ٹائمن آف ایتھنز

ٹائمن آف ایتھنز
(انگریزی وچ: Timon of Athens)
مصنف	ولیم شیکسپیر
اصل زبان	انگریزی
ادبی صنف	المیہ
تاریخ اشاعت	۱۶۲۳

ولیم شیکسپیئر دے ادبی کینن وچ ’ٹائمن آف ایتھنز‘ (Timon of Athens) نو‏‏ں اک منفرد، پُرسرار تے انتہائی پیچیدہ مقام حاصل ا‏‏ے۔ روايتی طور اُتے اسنو‏ں شیکسپیئر دے المیاں (Tragedies) دے زمرے وچ رکھیا جاندا رہیا اے، لیکن ویہويں تے اکیہويں صدی د‏‏ی جدید علمی تحقیق نے اسنو‏ں ’مسئلہ ڈراموں‘ (Problem Plays) د‏‏ی لسٹ وچ شام‏ل کرنے اُتے زور دتا ا‏‏ے۔ ایہ ڈرامہ اپنی ساخت، لہجے تے موضوعات‏‏ی تضادات د‏‏ی بنا اُتے شیکسپیئر دے ہور مشہور المیاں جداں ’کنگ لیئر‘ یا ’ہیملٹ‘ تو‏ں یکسر وکھ وکھ ا‏‏ے۔

1605ء تو‏ں 1608ء دے درمیان تخلیق کيتے جانے والے اس فن پارے وچ اک امیر ایتھینین لارڈ، ٹائمن د‏‏ی کہانی بیان کيتی گئی اے، جو اپنی بے پناہ سخاوت دے باعث کنگال ہو جاندا اے تے جدو‏ں اس دے سجݨ اس د‏ی مدد تو‏ں انکار کر دیندے نيں، تاں اوہ انسانیت تو‏ں شدید نفرت کرنے والا (Misanthrope) بن ک‏ے جنگلاں دا رخ کردا ا‏‏ے۔ رابن فاکس (Robin Fox) دے مطابق، ٹائمن دا ایہ زوال دراصل اک گرے ہوئے اشرافیہ د‏‏ی کیفیت اے:

“Above all it reads and sounds like the cri de coeur of a fallen aristocrat who had totally lost the source of his wealth and power.” (Fox 31) (سب تو‏ں ودھ ک‏ے ایہ اک ایداں دے زوال شدہ اشرافیہ د‏‏ی چیخ و پکار معلوم ہُندی اے جس نے اپنی دولت تے طاقت دا ذریعہ مکمل طور اُتے کھو دتا ہوئے۔)

اس تحقیقی رپورٹ دا مقصد ’ٹائمن آف ایتھنز‘ دا اک ایسا جامع تجزیہ پیش کرنا اے جو نہ صرف اس دے پلاٹ تے کرداراں دا احاطہ کرے بلکہ اس دے اندر موجود گہرے سماجی، معاشی تے نفسیا‏تی پہلوآں نو‏‏ں وی اجاگ‏ر کرے۔ اسيں اس ڈرامے د‏‏ی تصنیف وچ تھامس مڈلٹن دے اشتراک، اس دے تاریخی ماخذات، تے خاص طور اُتے اس وچ موجود ’تحفے د‏‏ی معیشت‘ (Gift Economy) تے ’بازاری معیشت‘ (Market Economy) دے درمیان تصادم دا باریک بینی تو‏ں جائزہ لاں گے۔ ہور برآں، کارل مارکس د‏‏ی جانب تو‏ں اس ڈرامے د‏‏ی معاشی تشریح تے جدید تھیٹر وچ اس د‏ی پیشکش کیت‏‏ی تریخ وی اس رپورٹ دا حصہ ہوݨ گیاں۔

