔1029/2002GL015392۔
  199. شینی، ڈی ؛ و ہور (2005ء)"مریخ اُتے واقع ٹھنڈ اُتے انحصار کرنے والے پہاڑی توداں دا ماخذ و ارتقا: پیوونس مونس پنکھے دی شکل دے ذخائر"۔ جریدہ جیوفزیکل ریسرچ 110 (E5): E05001۔ Bibcode:2005JGR E۔11005001S۔ doi:10۔1029/2004JE002360۔
  200. فارگیٹ، ایف ؛ و ہور (2006ء) "بلند خمیدگی اُتے ماحولیاندی رسوب سازی دی وجہ توں مریخ اُتے برفیلے توداں دی تشکیل"۔۔ سائنس 311 (5759): 368–71۔ Bibcode:2006Sci۔۔۔311۔۔368F۔doi:10۔1126/science۔1120335۔ PMID 16424337۔
  201. ڈکسن، جیمز ایل ؛ ہیڈ، جیمز ڈبلیو؛ مارکانٹ، ڈیوڈ آر (2008ء) " ایمیزونی دور دے بعد دے حصّے وچ مریخ دی فروعی تقسیم دی سرحد اُتے برفیلے توداں دی تشکیل: برفیلے توداں دی زیادہ موٹائی تے مختلف مراحل دے ثبوت" Geology 36 (5): 411–4۔ doi:10۔1130/G24382A 1۔
  202. ہیلڈ مین، جینیفر ایل ؛ و ہور (مئی 7، 2005ء) "مریخی موجودہ ماحولیاندی حالات وچ مائع پانی دے بہنے توں بننے والی مریخی نالیاں" (پی ڈی ایف)۔ جریدہ جیوفزیکل ریسرچ 110: Eo5004۔ Bibcode:2005JGRE ۔11005004H۔doi:10۔1029/2004JE002261۔ 'اوہ حالات جداں کہ حالے مریخ اُتے جاری نیں ، مائع پانی دے لئی حرارتی دباؤ دے مستحکم دور توں پرے '۔۔۔ 'مائع پانی عام طور پرسیارے دی نچلی جگہاں تے پست عرض البلد اُتے قائم رہندا اے کیونجے ماحولیاندی دباؤ پانی دے بخارات دے دباؤ توں زیادہ ہُندا اے تے استوائی خطاں وچ درجہ حرارت دن دے حصّے وچ 273 K تک پہنچ سکدا اے۔"
  203. مریخی نالیاں نمکین مائع دے بہاؤ توں بن سکدی نیں "۔ Sciencedaily.com۔ فروری 15، 2009ء۔
  204. مالن، مائیکل سی ؛ ایڈگیٹ، کینتھ ایس ؛ پوشی اولوا،للیا وی ؛ مک کولی، شان ایم ؛ ڈوبیرا، ایلڈر زی نوح (دسمبر 8، 2006ء) "حالیہ تصادماں توں ہونے پیدا ہونے والے شہابی گڑھاں دی شرح تے عصر حاضر دی نالیاں دے مریخ اُتے بننے دا عمل"۔ سائنس 314 (5805): 1573–1577۔Bibcode:2006Sci۔۔۔314۔1573M۔ doi:10۔1126/science۔1135156۔ PMID 17158321۔ اخذ کردہ ستمبر 3، 2009ء۔
  205. ہیڈ، جے ڈبلیو؛ مارکانٹ، ڈی آر؛ کریسلافسکی، ایم اے(2008ء)"مریخ اُتے نالیاں دی تشکیل:حالیہ ماحول دے ماضی توں تعلق تے آفتاب زدگی دا خرد بینی ماحول"۔ پی این اے ایس 105 (36): 13258–63۔ Bibcode:2008PNAS ۔10513258H۔doi:10۔1073/pnas۔0803760105۔ پی ایم سی 2734344۔ PMID 18725636۔
  206. ہینڈرسن، مارک (دسمبر 7، 2006ء)"لنگھے پنج برساں دے دوران مریخ اُتے پانی بہتا رہیا اے،ناسا" ٹائمز (یو دے )۔
  207. "مریخ دی حالیہ تصویراں نے بہتے ہوئے پانی دے ثبوت ظاہر کیتے"۔ کرسچین سائنس مانیٹر۔ اخذ کردہ مارچ 17، 2007ء۔
  208. مالن، مائیکل سی ؛ ایڈگیٹ، کینتھ ایس (2000ء) "مریخ اُتے حالیہ سطحی رساؤ تے سطحی بہاؤ دے ثبوت"۔ سائنس 288 (5475): 2330–2335۔Bibcode:2000Sci۔۔۔288۔2330M۔ doi:10۔1126/science۔288۔5475۔2330۔PMID 10875910
  209. کالب، دے ؛ پیلٹیئر، جان ڈی؛ مک ایون، الفریڈ ایس (2010ء) "مریخ وچ واقع ہیلی شہابی گڑھے دی نالیاں توں تعلق رکھنے والے روشن ڈھلوان ذخائر دی تشکیل دے نمونے: حالیہ مائع پانی دے اشارے"۔ ایکارس 205: 113–137۔ Bibcode:2010Icar۔۔205۔۔113K۔doi:10۔1016/j۔icarus۔2009۔09۔009۔
  210. ہوفمین، نک (2002ء) "مریخ اُتے سرگرم قطبی نالیاں تے کاربن ڈائی آکسائڈ دا کردار" فلکی حیاتیات 2 (3): 313–323۔ doi:10۔1089/153110702762027899۔ PMID 12530241۔
  211. موزل وائٹ، ڈونلڈ ایس ؛سوئنڈل، ٹموتھی ڈی ؛ لو نائن، جوناتھن آئی (2001ء) "مریخ اُتے مائع کاربن ڈائی آکسائڈ دی ٹٹ اورحالیہ چوٹی نالیاں دی تشکیل"۔ جیوفزیکل research letters28 (7): 1283–1285۔ Bibcode:2001GeoRL ۔28۔1283M۔ doi:10۔1029/2000gl012496۔
