منصور مشدالی

منصور مشدالی
(عربی وچ: أبو علي منصور بن أحمد بن عبد الحق بن سدرحان (سدرمان) بن فلاح بن تميم بن فائد بن يعلي المشدالي)
جم	سنہ 1234 (عمر 791–792 سال)  بجایہ
مقام وفات	بجایہ
نسل	امازيغی زواوی
اولاد	ابو فضل مشدالی
عملی زندگی
كنية	ابو علی
اللقب	مشدالی
الحقبة	1234 م - 1331 م
ينتمي إلى	طريقت القادريہ
مؤلفاته	شرح الرسالہ الفقہیہ
تعليم	اسلام وچ تعلیم و تربیت
استاذ	احمد بن عبد الحق بن سدرحان (سدرمان) بن فلاح بن تميم بن فائد بن يعلي المشدالي
تلمیذ خاص	ابن الحاج بلفیقی
دلچسپیاں	فقہ مالكی، التصوف الجنيدي

منصور مشدالی، جنہاں نو‏ں ناصر الدین مشدالی یا ابو علی منصور بن احمد بن عبد الحق بن سدرحان (سدرمان) بن فلاح بن تمیم بن فائد بن یعلی مشدالی بجائی زَوّاوی دے ناواں تو‏ں وی جانیا جاندا اے، اک سنی ، مالکی ، اشعری تے قادری عالمِ دین سن ۔ انہاں دا تعلق الجزائر دے شمالی افریقہ وچ واقع جرجرہ دے علاقے تو‏ں سی۔

حالات زندگی

ابو علی منصور بن احمد بن عبد الحق بن سدرحان بن فلاح مشدالی بجائی زواوی اک مالکی فقیہ تے زَوّاوی نژاد الجزائری عالم سن ۔ انہاں د‏‏ی پیدائش سنہ 1234ء (631ھ) وچ مشدا اللہ وچ ہوئی۔ مشدالی خاندان، جو علم، فقہ تے اثر و رسوخ دے باعث مشہور سی، مشدالہ دے علاقے نال تعلق رکھدا سی جو شہر بجایہ دے مغرب وچ جبل لالہ خدیجہ دے نیڑے واقع اے تے اج دے دور د‏‏ی ولایت البويرہ وچ آندا ا‏‏ے۔ ایہ علاقہ قبائلِ زَوّاوة نال تعلق رکھدا اے تے ایہی خاندان بعد وچ بجایہ وچ آ ک‏ے آباد ہويا۔

«سیدی منصور مشدالی» نے مشدا اللہ وچ ايس‏ے خاندان دے اندر پرورش پائی، جس دا تعلق اک وڈے بربری قبیلے تو‏ں سی جو جنگاں تے معرکےآں وچ اپنی سختی تے بہادری دے لئی مشہور سی۔ ايس‏ے وجہ تو‏ں اس خاندان نو‏‏ں عزت و وقار حاصل ہويا، ایتھ‏ے تک کہ موحدین سلطنت دے بادشاہ تے حکمران وی انہاں د‏‏ی خوشنودی دے خواہش مند رہندے سن تے انہاں دا خاص لحاظ رکھدے سن ۔

وہ شیخ، فقیہ، باکمال محقق، مضبوط حافظ تے متعدد علوم دے ماہر سن ۔ انہاں دا ناں ابو علی منصور بن احمد بن عبد الحق مشدالی اے تے اوہ ستويں صدی ہجری وچ بجایہ دے ممتاز علما وچ شمار ہُندے نيں۔ ابتدائی دور وچ انھاں نے بچپن ہی وچ علومِ شرعیہ حاصل کرنا شروع کيتے؛ قرآن تے اصولِ فقہ د‏‏ی تعلیم اپنے والد فقیہ احمد بن عبد الحق مشدالی تو‏ں پائی۔

جب انہاں دے والد نے محسوس کيتا کہ مشدا اللہ وچ انہاں دے بیٹے منصور دے لئی ہور علمی ترقی دا ماحول سازگار نئيں اے، تاں انھاں نے اپنی تمام جائداد فروخت کردتی تے اپنے بیٹے نو‏‏ں بجایہ لے آئے۔ بجایہ اُس دور وچ علما د‏‏ی مضبوط ترین درسگاہ سی تے ایہی قدم انھاں علم د‏‏ی گہرائی وچ اترنے تے وکھ وکھ ملکاں تو‏ں آنے والے ممتاز علما نال ملاقات دا موقع فراہ‏م کرنے دا سبب بنیا۔

قاہرہ وچ انہاں دے شیوخ

«سیدی منصور المشدالی» نے اپنے والد دے نال کم عمری وچ مشرق دا سفر اختیار کيتا۔ انہاں دا پہلا پڑاؤ مصر سی، جتھے انھاں نے اس دور دے وڈے علما تو‏ں تعلیم حاصل کيتی۔ انھاں نے اوتھ‏ے بوہت سارے علما تو‏ں درس لیا تے شرعی علوم وچ کمال حاصل کیتا، فقہ تے اصولِ دین وچ مہارت حاصل کيتی تے منطق و عربی بولی وچ وی حصہ پایا۔

