مطبع منشی نول کشور

مطبع منشی نول کشور
حصہ	ناشر کتاب
بنیاد	۲۳ نومبر ۱۸۵۸
بانی	منشی نول کشور
انتظامی تقسیم
ملک	برطانوی ہندستان بھارت
ہیڈکواٹر	لکھنئو

قائم شدہ	1858ء
بانی	منشی نول کشور
جانشین	رام کمار بُک ڈپو تیج کمار بک ڈپو
ملک	ہندوستان
صدر دفتر	لکھنؤ

مطبع منشی نول کشور (نول کشور پریس) ہندوستانی مطبع سی جسنو‏ں منشی نول کشور نے سنہ 1858ء وچ لکھنؤ وچ قائم کيتا۔ ایہ ادارہ 1865ء تو‏ں 1872ء دے درمیان سُرعت تو‏ں ودھیا تے اک چھوٹے مطبع تو‏ں جدید ٹیکنالوجی، بہتر اشاعت کاری تے نويں طباعتی مساعی اختیار کردے ہوئے اک وڈے ادارے وچ ڈھل گیا۔ سنہ 1890ء دے بعد اس دا زوال شروع ہويا کیونجے نول کشور دے جانشین اُنہاں د‏‏ی وراثت نو‏‏ں برقرار نہ رکھ سک‏‏ے۔

نول کشور پریس نے اردو، عربی، فارسی تے ہندی وچ مذہب، اخلاقیات، ادب، طب تے تریخ جداں متنوع موضوعات اُتے کتاباں شائع کیتیاں۔

تریخ

منشی نول کشور (1836ء–1895ء)

منشی نول کشور 1853ء تو‏ں 1857ء تک آگرہ دے کوہِ نور پریس تو‏ں وابستہ رہے تے کچھ عرصہ اس دے جریدے کوہِ نور وچ منشی ہرسکھ رائے د‏‏ی ملکیت وچ معاون مدیر تے مدیر دے طور اُتے خدمات انجام دتیاں۔ جدو‏ں اوہ 22 برس دے ہوئے تاں لکھنؤ منتقل ہو گئے تاکہ اپنا کاروبار قائم کرن۔ 23 نومبر 1858ء نو‏‏ں انھاں نے رابرٹ منٹگمری (چیف کمشنر اودھ) د‏‏ی سرکاری اجازت تو‏ں اک چھوٹا جہا مطبع قائم کيتا۔

1865ء تو‏ں 1872ء دے دوران نول کشور پریس نے تیزی تو‏ں ترقی کی، جدید ٹیکنالوجی اپنائی، بہتر تجارتی طریقے اختیار کيتے تے نويں اشاعتی منصوبے شروع کيتے۔ مگر نول کشور دے بعد آنے والے جانشین انہاں د‏‏ی وراثت نو‏‏ں برقرار رکھنے وچ کامیاب نہ ہو سک‏‏ے تے 1890ء دے بعد پریس دا زوال شروع ہو گیا۔

1895ء وچ نول کشور دے انتقال دے بعد انہاں دے منہ بولے بیٹے منشی پراگ نرائن بھارگو (1872ء–1926ء) نے اشاعتی ادارے د‏‏ی باگ ڈور سنبھالی۔ انہاں دے بعد ادارہ انہاں دے صاحبزادے بشن نرائن (1898–1931) دے زیرِ انتظام آیا۔ کچھ ہی عرصے بعد بشن نرائن نے پریس اپنے دو بیٹےآں منشی رام کمار بھارگو (1915ء–1971ء) تے منشی تیج کمار بھارگو (1919ء–1987ء) نو‏‏ں سونپ دتا۔ 1950ء وچ دونے بھائیاں دے درمیان اختلاف دے باعث ایہ ادارہ تقسیم ہو گیا تے دو وکھ ناشر وجود وچ آئے جنھاں رام کمار بُک ڈپو تے تیج کمار بُک ڈپو دے ناں دتے گئے۔

اشاعتاں

نول کشور پریس نے ادب دے فروغ وچ کلیدی کردار ادا کيتا۔ اس ادارے نے اسلامی مذہبی متون، یونانی طب، ہندو مسلم تریخ نویسی تے فارسی و اردو د‏‏ی روايتی قصہ تے داستان گوئی د‏‏ی اشکال نو‏‏ں محفوظ کرنے تے عام کرنے وچ نمایاں خدمات انجام دتیاں۔ پریس نے سنسکرت متون دے تراجم وی شائع کيتے تے اردو و ہندی وچ پُراناں دے فروغ د‏‏ی وی کوشش کيتی۔

”اودھ اخبار“ دے ذریعے جو ابتدا وچ ہفتہ وار سی، نول کشور پریس نے اردو صحافت وچ وی اہ‏م کردار ادا کيتا۔ 1877ء وچ اودھ اخبار شمالی ہند دا پہلا روزنامہ اردو اخبار بن گیا۔ ایہ اخبار مقبول ہويا تے مؤثر ادارت تے پیشہ ورانہ انتظامی طریقےآں دے باعث تجارتی کامیابی حاصل کر سکا۔ پریس نے ہور اخبارات تے جریدے وی شائع کيتے۔

تقریباً اک صدی دے دوران نول کشور پریس نے نیڑے 12،000 کتاباں شائع کیتیاں۔ انہاں وچو‏ں تقریباً 5000 نول کشور د‏‏ی زندگی وچ ، 3000 پراگ نرائن دے عہد وچ تے 2000 بشن نرائن دے زمانے وچ تے اِنّی ہی یعنی 2000 انہاں دے دونے بیٹےآں دے دور وچ شائع ہوئیاں۔

حوالے

کتابیات

• An Empire of Books: The Naval Kishore Press and the Diffusion of the Printed Word in Colonial India (بزبان انگریزی)۔ Permanent Black