  212. مک ایون، الفریڈ۔ ایس ؛ اوجھا، لوجینڈرا؛ ڈنڈاس، کولن ایم (جون 17، 2011ء) "مریخی گرم ڈھلواناں اُتے موسمی بہاؤ"۔ سائنس (امریکن ایسوسی ایشن برائے ترقی سائنس) 333 (6043): 740–743۔ Bibcode:2011Sci۔۔۔333۔۔740M۔doi:10۔1126/science۔1204816۔ E ایس ایس این 0036-8075۔ PMID 21817049۔
  213. "نیپالی سائنٹسٹ لوجیندرا اوجھا داغ، ممکنہ مریخی پانی "۔ نیپالی بلاگر۔ 6 اگست، 2011ء۔
  214. "ناسا دے خلائی جہاز توں حاصل کردہ اعداد وشمار مریخ اُتے بہتے ہوئے پانی دا عندیہ دے رہے نیں "۔ ناسا۔ 4 اگست، 2011ء۔
  215. مک ایون، الفریڈ؛ لوجیندرا، اوجھا؛ ڈنڈاس، کولن؛ میٹسن، سارا؛ برینی، ایس ؛ رے، جے ؛ کل، سیلبی؛ مرچی، اسکاٹ؛ تھامس، نیکولس؛ گولک، ورجینیا (5 اگست 2011ء) "مریخی گرم ڈھلاناں اُتے موسمی بہاؤ"۔ سائنس 333 (6043): 743–743۔doi:10۔1126/science۔1204816۔ PMID 21817049۔ اخذ کردہ 28 ستمبر 2015۔
  216. ڈریک، نادیہ؛ 28، نیشنل جیوگرافک پبلشڈ ستمبر۔ "ناسا نے 'قطعی' مریخ اُتے مائع پانی تلاش کر لیا"۔ نیشنل جیوگرافک نیوز۔ اخذ کردہ 2015-09-30۔
  217. موسکوویٹز، کلارا "اج مریخ اُتے پانی بہتا اے، ناسا دا اعلان" اخذ کردہ ۔2015-09-30۔
  218. "ناسا دی نیوز کانفرنس:اج دے مریخ اُتے مائع پانی دے ثبوت"۔ ناسا 28 ستمبر 2015ء۔
  219. "ناسا نے اس ثبوت دی تصدیق کردتی کہ اج دے مریخ اُتے پانی بہتا اے"۔ اخذ کردہ 2015-09-30۔
  220. "حیات دے لئی لازمی شرطاں"۔ ناسا سی ایم ای ایکس اخذ کردہ مئی 26، 2013ء۔
  221. شروگر، اینڈریو سی ؛ گولڈن، ڈی سی ؛ منگ، ڈو ڈبلیو (جولائی 20، 2012ء) "مریخی مٹی وچ حیاتیاندی زہر:1۔ خرد حیاتیاندی آبادیاں اُتے مٹی جداں خشک ذخائر تے مریخی ماحول وچ زندہ باقی رہنا "(پی ڈی ایف)۔ ایلسویر -پلانٹری تے اسپیس سائنس۔
  222. بیٹی، ڈیوڈ ڈبلیو؛ و ہور (جولائی 14، 2006ء)۔ "ایم ای پی اے جی ایس آر-ایس اے جی (2006) غیر شایع شدہ قرطاس ابیض " (پی ڈی ایف) مریخ دے کھوجی پروگرام دے تجزیاندی جماعت وچ (ایم ای پی اے جی)۔ مریخی خصوصی علاقے دی سائنس دے تجزیہ دی جماعت دی کھوج۔ جیٹ پروپلشن لیبارٹری ناسا صفحہ۔ 17۔
  223. "دریافت دی فنیات اورمریخ دی زیر سطح وچ قابل سکونت ماحول دی وصف نگاری"۔ Bibcode:2012DPS ۔۔۔4421522F۔ اخذ کردہ مارچ 21، 2014ء۔
  224. نیل -جونز، نینسی؛او کیرول، سنتھیا (اکتوبر 12، 2005ء)۔ "نویں نقشاں نے مزید ثبوت اس بات دے فراہم کیتے کہ مریخ کدی زمین جداں سی"۔ گوڈارڈ اسپیس فلائٹ سینٹرناسا۔
  225. "مریخی اندرون: ہلکی مقناطیسیت "۔ مریخ ایکسپریس۔ یورپی اسپیس ایجنسی۔ جنوری 4، 2007ء۔
  226. دیھانت، وی ؛ لیمر، ایچ ؛ کلاکوف، وائی این ؛ گرییبمئر، جے -ایم ؛ و ہور (2007ء) "ابتدائی زمین و مریخ دے ماحولیاندی ڈھال اُتے سیاروی مقناطیسی مبراقی اثر"۔ اسپیس سائنسزسلسلہ آئی ایس ایس آئی 24: 279–300۔ doi:10۔1007/978-0-387-74288-5_10۔ اخذ کردہ جون 6، 2013ء۔
  227. "مریخ اُتے کس چیز نے اس نوں حیات دے لئی اتنا معاندانہ بنا دتا؟"۔ بی بی سی نیوز۔ جنوری 7، 2013ء۔
  228. ڈارٹنیل، ایل آر ؛ ڈیسورگر؛ وارڈ؛ کوٹس (جنوری 30، 2007ء) "مریخی سطح تے زیر سطحی تابکار ماحول دی نمونہ کاری: فلکی حیات اُتے اس دے مضمرات"۔ جیوفزیکل ریسرچ خطوط 34 (2)۔ Bibcode:2007GeoRL ۔34۔2207D۔doi:10۔1029/2006GL027494۔ "جما دینے والے حالات دی وجہ توں خوابیدہ جرثومے جاں تخمک عمل استحالہ دے قابل نئيں ہوسکتے ایہ جمع ہُندی تابکاری دی وجہ توں غیر فعال ہون گے۔ مریخ دی 2 میٹر دی گہرائی تک جتنا اساں کھودنے دے قابل نیں ، اوتھے تابکاری دے خلاف مزاحمت رکھنے والے خلیہ کواب وی قابل زیست رہنے دے لئی پچھلے 450٫000 برساں وچ دوبارہ توں زندہ ہونا ہُندا، برف توں محفوظ رکھے گئے قابل زیست خلیات قیاسی سربیرس توں ڈھکی برف دے اندر توں نکالنے دے لئی کم از کم7.5 میٹر دی گہرائی تک کھودنا ہوۓگآ"۔