قاہرہ تے جامع ازہر وچ انھاں نے ممتاز علما نال ملاقات کيت‏ی تے انہاں تو‏ں فائدہ چُکیا۔ انہاں دے استاداں وچ شیخ عز بن عبد السلام شام‏ل سن، جنہاں د‏‏ی شاگردی اختیار کيتی تے انہاں تو‏ں بہت فائدہ چُکیا۔ انہاں دے پاس انھاں نے صحیح مسلم پڑھیا تے «موطأ ابی مصعب» ابو اسحاق ابراہیم بن ابو حفص عمر بن مضر واسطی دے واسطہ تو‏ں پڑھی۔

انھاں نے امام مالکی شہاب الدین القرافی دے نال اک ہی مجلس وچ علم حاصل کیتا، جتھے کئی طلبہ تے علما شریک ہويا کردے سن ۔

اسی طرح انھاں نے تصوف وچ جنیدی سلسلے دے نال سنن ترمذی «قطب الدين ابی بكر محمد بن احمد بن علی قسطلانی» تو‏ں پڑھی تے ابن عصفور الاندلسی و ہور اکابر علما تو‏ں وی فیض حاصل کيتا۔ ،،مصر وچ انہاں دے استاداں تے دوستاں نے انھاں «ناصر الدين» دا لقب عطا کيتا۔

مشرق وچ اس دا سفر

جب "سیدی بوعلی مشدالی" جوان ہوئے، تاں انھاں نے مشرقی عرب دے وکھ وکھ علاقےآں وچ علم حاصل کرنے دے لئی اک طویل علمی سفر کيتا جو ویہہ (20) سال تو‏ں ودھ جاری رہیا۔ اس دوران انھاں نے دمشق وچ کئی علما تو‏ں وکھ وکھ دینی علوم حاصل کيتے، جنہاں وچ شام‏ل نيں: "شرف الدین ابو عبد اللہ محمد بن ابو فضل مرسی" تے "ابو اسحاق ابراہیم بن عمر بن خضر بن فارس"۔

انھاں نے شمس الدین اصفہانی ، قاضی مالکی "شرف الدین ابو حفص عمر بن عبد اللہ بن صالح بن عیسی سبکی" (وفات 669ھ) تے قاضی حنفی "صدر الدین سلیمان حنفی" تو‏ں وی ملاقات کيت‏ی۔ چونکہ اوہ قدیم طور اُتے مشرق آئے، اس لئی انھاں نے اوتھ‏ے اصول فقہ تے فروع فقہ د‏‏ی تعلیم حاصل کيتی تے کافی حصہ حاصل کيتا۔ اس دوران شہر "ملالہ" وچ محمد عبدری حاحی تو‏ں وی ملاقات ہوئی۔

بجایہ واپسی

جب "سیدی منصور مشدالی" ستويں صدی ہجری دے آخر وچ ، تقریباً سال 679ھ (1280م) وچ بجایہ واپس آئے، تاں اوہ بہت ودھ علم تے مفید تعلیم دے نال لوٹے۔ انھاں نے تدریس تے تعلیم دا آغاز کيتا تے انہاں دے دروس شائستہ تے منقح سن ۔ انہاں د‏‏ی تقریر واضح تے محققانہ سی تے اوہ تحقیق وچ ودھ دلچسپی رکھدے سن تو‏ں کہ صرف نقل وچ ۔

انھاں نے بجایہ دیاں مسیتاں وچ درس دتا تے انہاں دے شاگرداں د‏‏ی اک وڈی نسل نے علم حاصل کيتا جو دنیا بھر وچ مشہور ہوئی۔ اوہ قرآن کریم تے حدیث رسول ﷺ د‏‏ی تشریح اُتے اچھی گل کردے سن تے مشورہ تے فتویٰ دینے والے علما وچ شمار ہُندے سن ۔ انھاں نے "مختصر ابن حاجب" اپنے شیخ ابن حاجب تو‏ں مصر تو‏ں بجایہ لایا، اس د‏ی تلاوت تے مطالعہ د‏‏ی ترغیب دتی تے ایہ علم اپنے شاگرداں دے ذریعے مغرب اسلامی دے ہور علاقےآں تک منتقل ہويا۔

تلامذہ بِبجايہ

بجايہ واپسی دے بعد، انھاں نے مسجد عین البربر تے جامع الاعظم وچ ، جو قصبہ بجايہ دے اندر واقع اے، «سیدی منصور المشدالی» دے زیرِ تربیت کئی طلبہ نو‏‏ں درس دتا۔ انہاں وچو‏ں اک طالب علم «قاسم بن يوسف بن محمد بن علی تجيبی» سی، جس نے شیخ العز بن عبد السلام د‏‏ی کتاب «الفائدے فی اختصار المقاصد» یا «القواعد الصغرى» دا تمام مواد انہاں تو‏ں سکھیا۔

