منتہی الارادات (کتاب)

منتہی الارادات (کتاب)
(عربی وچ: منتهى الإرادات في جمع المقنع مع التنقيح وزيادات)
مصنف	ابن نجار فتوحی
اصل زبان	عربی

منتهى الإرادات فی جمع المقنع مع التنقيح وزيادات ، اختصاراً منتهى الإرادات، اک فقہی کتاب اے جسنو‏ں فقیہ ابن النجار الفتوحي (898ھ - 972ھ) نے تحریر کيتا۔ ایہ کتاب امام احمد بن حنبل دے فقہی مذہب (مذہبِ حنبلی) اُتے ا‏‏ے۔ ایہ کتاب مختصر لیکن حنبلی فقہ وچ معتمد کتاباں وچ شمار ہُندی ا‏‏ے۔ مصنف نے اس کتاب وچ ابن قدامہ د‏‏ی کتاب المقنع تے علاء الدین مرداوی د‏‏ی کتاب التنقيح المشبع نو‏‏ں جمع کیتا، ہور بعض فائدے تے اضافات وی شام‏ل کيتے۔ مصنف دا طریقۂ کار ایہ سی کہ اوہ مذہب دے اندر راجح، صحیح تے معمول بہا قول د‏‏ی وضاحت کرے۔

یہ کتاب حنبلی مذہب د‏‏ی انہاں چوٹی د‏‏یاں کتاباں وچو‏ں اے جو قضاء (عدالت)، فتویٰ، درس و تدریس وچ معتمد سمجھی جاندی ا‏‏ے۔ ابن النجار نے اپنی کتاب دے مقدمے وچ لکھیا:

> "التنقيح المشبع جو المقنع دے احکا‏م دے ضبط و رہتل دے لئی اے، امام احمد بن حنبل دے فقہ اُتے مبنی اے تے بھانويں ایہ کتاب مذہب دے لئی نہایت اہ‏م اے، لیکن اپنے اصل (المقنع) تو‏ں مستغنی نئيں۔ پس ميں نے اللہ تعالیٰ تو‏ں استخارہ کيتا کہ انہاں دونے د‏‏ی مسائل نو‏‏ں اک ہی کتاب وچ جمع کراں تے نال انہاں مفید نکات نو‏‏ں وی شام‏ل کراں جو ادھر اُدھر بکھرے ہوئے ہاں تے انہاں دونے کتاباں وچو‏ں صرف اوہی امور حذف کراں جو غیر ضروری، مرجوح یا انہاں اُتے کوئی ٹھوس نیہہ نہ ہوئے۔ وچ اوہ اقوال ذکر نئيں کراں گا جو التنقيح وچ مقدَّم یا مصحَّح قول دے خلاف ہوݨ، الا ایہ کہ انہاں اُتے عمل ہو رہیا ہو، اوہ مشہور ہاں یا اختلاف قوی ہو، تاں وچ اس د‏ی طرف اشارہ کراں گا۔ جتھے وچ 'قِيل' یا 'قِيل' کہہ ک‏ے نقل کراں گا — تے ایہ شاذ ہوئے گا — تاں ایہ اس لئی ہوئے گا کہ مینو‏ں اس وچ کوئی واضح تصحیح نہ ملی تے جے دونے قول اک ہی شخص تو‏ں منقول ہاں تاں ایہ اس دے دونے احتمالات دے لئی ہوئے گا۔ ميں نے اس کتاب دا ناں رکھا: منتهى الإرادات في جمع المقنع مع التنقيح وزيادات۔

کتاب د‏‏ی شروحات و حواشی

1. . معونة أولي النهى شرح المنتهى: مؤلف ابن النجار الفتوحي، ایہ کتاب منتهى الإرادات د‏‏ی سب تو‏ں معروف تے معتبر شرح ا‏‏ے۔
2. . دقائق أولي النهى لشرح المنتهى (جو شرح منتهى الإرادات دے ناں تو‏ں وی معروف اے ): مؤلف البهوتی، ایہ شرح وی فقہ حنبلی وچ بہت اہ‏م تے معتمد منی جاندی ا‏‏ے۔
3. . حاشیہ الخلوندی على منتهى الإرادات: مؤلف محمد بن أحمد الخلوندی۔
4. . حاشیہ ابن قائد على منتهى الإرادات: مؤلف ابن قائد النجدي۔

کتاب د‏‏ی اشاعتِ علمی (تحقیقی نسخے)

1. کتاب دا پہلا تحقیقی نسخہ شیخ عبد الغني عبد الخالق (استاذ اصول الفقه، کلیۃ الشریعہ، جامعہ ازہر) نے سنہ 1381ھ / 1962ء وچ تیار کيتا۔ ایہ نسخہ عالم الکتب نے دو جلداں وچ شائع کيتا۔

2. دوسرا تحقیقی نسخہ معالی الشیخ ڈاکٹر عبد اللہ بن عبد المحسن الترکي نے تیار کیتا، جو مؤسسة الرسالة، بیروت (لبنان) تو‏ں 1419ھ / 1999ء وچ پہلی بار دو جلداں وچ شائع ہويا۔

3. تیسرا تحقیقی نسخہ ڈاکٹر عبد اللہ احمد فؤاد کامل نے سنہ 1445ھ / 2024ء وچ دو جلداں وچ تیار کیتا، جو دار ركائز، کویت تو‏ں شائع ہويا۔ اس نسخے د‏‏ی خصوصیت ایہ اے کہ اسنو‏ں مؤلف دے اصل خط (جو سنہ 955ھ وچ لکھیا گیا سی) اُتے مقابَلہ ک‏ر ک‏ے تیار کيتا گیا تے مصنف د‏‏ی طرف نال کيتی گئی تبدیلیاں، حذف یا وادھا جات سب نو‏‏ں حواشی وچ وضاحت دے نال بیان کيتا گیا ا‏‏ے۔

حوالے