  229. "مریخ: 'قوی ثبوت' شاید سیارہ حیات دا پالنا ہو سکدا اے"، سائنس دان کہندے نیں "۔ بی بی سی نیوز۔ جنوری 20، 2013ء۔
  230. مچلسکی، جوزف آر ؛ کواڈروس، جویر؛ نیلز، پال بی ؛ پارنیل، جان؛ راجرس، اے ڈی این ؛ رائٹ، شان پی (جنوری 20، 2013ء) "مریخ اُتے زیر زمین پانی دی سرگرمی تے اس دے گہرے حیاتیاندی کرہ اُتے اثرات"۔ نیچر جیو سائنس 6 (2): 133–138۔ Bibcode:2013NatGe۔۔۔6۔۔133M۔doi:10۔1038/ngeo1706۔ اخذ کردہ جنوری 22، 2013ء۔
  231. اینڈرسن، پال ایس (دسمبر 15، 2011ء) " نواں تحقیق بتاندی اے کہ مریخ دے وڈے علاقے حیات نوں قائم رکھ سکدے نیں "۔ یونیورس ٹوڈے اکثر سائنس دان اس بات توں متفق نیں کہ جانداراں دی بقاء و افزائش دے لئی سب توں موزاں جگہ زیر زمین ہوگی۔
  232. "سکونت پذیری دی اہلیت تے حیاتیات: حیات دی کیتا خصوصیات ہوسکتی نیں ؟"۔ فینکسمریخی مہم یونیورسٹی آف ایریزونا۔ اخذ کردہ جون 6، 2013ء۔ اگر اج حیات دی کوئی صورت مریخ اُتے اپنا وجود رکھتی ہوگی تو سائنس داناں نوں یقین اے کہ اوہ مریخی سطح دے نیچے پانی دے جوہڑاں وچ ای ہوگی۔
  233. تھان، کر (اپریل 2، 2007ء) "مریخ دے ممکنہ نویں غار حیات دی تلاش دا نیا ہدف"۔ Space.com۔
  234. ہائینی، پال او ؛ شوفیلڈ، جان ٹی ؛ کلینبوہل، آرمن ؛ کاس، ڈیوڈ اے ؛ مک کلیز، ڈینیل جے (فروری 4–6، 2013ء) " دور حاضر دے مریخ وچ مائع پانی دی حر حرکی قیام پذیری: سطح "(پی ڈی ایف)۔ عصر حاضر کیمریکہ دی سکونت پذیری دی اہلیت 2013ء(پی ڈی ایف)۔ کیلی فورنیا، یو ایس اے: یو سی ایل اے انسٹی ٹیوٹ برائے سیارے و ماورائے شمس سیارے۔ اخذ کردہ جون 17، 2013ء۔ ایہ نتیجے بتاندے نیں کہ مریخ اُتے عصر حاضر دی بہاؤ دی سرگرمیاں (نالیاں) ہو سکدا اے کہ پورے سیارے اُتے پھیلی ہوئی برف توں تعلق رکھنے دی بجائے موسم جاں اندرونی موسمی چکر دے دوران وچ زیر زمین آب اندوخت توں نکلنے والے پانی توں تعلق رکھدی آں۔ "مریخی کھوجی مہم"۔ Marsprogram.jpl.nasa.gov۔ اخذ کردہ دسمبر 19، 2010ء۔
  235. "وائکنگ جتھے گرد دے مریخی نظارے"۔ History.nasa.gov۔ اخذ کردہ دسمبر 19، 2010ء۔
  236. "وائکنگ جتھے گرد دے مریخی نظارے"۔ History.nasa.gov۔ اخذ کردہ دسمبر 19، 2010ء۔
  237. "باب پنجم"۔ ناسا دی تریخ، ناسا۔ اخذ کردہ دسمبر 19، 2010ء۔
  238. "شہابی گڑھے "۔ ناسا اخذ کردہ دسمبر 19، 2010ء۔
  239. مورٹن، او(2002ء) مریخی نقشہ سازی۔ پیکاڈور، این وائی۔
  240. آر وڈسن، آر؛ گوڈنگ، جیمز ایل ؛ مور، ہینری جے (1989ء) " عکس بند، نمونہ تے تجزیہ کیتی گئی از وائکنگ خلائی گاڑی "۔ جیو فزکس دا جائزہ 27: 39–60۔Bibcode:1989RvGeo۔۔27۔۔۔39A۔ doi:10۔1029/RG027i001p00039۔
  241. کلارک، بی ؛ بیرڈ، اے دے ؛ روز جونیئر۔، ایچ جے؛ ٹولمن پی، تیسرا؛ کیل، دے ؛ کیسٹرو، اے جے؛ کیلیہر، ڈبلیو سی؛ روی، سی ڈی؛ ایوانس، پی ایچ (1976ء) " وائکنگ دے اترنے دی جگہ اُتے موجود مریخی نموناں دا غیر نامیاندی تجزیہ"۔ سائنس 194 (4271): 1283–1288۔ Bibcode:1976Sci۔۔۔194۔1283C۔doi:10۔1126/science۔194۔4271۔1283۔ PMID 17797084۔
  242. ہوئفین، ٹی ایم ؛ و ہور (2003ء)۔ "مریخ دے نیلی فوسے دے علاقے وچ زبرجد دی دریافت"۔ سائنس 302: 627–630۔ doi:10۔1126/science۔1089647۔
  243. هوئفین، ٹی ؛ کلارک، آر این؛بینڈ فیلڈ، جے ایل؛ اسمتھ، ایم ڈی؛پرل، جے سی؛ کریسچنسن، پی آر (2003ء)۔ مریخی علاقے نیلی فوسے وچ زبرجد دی دریافت "۔ سائنس 302 (5645): 627–630۔Bibcode:2003Sci۔۔۔302۔۔627H۔ doi:10۔1126/science۔1089647۔ PMID 14576430۔