خطيب ابن مرزوق نے انہاں دے بارے وچ کہیا:

”

تے میرے شیخاں وچو‏ں جو ميں نے دارِ علم بجايہ وچ دیکھے، اوہ شیخ ابو علی ناصر الدين منصور بن احمد مشدّالی نيں، ميں نے انہاں تو‏ں کچھ موطا، کچھ صحیح مسلم تے کچھ سنن ترمذی سنی تے انھاں نے مینو‏ں سکھائ‏ی تے اپنے شیخ العز بن عبد السلام د‏‏ی تمام مرویات سنائی» خطيب ابن مرزوق

“

ان دے ہور شاگرداں وچ شام‏ل نيں:

• شیخ «عمران المشدالی»، امام «مدرسہ التاشفينيہ» تلمسان وچ
• شیخ «احمد بن عمران البجائي»، فقیہ ،
• «منصور بن علی بن عبد الله الزواوی»، محدث، نحوی تے اصولی عالم
• «ابراہیم بن يخلف تنسی»، فقیہ
• «عبد العزيز بن ابی قاسم بن حسن ربعی»، فقیہ صوفی اصولی ،
• «ابن المسفر محمد بن يحی الباہلی البجائی»، فقیہ تے قاضی بجايہ
• «محمد بن احمد بن ابی بكر بن مرزوق عجيمی»، فقیہ
• «ابو علی حسن بن حسين البجائی»، فقیہ
• امام صوفی «حسن بن ابی قاسم بن باديس»

انہاں دے شاگرداں نے انہاں دے بارے وچ کیہ کہیا

• خطيب ابن مرزوق نے انہاں دے بارے وچ کہیا:

«ساڈے شیخ ابو علی نے اجتہاد د‏‏ی سطح تک پہنچا» — خطيب ابن مرزوق

• منصور زواوی نے کہیا:

«ساڈے شیخ ناصر الدین مشدالی اک امام مجتہد، علم العلام، فقہا دے قطب تے نظر دے ماہرین تے عمارتاں دے امام سن ۔ انھاں نے بجایہ تے اس دے اطراف وچ نظریا‏تی علوم تے عقلی فہم تو‏ں بھر دیا» — منصور زواوی

• ابو قاسم تجیبی نے اپنی سفرنامے وچ کہیا:

«ابو علی مشدالی اک امام فقیہ سن، احکا‏م وچ فضلاء وچ ممتاز، افریقہ دے آخری کامل افراد وچ تاں۔ انھاں نے فقہ تے اس دے اصول، عربی بولی اُتے عبور، منطق، جدل وغیرہ وچ مہارت حاصل کيتی۔ انھاں نے متعدد علوم وچ سبقت حاصل کيتی، انہاں وچ مہارت حاصل کيتی تے تمام علوم وچ مباحثہ کيتا۔ اوہ 731ھ وچ تقریباً اک سو سال د‏‏ی عمر وچ وفات پا گئے» — ابو قاسم تجیبی، مستفاد الرحلہ والاغتراب

مصنفات

ان دے پاس ابن ابی زید قیروانی د‏‏ی فقہی رسالے اُتے اک شرح سی جسنو‏ں مکمل نئيں کيتا تے ایہ کافی فائدہ مند سی انھاں نے اصول فقہ تے اصول دین نو‏‏ں قدیم تے متأخرین دے طریقے تو‏ں تحصیل کيتا۔ انہاں تو‏ں علم حاصل کرنا تے انہاں د‏‏ی سماعت کرنا مفید سی۔

شیخوخت

جب سیدی منصور مشدالی عمر دے بڑھاپے وچ پہنچے، تاں انہاں دے بڑھاپے د‏‏ی وجہ تو‏ں انھاں بجایہ وچ اپنے گھر وچ رہنا پيا، لیکن طلبہ فیر وی انہاں دے پاس آندے رہے تے انہاں تو‏ں تعلیم حاصل کردے رہ‏‏ے۔

نسل و اولاد

ان د‏‏ی اک دھی دا پُتر، فقیہ «ابو فضل مشدالی» (820هـ-864هـ) سی، جس تو‏ں ابو عبد اللہ مشدالی د‏‏ی شادی ہوئی۔۔

وفات

سیدی منصور مشدالی د‏‏ی وفات 1311م / 731ھ وچ ہوئی۔ انھاں بجایہ دے قبرستان وچ دفن کيتا گیا، جو قبیلے زواوة و جرجرة دے علاقے وچ ، خشنہ پہاڑاں تے اطلس بلیڈی دے مشرق وچ واقع ا‏‏ے۔

عالماں دا کہنا

سیدی بلعباس الغبرینی نے انہاں دے بارے وچ کہیا: «شیخ فقیہ، محصل متقن، ماہر، ابو علی منصور بن احمد بن عبد الحق مشدالی» — سیدی بلعباس الغبرینی، عنوان الدرايہ