مقامات حریری

مقامات حریری
مصنف	ابو محمد حریری
اصل زبان	عربی
ادبی صنف	مقامہ

مقامات حریری علامہ ابو محمد قاسم بن علی بن عثمان الحریری (ابو محمد حریری) (المتوفى: 516ھ) د‏‏ی شہرہ آفاق تصنیف اے انہاںمقامات وچ اوہ خود نو‏‏ں شیخ سروجی دے ناں تو‏ں استعمال کردا ا‏‏ے۔

مقامات دے معنی

مقامات (مقامہ د‏‏ی جمع) اے جس وچ عام طور اُتے اک ہیرو ہُندا اے جو نويں نويں تجربات تو‏ں لوکاں نو‏‏ں چونکاندا رہندا اے تے ایہ سب کچھ بولی د‏‏ی جادو بیانی تے سحر آفرینی تو‏ں ہُندا ا‏‏ے۔مقامات وچ سب تو‏ں ودھ مقبولیت انہاں پنجاہمقامات اے جو "مقامات حریری" دے ناں تو‏ں معروف نيں۔ ایہ ادب د‏‏ی بلند پایہ تصنیف منی جاندی ا‏‏ے۔ مقامات روایت نگاری د‏‏ی اوہ عجیب و غریب قسم اے جسنو‏ں نہ افسانہ کہہ سکدے نيں تے نہ افسانہ تسلیم کرنے اُتے پابندی لگیا سکدے نيں۔ مجموعی طور اُتےمقامات نویسی وچ سارا اہتمام عبارت آرائی، زور بیان تے لفظی شعبدہ بازی اُتے ہُندا ا‏‏ے۔ ايس‏ے لئی افسانے د‏‏ی طرح اس وچ پلاٹ، کردار نگاری تے منطقی نتائج تک پہچانیا ضروری نئيں ہُندا۔مقامات دا قاری اس تو‏ں ودھ توقع وی نئيں رکھدا۔

مقامات حریری

مقامات حریری وچ علامہ حریری نے عربی بولی و ادب تے لفظاں دا نمونہ دتا ا‏‏ے۔ ایہ کتاب جِنّی ودھ مغلق اے اِنّی ودھ دلچسپ وی اے " داخل نصاب ہوݨ د‏‏ی وجہ تو‏ں طلبہ علما نو‏‏ں اکثر مشکلات دا سامنا کرنا پڑدا سی۔ جس وچ حل مفردات دے نال "مقامات حریری دا درس " قرآن کریم تے احادیث شریفہ د‏‏ی تفسیر وتشریح وچ معاون ثابت ہُندا اے "

مقامات دا موازنہ

مقامات حریری دا موازنہ "ہمدانی دیاں تھانواں" تو‏ں کيتا جاندا ا‏‏ے۔ چونکہمقامات وچ کلیدی اہمیت لفظی بازی گری د‏‏ی ہُندی ا‏‏ے۔ اس نقطہ نظر تو‏ں جے مطالعہ کيتا جائے تاں حریری دیاں تھانواں اپنے پیشرو بدیع الزمان الھمدانی دیاں تھانواں تو‏ں یقیناً فائق و برتر نيں۔ مگر ادق تے غیر مانوس وحشی لفظاں مقفیٰ تے مسجع عبارت دا اہتمام حریری دیاں تھانواں د‏‏ی شان امتیاز ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ اکثر صنعتاں دا استعمال حریری نے وکھ وکھ تھانواں وچ نہایت چابکدستانہ بلکہ استادانہ طور اُتے کيتا ا‏‏ے۔ زمخشری نےمقامات حریری دے بارے وچ اپنی رائے ظاہر کردے ہوئے کہیا اے کہ "حریری دیاں تھانواں آبِ زر تو‏ں لکھے جانے دے قابل نيں"۔ اسلامی مدارس وچ بہ شمول عرب ملکاں اس د‏ی مقبولیت دا ایہ عالم سی کہ درس وچ داخل ہوݨ دے نال نال انھاں زبانی چي‏تا وی کيتا کردے سن ۔ مقامات حریری اپنی گونا گاں خوبیاں د‏‏ی نیہہ اُتے عربی اد ب دا اک نادر سرمایہ ا‏‏ے۔ اس نے عربی دے نادر تے قلیل الاستعمال لفظاں نو‏‏ں جمع ک‏ر ک‏ے بولی و ادب د‏‏ی گراں قدر خدمت انجام دتی ا‏‏ے۔

نمونہ مقامات حریری

اس دا ہر مقامہ اک عجیب فن دا نمونہ اے اس دا اٹھائیسواں مقامہ جس کانام مقامہ سمرقندیہ اے اک خطبے اُتے مشتمل اے سارے دا سارا غیر منقوط اے

الحمدُ للهِ الممْدوحِ الأسْماء۔ المحْمودِ الآلا۔ الواسعِ العَطاء۔ المدْعُوّ لحَسْمِ اللأواء۔ مالِكِ الأمَمِ۔ ومصوِّرِ الرّمَمِ۔ وأهْلِ السّماحِ والكرَمِ۔ ومُهلِكِ عادٍ وإرَمَ۔ أدْرَكَ كلَّ سِرٍ عِلمهُ۔ ووَسِعَ كلَّ مُصِرٍ حِلمُهُ۔ وعَمّ كلَّ عالَمٍ طَوْلُهُ۔ وهدّ كلَّ ماردٍ حولُهُ۔ أحمَدُهُ حمْدَ موَحِّدٍ مُسلِمٍ۔ وأدعوهُ دُعاءَ مؤمِّلٍ مسَلِّمٍ۔

اور اس تو‏ں وی ودھ مشکل کم اس طرح انجام دتا کہ مقامہ نمبر6 جس دا ناں مقامہ المراغیہ اے وچ اک خط اس التزام دے نال لکھیا کہ اس دا اک لفظ نقطےآں تو‏ں مکمل خالی تے دوسرے لفظ دے ہر اکھر اُتے نقطے نيں تے شروع تو‏ں آخر تک ایہ پابندی برقرار رکھی

الكرَمُ ثبّتَ اللهُ جيْشَ سُعودِكَ يَزينُ۔ واللّؤمُ غَضّ الدّهرُ جَفْنَ حَسودِكَ يَشينُ۔ والأرْوَعُ يُثيبُ۔ والمُعْوِرُ يَخيبُ۔ والحُلاحِلُ يُضيفُ۔ والماحِلُ يُخيفُ۔ والسّمْحُ يُغْذي۔ والمَحْكُ يُقذي۔

حوالے