  244. مالن، مائیکل سی ؛ ایڈگیٹ، کینتھ ایس (2001ء)۔ مریخی سیاروی سرویرکے مریخی مدار گرد دا کیمرا:بین السیاروی جہاز بنیادی مہم دے دوران"۔ جریدہ جیوفزیکل ریسرچ 106 (E10): 23429–23570۔ Bibcode:2001JGR ۔۔10623429M۔doi:10۔1029/2000JE001455۔
  245. "معدنیاندی تے موسمیاندی خصوصیات"۔ ناسا
  246. گولومبک، ایم پی ؛ کک، آر اے ؛ایکو نومو، ٹی ؛ فولکنر، ڈبلیو ایم ؛ ہیلڈیمین، اے ایف سی ؛ کیلی مین، پی ایچ ؛ کنڈسن، جے ایم ؛ میننگ، آر ایم ؛ مور، ایچ جے ؛ پارکر، ٹی جے ؛ ریڈر، آر ؛ شوفیلڈ، جے ٹی ؛ اسمتھ، پی ایچ ؛ وہان، آر ایم (1997ء) "مریخی پاتھ فائینڈر دا جائزہ مہم تے اترنے دی جگہ دے قیاس "۔ سائنس 278 (5344): 1743–1748۔Bibcode:1997Sci۔۔۔278۔1743G۔ doi:10۔1126/science۔278۔5344۔1743۔ PMID 9388167۔
  247. مرچی، ایس ؛ مسٹارڈ، جان؛ بشپ، جینس؛ ہیڈ، جیمز؛ پیٹرس، کارلی؛ ایرارڈ، اسٹیفنی (1993ء) "مریخ دے روشن علاقاں دی طیفی خصوصیات وچ ہونے والے تغیرات"۔ ایکارس 105 (2): 454–468۔ Bibcode:1993Icar۔۔105۔۔454M۔ doi:10۔1006/icar۔1993۔1141۔
  248. "بیل دا صفحہ اول (1996ء)جیو کیمکل سوسائٹی پیپر"۔ Marswatch.tn.cornell.edu۔ اخذ کردہ دسمبر 19، 2010ء۔
  249. فیلڈمین، ڈبلیو سی ؛ بوینٹن، ڈبلیو وی ؛ ٹوکر، آر ایل ؛ پریٹی مین، ٹی ایچ ؛گیس نالٹ، او ؛ اسکوئرس، ایس ڈبلیو؛ الفک، آر سی؛ لارنس، ڈی جے ؛ لا سن، ایس ایل ؛ موریس، ایس ؛ مک کنی، جی ڈبلیو؛ مور، دے آر ؛ ریڈی، آر سی (2002ء) "مریخ دے نیوٹران دی سیاروی تقسیم از مریخی مہم"۔ سائنس 297 (5578): 75–78۔ Bibcode:2002Sci۔۔۔297۔۔۔75F۔doi:10۔1126/science۔1073541۔ PMID 12040088۔
  250. میٹروفانوف، آئی ؛ اینفی موف، ڈی ؛ کوزیریو، اے؛ لٹویک، ایم ؛ سنین، اے ؛ ٹریٹ یاکوف، وی ؛ کریلوف، اے ؛ شیوٹ سوف، وی ؛ بوینٹن، ڈبلیو؛ شینو ہریا، سی؛ ہمارہ، ڈی ؛ سانڈرس، آر ایس (2002ء) "مریخی مہم دے بلند توانائی دے نیوٹران سراغ رساں توں حاصل کردہ زیر زمین ہائیڈروجن دے نقشے"۔ سائنس 297(5578): 78–81۔ Bibcode:2002Sci۔۔۔297۔۔۔78M۔ doi:10۔1126/science۔1073616۔PMID 12040089۔
  251. بوینٹن، ڈبلیو وی ؛ فیلڈمین، ڈبلیو سی ؛ اسکوئرس، ایس ڈبلیو؛ پریٹی مین، ٹی ایچ ؛ بروکنر، جے ؛ ایوانس، ایل جی ؛ ریڈی، آر سی ؛ اسٹار، آر ؛ آرنلڈ، جے آر ؛ ڈریک، ڈی ایم ؛ اینگلرٹ، پی اے جے ؛ میٹزجر، اے ای ؛ میٹروفانوف، ایگور؛ ٹرومبکا، جے آئی ؛ d'Uston، سی ؛ وانکی، ایچ ؛گیس نالٹ، او ؛ ہمارہ، ڈی دے ؛ جانز، ڈی ایم ؛ مارسیالس، آر ایل ؛ موریس، ایس ؛ میخیوا، آئی ؛ ٹیلر، جی جے ؛ ٹوکر، آر ؛ شینو ہریا، سی (2002ء) "مریخ دی سطح دے قریب ہائیڈروجن دی تقسیم: زیر زمین برف دے ذخائر دے ثبوت"۔ سائنس 297 (5578): 81–85۔ Bibcode:2002Sci۔۔۔297۔۔۔81B۔doi:10۔1126/science۔1073722۔ PMID 12040090۔
  252. "ڈاو ویلس" مریخی مہم مشن۔ تھیمس۔ اگست 7، 2002ء۔ اخذ کردہ دسمبر 19، 2010ء۔
  253. اسمتھ، پی ایچ ؛ تمپاری، ایل ؛ آر وڈسن، آر ای ؛ باس، ڈی ؛ بلاینی، ڈی ؛ بوینٹن، ڈبلیو؛ کارسویل، اے ؛ کیٹلنگ، ڈی ؛ کلارک، بی ؛ ڈک، ٹی ؛ ڈی جانگ، ای ؛ فشر، ڈی ؛ گویٹز، ڈبلیو؛ گن لوسن، پی ؛ ہیچٹ، ایم ؛ ہپکن، وی ؛ ہوفمین، جے ؛ ہوڈ، ایس ؛ کیلر، ایچ ؛ کوناویس، ایس ؛ لینج، سی ایف ؛ لیمون، ایم ؛ میڈسن، ایم ؛ مالن، ایم ؛ مارکیویز، ڈبلیو؛ مارشل، جے ؛ مکائی، سی ؛ میلن، ایم ؛ مچل انجیلی، ڈی ؛ و ہور (2008ء) "فینکس مہم اُتے لگے ہوئے خصوصی حصّے دا تعارف:اترنے دی جگہ دی تصویر کشی دے تجربات، مہم دا جائزہ تے سائنسی توقعات۔ جے جیوفزیکل ریسرچ 113: E00A18۔Bibcode:2008JGR E ۔113۔0A18S۔ doi:10۔1029/2008JE003083۔
  254. "ناسا دے اعداد و شمار نے مریخ اُتے پانی تے آتش فشاناں اُتے نواں طرح توں روشنی ڈالی" ناسا ستمبر 9، 2010ء۔ اخذ کردہ مارچ 21، 2014ء۔
  255. میلن، ایم ؛ جیکوسکی، بی (1993ء) "مریخ اُتے حرارت وچ جغرافیائی تغیر تے سطحی برف دا منتشر استحکام"۔ جے جغرافیائی ریسرچ 98: 3345–3364۔Bibcode:1993JGR ۔۔۔98۔3345M۔ doi:10۔1029/92JE02355۔
  256. "مریخ اُتے پانی دی تصدیق"۔ Nasa.gov۔ جون 20، 2008ء۔
  257. "مریخی خلائی گاڑی اُتے دھول، مٹی دی دریافت"۔ SPACE.com۔ اخذ کردہ دسمبر 19 ،2010ء۔
  258. مارٹینز، جی ایم تے رینو، این او (2013ء) "مریخ اُتے پانی تے نمک:حالیہ شواہد تے ایم ایس ایل اُتے اس دے اثرات"۔ اسپیس سائنس ریویوز 175 (1-4): 29–51۔doi:10۔1007/s11214-012-9956-3۔
  259. رینو، نلٹن او ؛ بوز، برینٹ جے ؛ کیٹلنگ، ڈیوڈ؛ کلارک، بینٹن سی ؛ ڈروب، لائن ؛ فشر، ڈیوڈ؛ گویٹز، والٹر؛ ہوڈ، اسٹبی ایف ؛ کیلر، ہورسٹ اوی؛ کوک، جیسپر ایف ؛ کوناویس، سمیول پی ؛ لئیر، کرسٹوفر؛ لیمون، مارک؛ میڈسن، مورٹن بو ؛ مارکیویز، وج سیچ جے ؛ مارشل، جان؛ مکائی، کرسٹوفر؛ مہتا، منیش؛ اسمتھ، مائلز؛ زورزانو، ایم پی ؛ اسمتھ، پیٹر ایچ ؛ سٹوکر، کیرول؛ ینگ، سوزین ایم ایم (2009ء) " فینکس دے اترنے دی جگہ اُتے ممکنہ پانی دے طبیعیاندی تے حرحرارتی شواہد" جریدہ جیوفزیکل ریسرچ 114: E00E03۔ Bibcode:2009JGR E ۔114۔0E03R۔doi:10۔1029/2009JE003362۔
  260. چانگ، کینتھ (مارچ 16، 2009ء)۔"مریخی خلائی گاڑی دی تصویر اُتے موجود چھینٹاں نے گرما گرم بحث چھیڑ دی؟ کیتا اوہ پانی اے؟"۔ نیو یارک ٹائمز(آن لائن)۔
  261. "نویں تجزیات بتاندے نیں کہ مائع نمکین پانی ممکنہ طور اُتے مریخ اُتے موجود اے"۔ سائنس ڈیلی۔ مارچ 20، 2009ء۔
  262. "فلکی حیاتیات ٹاپ ٹین: جمنے دے لئی بوہت زیادہ نمکین"۔ Astrobio.net۔ اخذ کردہ دسمبر 19 ،2010ء۔
  263. ہیچٹ، ایم ایچ ؛ کوناویس، ایس پی ؛ کوئین، آر سی ؛ ویسٹ، ایس جے ؛ ینگ، ایس ایم ایم ؛ منگ، ڈی ڈبلیو؛ کیٹلنگ، ڈی سی ؛ کلارک، بی سی ؛ بوینٹن، ڈبلیو وی ؛ ہوفمین، جے ؛ ڈی فلوریس، ایل پی ؛ گوسپوڈینووا، دے ؛ کاپٹ، جے ؛ اسمتھ، پی ایچ (2009ء) " فینکس خلائی گاڑی دے اترنے دی جگہ اُتے مریخی مٹی وچ پرکلوریٹ تے قابل حل کیمیائی عناصر دا سراغ"۔ سائنس 325 (5936): 64–67۔Bibcode:2009Sci۔۔۔325۔۔۔64H۔ doi:10۔1126/science۔1172466 (inactive 2015-01-23)۔PMID 19574385۔
  264. اسمتھ، پی ایچ ؛ تمپاری، ایل دے ؛ آر وڈسن، آر ای ؛ باس، ڈی ؛ بلاینی، ڈی ؛ بوینٹن، ڈبلیو وی ؛ کارسویل، اے ؛ کیٹلنگ، ڈی سی ؛ کلارک، بی سی ؛ ڈک، ٹی ؛ ڈی جانگ، ای ؛ فشر، ڈی ؛ گویٹز، ڈبلیو؛ گن لوسن، ایچ پی ؛ ہیچٹ، ایم ایچ ؛ ہپکن، وی ؛ ہوفمین، جے ؛ ہوڈ، ایس ایف ؛ کیلر، ایچ یو؛ کوناویس، ایس پی ؛ لینج، سی ایف ؛ لیمون، ایم ٹی ؛ میڈسن، ایم بی ؛ مارکیویز، ڈبلیو جے ؛ مارشل، جے ؛ مکائی، سی پی ؛ میلن، ایم ٹی ؛ منگ، ڈی ڈبلیو؛ موریس، آر وی ؛ و ہور (2009ء) "فینکس دے اترنے دی جگہ اُتے پانی دا سالمہ"۔ " سائنس 325 (5936): 58–61۔ Bibcode:2009Sci۔۔۔325۔۔۔58S۔doi:10۔1126/science۔1172339 (غیر فعال 2015-01-23)۔ PMID 19574383۔
  265. وائٹ وے، جے اے ؛ کومگیم، ایل ؛ ڈکنسن، سی ؛ کک، سی ؛ النیکی، ایم ؛ سی بروک، جے ؛ پوپوویچی، وی ؛ ڈک، ٹی جے ؛ ڈے وی، آر ؛ ٹیلر، پی اے ؛ پاتھک، جے ؛ فشر، ڈی ؛ کارسویل، اے آئی ؛ ڈالی، ایم ؛ ہپکن، وی ؛ زینٹ، اے پی ؛ ہیچٹ، ایم ایچ ؛ ووڈ، ایس ای ؛ تمپاری، ایل دے ؛ رینو، این ؛ مورس، جے ای ؛ لیمون، ایم ٹی ؛ ڈائرڈن، ایف ؛ اسمتھ، پی ایچ (2009ء) "مریخی پانی دی برف، بادل اوررسوب سازی"۔ سائنس 325 (5936): 68–70۔ Bibcode:2009Sci۔۔۔325۔۔۔68W۔doi:10۔1126/science۔1172344 (غیر فعال 2015-01-23)۔ PMID 19574386۔
  266. "سی ایس اے – نیوز ریلیز "۔ Asc-csa.gc.ca۔ جولائی 2، 2009ء۔
  267. "مریخی کھوجی جتھے گردمہم : پریس ریلیز"۔ Marsrovers.jpl.nasa.gov۔ مارچ 5، 2004ء۔
  268. "ناسا دے مریخی جتھے گرد اسپرٹنے گیلے ماضی دے حیرت انگیز ثبوت وا کیتے"۔ ناسا مئی 21، 2007ء۔
  269. برٹسٹر، گاں (دسمبر 10، 2007ء) "مریخی جتھے گرد نے مریخ دے ماضی دے بھاپ دے ماحول دے ثبوتاں دی تفتیش دی"۔ پریس ریلیز۔ جیٹ پروپلشن لیبارٹری، پاساڈینا، کیلی فورنیا۔
  270. کلنگل ہوفر، جی ؛ و ہور (2005ء)۔ قمری سیارہ۔ سائی۔(خلاصہ)۔ XXXVI: 2349۔
  271. شروڈر، سی ؛ و ہور (2005ء)۔ جیوفزیکل ریسرچ (خلاصہ) (یورپی جیو سائنسز یونین، جنرل اسسمبلی) 7: 10254۔
  272. موریس، ایس ؛ و ہور " مریخی شہابی گڑھے گوسف اُتے موسبیئرچٹاناں، مٹی و دھول دی معدن شناسی:میداناں وچ کمزور طور اُتے بدلی ہوئی سنگ سیاہ تے کولمبیا پہاڑیاں دے اثر نفوز توں تبدیل شدہ سنگ سیاہ وچوں اسپرٹ دا سفر"۔ جے جیوفز۔ ریز: 111۔
  273. منگ، ڈی ؛ میٹل فیلڈٹ، ڈی ڈبلیو؛ موریس، آر وی ؛ گولڈن، ڈی سی ؛ گلرٹ، آر ؛ ین، اے ؛ کلارک، بی سی ؛ اسکوئرس، ایس ڈبلیو؛ فررانڈ، ڈبلیو ایچ ؛ رف، ایس ڈبلیو؛ آر وڈسن، آر ای ؛ کلنگل ہوفر، جی ؛ مک سوین، ایچ وائی؛ روڈیونوف، ڈی ایس ؛ شروڈر، سی ؛ ڈی سوزا، پی اے ؛ وانگ، اے (2006ء) "مریخ دی کولمبیا پہاڑیاں وچ واقع گوسف شہابی گڑھے وچ عمل آب دار دے ارضی کیمیائی تے معدنیاندی اشارے"۔ جے جیوفز۔ ریز۔111 111: E02S12۔Bibcode:2006JGR E ۔111۔2S12M۔ doi:10۔1029/2005JE002560۔
  274. بیل، جے، ایڈیشن (2008ء) "مریخی سطح "۔ کیمبرج یونیورسٹی پریس۔ آئی ایس بی این 978-0-521-86698-9۔
  275. موریس، آر وی ؛ رف، ایس ڈبلیو؛ گلرٹ، آر ؛ منگ، ڈی ڈبلیو؛ آر وڈسن، آر ای ؛ کلارک، بی سی ؛ گولڈن، ڈی سی ؛ سیبا، دے ؛ کلنگل ہوفر، جی ؛ شروڈر، سی ؛ فلیسچر، آئی ؛ ین، اے ایس ؛ اسکوئرس، ایس ڈبلیو (جون 4، 2010ء) "مریخ وچ کمیاب سطح توں نکلی ہوئی چٹاناں مل گئاں"۔ سائنس (Sciencedaily.com) 329 (5990): 421–424۔ Bibcode:2010Sci۔۔۔329۔۔421M۔doi:10۔1126/science۔1189667۔ PMID 20522738۔
  276. موریس، رچرڈ وی ؛ رف، اسٹیون ڈبلیو؛ گلرٹ، رالف؛ منگ، ڈگلس ڈبلیو؛ آر وڈسن، ریمنڈ ای ؛ کلارک، بینٹن سی ؛ گولڈن، ڈی سی ؛ سیبا، کرسٹن؛ و ہور (جون 3، 2010ء) " اسپرٹ جتھے گردنے مریخ اُتے کاربونیٹ توں لبریز سطح توں ابھری ہوئی چٹاناں دی شناخت دی"۔ سائنس 329 (5990): 421–424۔Bibcode:2010Sci۔۔۔329۔۔421M۔ doi:10۔1126/science۔1189667۔ PMID 20522738۔
  277. "آپرچونیٹی جتھے گرد نے میریڈیانی پلانم دے گیلے ہونے دے مضبوط شواہد حاصل کرلیے"۔ اخذ کردہ جولائی 8، 2006ء۔
  278. ہارووڈ، ولیم (جنوری 25، 2013ء)۔ "آپرچونیٹی جتھے گرد دے مریخ اُتے کم کر دے ہوئے دس برس"۔ اسپیس فلائٹ ناؤ ۔
  279. بینیزن، دے سی؛ لکلئیر، ڈی اے (2003ء) "جدید و قدیم شدید تیزابی نمک دے ذخائر:مریخی ماحول دی زمینی مماثلت؟"۔ Astrobiology 3 (3): 609–618۔Bibcode:2003AsBio۔۔۔3۔۔609B۔ doi:10۔1089/153110703322610690۔ PMID 14678669۔
  280. بینیزن، دے ؛ بووین، B (2006ء) "تیزابی نمک دی جھیل دے نظام نے مریخ دے ماضی دے ماحول دے بارے وچ تے حیات دی تلاش دے بارے وچ اشارے دتے نیں "۔ ایکارس 183 (1): 225–229۔Bibcode:2006Icar۔۔183۔۔225B۔ doi:10۔1016/j۔icarus۔2006۔02۔018۔
  281. اوسٹرلو، ایم ایم؛ ہیملٹن، وی ای؛ بینڈ فیلڈ، جے ایل؛ گلوچ، ٹی ڈی؛ بالڈریج، اے ایم ؛ کرسچنسن، پی آر؛ ٹومابینی، ایل ایل؛ اینڈرسن، ایف ایس (2008ء) "مریخ دے جنوبی اُچے میداناں وچ کلورائڈ اُتے مشتمل مادّے"۔ سائنس 319 (5870): 1651–1654۔ Bibcode:2008Sci۔۔۔319۔1651O۔doi:10۔1126/science۔1150690۔ PMID 18356522۔
  282. گروٹزنگر، جے ؛ ملی کن، آر، ایڈیشن۔ (2012ء) "مریخ دے رسوب دی ارضیات"۔ ایس ای پی ایم ۔
  283. "ہائی رائز دے اعلیٰ معیار دے سائنسی تصاویری تجربات " یونیورسٹی آف ایریزونا۔ اخذ کردہ دسمبر 19، 2010ء۔
  284. "ہدف بنایا گیا علاقہ: نیلو سرٹس؟ مریخی مہم مشن ٹی ایچ ای ایم آئی ایس"۔ Themis.asu.edu۔ اخذ کردہ دسمبر 19، 2010ء۔
  285. میلن، ایم ٹی ؛ جیکوسکی، بی ایم ؛ پستاکو، ایس ای (1997ء) "مریخ اُتے استوائی سطحی برف دی استقامت"۔ جے جیوفز۔ ریز۔ (onlinelibrary.wiley.com)۔ 102(E8): 19357–19369۔Bibcode:1997JGR ۔۔10219357M۔ doi:10۔1029/97JE01346۔
  286. آرف اسٹورم، جان ڈی (2012ء) "مریخ اُتے استوائی برف دی چادراں دا مفروضاندی نمونہ" جے "(پی ڈی ایف)۔ ارضیاندی سیاراں دا مماثل موسمیات۔ قمری و سیاروی انسٹی ٹیوٹ۔
  287. برنی، شینی برگر؛ ڈنڈاس، کولن ایم ؛ کینیڈی، میگن آر ؛ میلن، مائیکل ٹی ؛ مک ایون، الفریڈ ایس ؛ کل، سیلبی سی ؛ ڈابر، انگرڈ جے ؛ شینی، ڈیوڈ ای ؛ سیلوس، کیمبرلی ڈی ؛ مرچی، اسکاٹ ایل ؛ کینٹر، بروس اے ؛ آر وڈسن، ریمنڈ ای ؛ ایڈگیٹ، کینتھ ایس ؛ روفر، اینڈریس؛ تھامس، نیکولس؛ ہریسن، تانیہ این ؛ پوشی اولوا، للیا وی ؛ سیلوس، فرینک پی (2009ء) "نویں تصادماں توں بنے شہابی گڑھاں وچ وسطی عرض البلد وچ موجود سطحی برف دی تقسیم"۔ سائنس 325(5948): 1674–1676۔ Bibcode:2009Sci۔۔۔325۔1674B۔ doi:10۔1126/science۔1175307۔PMID 19779195۔
  288. "مریخی شہابی گڑھاں وچ موجود پانی دی برف ہوئی بے نقاب"۔ SPACE.com اخذ کردہ دسمبر 19، 2010ء۔
  289. براؤن، ڈیوائینی (اکتوبر 30، 2012ء)۔ "ناسا جتھے گرد دی مٹی اُتے پہلی تحقیق نے مریخی معدنیات دے نقش پا نوں تلاش کرنے وچ مدد دی"۔ ناسا۔
  290. براؤن، ڈیوائینی ؛ ویبسٹر، گاں؛ جونز، نینسی نیل (دسمبر 3، 2012ء)۔ "ناساکے مریخی جتھے گرد نے پہلی مرتبہ پوری طرح مریخی مٹی دے نموناں دا تجزیہ کیتا "۔ ناسا۔
  291. چانگ، کین (دسمبر 3، 2012ء)۔ "مریخی جتھے گرد دی دریافت منکشف"۔ نیو یارک ٹائمز۔
  292. ویبسٹر، گاں؛ براؤن، ڈیوائینی (مارچ 18، 2013ء)۔ "کیوریوسٹی مریخی جتھے گرد نے پانی دی موجودگی دے واقعات دیکھے"۔ ناسا۔
  293. رینکن، پال (مارچ 19، 2013ء)۔ "کیوریوسٹی نے چٹاناں نوں توڑ کر حیرت انگیز سفید اندرون نوں منکشف کیتا"۔ بی بی سی
  294. اسٹاف (مارچ 20، 2013ء) "سرخ سیارے نے سفید چٹان حوالے دی تے سائنس دان انگشت بدنداں رہ گئے"۔۔ ایم ایس این۔
  295. لیبرمین، جوش (ستمبر 26، 2013ء)۔ " مریخی پانی مل گیا:کیوریوسٹی جتھے گردنے مریخی مٹی وچ موجود آسانی توں قابل رسائی وافر مقدار نوں ظاہر کیتا"۔ آئی سائنس ٹائمز۔
  296. لیشن، ایل اے ؛ و ہور (ستمبر 27، 2013ء) " کیوریوسٹی جتھے گرد توں کیتے گئے مریخی سفوف دے طیران پزیر، اساں جا تے نامیاندی تجزیات "۔ سائنس 341 (6153): 1238937۔doi:10۔1126/science۔1238937۔
  297. گروٹزنگر، جان (ستمبر 26، 2013ء) "خصوصی مسئلہ دا تعارف:مریخی جتھے گرد کیوریوسٹی توں کیتے گئے سطح دے مادّے دا تجزیہ"۔ سائنس 341 (6153): 1475۔Bibcode:2013Sci۔۔۔341۔1475G۔ doi:10۔1126/science۔1244258۔
  298. نیل -جونز، نینسی؛ زبرٹسکی، الزبتھ؛ ویبسٹر، گاں؛ مارشلے، میری (ستمبر 26، 2013ء)۔ "کیوریوسٹی دے ایس اے ایم آلے نے سطحی مٹی دے نمونے وچ پانی و ہور چیزاں نوں پایا"۔ ناسا۔
  299. ویبسٹر، گاں؛ براؤن، ڈیوائینی (ستمبر 26، 2013ء)۔ " کیوریوسٹی دے اترنے دی جگہ اُتے متنوع قسم دی سائنس حاصل ہوئی"۔ ناسا۔
  300. چانگ، کینتھ (اکتوبر 1، 2013ء)۔"مریخ اُتے ٹکر توں حاصل ہونے والی مٹی نے ادائیگی کردتی"۔ نیو یارک ٹائمز۔
  301. میسلن، پی -وائی؛ و ہور (ستمبر 26، 2013ء) "کیم کیم توں مشاہدہ کیتے گئے مریخ وچ واقع گیل شہابی گڑھے وچ مٹی دا تنوع تے آبیدگی"۔ سائنس 341 (6153): 1238670۔doi:10۔1126/science۔1238670۔
  302. اسٹولپر، ای ایم ؛ بیکر، ایم بی ؛ نیو کومب، ایم ای ؛ شمڈت، ایم ای ؛ ٹریمین، اے ایچ ؛ کزن، اے ؛ ڈیار، ایم ڈی؛ فسک، ایم آر ؛ گلرٹ، آر ؛ کنگ، پی ایل ؛ لیشن، ایل ؛ موریس، ایس ؛ مک لینن، ایس ایم ؛ مینٹی، ایم ای ؛ پریٹ، جی؛ رولینڈ، ایس؛ سوٹر، وی؛ وائن، آر سی؛ ایم ایس ایل سائنس ٹیم (2013ء)۔ " جیک ایم دی پیٹرو کیمیا :اک مریخی موگیرائٹ"۔ سائنس (AAAS) 341(6153): 1239463۔ doi:10۔1126/science۔1239463۔ اخذ کردہ ستمبر 28، 2013ء۔
  303. ویبسٹر، گاں؛ جونز، نینسی نیل ؛ براؤن، ڈیوائینی (دسمبر 16، 2014ء)۔ "ناسا جتھے گرد نے مریخ اُتے عامل تے قدیم نامیاندی کیمیائی عناصر پائے"۔ ناسا۔ اخذ کردہ دسمبر 16 ،2014ء۔
  304. چانگ، کینتھ (دسمبر 16، 2014ء)۔ "اک عظیم لمحہ: جتھے گردنے ایسے سراغ پائے نیں جو حیات دے بارے وچ اشارے دیندے نیں "۔ نیو یارک ٹائمز۔ اخذ کردہ دسمبر 16، 2014ء۔
  305. مہافی، پی آر ؛ و ہور (دسمبر 16، 2014ء) "مریخی ماحول: مریخ اُتے ہیس پیرین مٹی وچ موجود معدنیات اُتے ماحولیاندی ارتقا دے نقوش"۔ سائنس 347(6220): 412–414۔ doi:10۔1126/science۔1260291۔ اخذ کردہ دسمبر 16، 2014ء۔
  306. مارٹن ٹورس، ایف جویر؛ زورزانو، ماریا پاز؛ویلنٹائن سیرانو، پٹریشیا؛ ہری، ایری ماٹی؛ جینزر، ماریا (اپریل 13، 2015ء)۔"مریخ وچ واقع گیل شہابی گڑھے وچ چلتے ہوئے مائع پانی تے پانی دی سرگرمی"۔ نیچر جیو سائنس 8: 357–361۔ doi:10۔1038/ngeo2412۔ اخذ کردہ اپریل 14 ،2015ء۔
  307. رینکن، پال (اپریل 13، 2015ء)۔"مریخ اُتے مائع پانی دے شواہد پائے گئے"۔ بی بی سی نیوز۔ اخذ کردہ اپریل 15، 2015ء۔
  308. کیلون، وہائٹنی (اکتوبر 8، 2015ء)۔ "ناسا دی کیوریوسٹی جتھے گرد ٹیم نے مریخ اُتے قدیمی جھیلاں دی تصدیق دی"۔ ناسا۔ اخذ کردہ اکتوبر 9، 2015ء۔
  309. گروٹزنگر، جے پی؛ و ہور (اکتوبر 9، 2015ء) " مریخ وچ واقع گیل شہابی گڑھے وچ موجود جھیل دی تحویل، کھدائی تے قدیم ماحول شناسی"۔ سائنس (journal) 350 (6257)۔doi:10۔1126/science۔aac7575۔ اخذ کردہ اکتوبر 9، 2015ء۔

فہرست نگاری[لکھو]

  • بوائیس، جوزف، ایم (2008ء)۔ اسمتھ سونیین دی مریخ دی کتاب ؛ کونیکی اینڈ کونیکی:اولڈ سیبروک، سی ٹی، آئی ایس بی این 978-1-58834-074-0
  • کار، مائیکل، ایچ(1996ء)۔ مریخ اُتے پانی ؛ آکسفورڈ یونیورسٹی پریس: نیو یارک، آئی ایس بی این 0-19-509938-9۔
  • کار، مائیکل، ایچ (2006ء) مریخ دی سطح ؛ کیمبرج یونیورسٹی پریس: کیمبرج، یو دے، آئی ایس بی این 978-0-521-87201-0۔
  • ہارٹمین، ولیم، دے (2003ء) مریخ دے مسافر دی رہنما: سرخ سیارے دی پرسرار زمین۔ ؛ ورک مین: نیو یارک، آئی ایس بی این 0-7611-2606-6۔
  • ہینلن، مائیکل(2004ء) حقیقی مریخ :اسپرٹ، آپرچونیٹی،مریخی ایکسپریس تے سرخ سیارے نوں کھوجنے دی جستجو ؛ کانسٹیبل: لندن، آئی ایس بی این 1-84119-637-1۔
  • کارجیل، جیفری، ایس(2004ء) مریخ: اک گرم و مرطوب سیارہ۔ ؛ اسپرنگر پرایکسس : لندن، آئی ایس بی این 1-85233-568-8۔
  • مورٹن، اولیور (2003ء) مریخ دی نقشہ سازی: سائنس، تخیل تے جتھے دی پیدائش؛ پیکاڈور: نیو یارک، آئی ایس بی این 0-312-42261-X۔
  • شیہان، ولیم(1996ء) سیارہ مریخ: مشاہدات و دریافتاں دی تریخ۔ ؛ یونیورسٹی آف ایریزونا پریس: ٹکسن، اے زی، آئی ایس بی این 0-8165-1640-5۔
  • وائکنگ جتھے گرد دی تصویر لینے والی ٹیم(1980ء)۔ وائکنگ جتھے گرد دے مریخی نظارے، سی آر۔ اسپٹزر،ایڈیشن۔؛ ناسا ایس پی-441: واشنگٹن ڈی سی

باہرلےجوڑ[لکھو]