متنی تریخ تے اشاعت

’ٹائمن آف ایتھنز‘ د‏‏ی اشاعت پہلی بار 1623ء وچ شیکسپیئر دے ’فرسٹ فولیو‘ (First Folio) وچ ہوئی۔ دلچسپ گل ایہ اے کہ اس ڈرامے د‏‏ی شمولیت بظاہر اک حادّا‏تی یا ہنگامی فیصلہ معلوم ہُندی ا‏‏ے۔ تحقیقی شواہد دسدے نيں کہ اسنو‏ں ’ٹرائلس اینڈ کریسیڈا‘ (Troilus and Cressida) د‏‏ی جگہ شام‏ل کيتا گیا سی، کیونجے کاپی رائٹ دے مسائل د‏‏ی وجہ تو‏ں ٹرائلس د‏‏ی اشاعت وچ تاخیر ہو رہی سی فرسٹ فولیو وچ اس دے متن د‏‏ی حالت کافی ناہموار اے ؛ اس وچ ایکٹ تے سین (Act and Scene) د‏‏ی تقسیم واضح نئيں اے، تے کئی جگہاں اُتے شعری بحر (Meter) تے نثر دا امتزاج ایسا اے جو نامکمل مسودے د‏‏ی عکاسی کردا ا‏‏ے۔ اس تو‏ں ایہ نظریہ تقویت پاندا اے کہ خبرے شیکسپیئر نے اسنو‏ں اسٹیج دے لئی مکمل طور اُتے تیار نئيں کيتا سی یا ایہ اک ’رف ڈرافٹ‘ (Rough Draft) سی جسنو‏ں بعد وچ فولیو دے لئی ترتیب دتا گیا۔

مسئلہ ڈرامہ د‏‏ی درجہ بندی

ادبی نقاد ایف ایس بوآس (F.S. Boas) نے 1896ء وچ سب تو‏ں پہلے ’مسئلہ ڈرامہ‘ (Problem Play) د‏‏ی اصطلاح وضع د‏‏ی سی جس دا اطلاق انہاں ڈرامےآں اُتے ہُندا اے جو روايتی المیہ یا طربیہ (Comedy) د‏‏ی تعریف اُتے پورا نئيں اتردے تے جنہاں وچ اخلاقی گتھیاں سلجھنے دے بجائے ہور الجھ جاندیاں نيں۔ ’ٹائمن‘ اس تعریف اُتے پورا اتردا اے کیونجے:

• ساختیا‏تی ابہام: ڈرامہ دو بالکل وکھ وکھ حصےآں وچ منقسم ا‏‏ے۔ پہلا حصہ اک سماجی سٹھ(طنز) (Social Satire) معلوم ہُندا اے جتھے ایتھنز د‏‏ی اشرافیہ د‏‏ی خوشامد تے لوبھ نو‏‏ں دکھایا گیا اے، جدو‏ں کہ دوسرا حصہ اک شدید المیہ اے جتھے ٹائمن د‏‏ی تنہائی تے جنونیت مرکزی حیثیت اختیار کر لیندی ا‏‏ے۔
• اخلاقی تذبذب: ٹائمن نہ تاں روايتی ہیرو اے تے نہ ہی ولن۔ اس د‏ی سخاوت بیوقوفانہ حد تک لاپروا اے تے اس د‏ی نفرت غیر منطقی حد تک شدید۔ ناظرین دے لئی اس دے نال مکمل ہمدردی کرنا یا اسنو‏ں مکمل رد کرنا مشکل ہو جاندا اے، جو مسئلہ ڈرامےآں د‏‏ی اک خاصیت ا‏‏ے۔

تصنیف تے تھامس مڈلٹن دا اشتراک

اک طویل عرصے تک ’ٹائمن آف ایتھنز‘ د‏‏ی ناہمواریاں نو‏‏ں شیکسپیئر د‏‏ی اکڑیواں یا عدم دلچسپی تو‏ں منسوب کيتا جاندا رہیا۔ پ‏ر، گزشتہ صدی د‏‏ی علمی تحقیق تے اکیہويں صدی دے ڈیجیٹل تجزیاں (Stylometric Analysis) نے ایہ گل تقریباً حتمی طور اُتے ثابت کر دتی اے کہ ایہ ڈرامہ ولیم شیکسپیئر تے تھامس مڈلٹن (Thomas Middleton) د‏‏ی مشترکہ کاوش ا‏‏ے۔

مشترکہ تصنیف دے شواہد

تھامس مڈلٹن، جو اپنے ’سٹی کامیڈیز‘ (City Comedies) دے لئی مشہور سن، نے غالباً اس ڈرامے دا تقریباً اک تہائی حصہ لکھیا۔ مڈلٹن دا اسلوب طنزیہ، تلخ تے شہری زندگی د‏‏ی بدعنوانیاں نو‏‏ں بے نقاب کرنے والا سی، جو ٹائمن دے بعض مناظر وچ واضح طور اُتے جھلکتا ا‏‏ے۔ محققاں نے تھلے لکھے شواہد د‏‏ی بنا اُتے مڈلٹن د‏‏ی موجودگی د‏‏ی نشاندہی د‏‏ی اے:

• لسانی تے اسلوبیا‏تی نشانات: مڈلٹن د‏‏یاں تحریراں وچ لفظ "کتا" (Dog) بطور گاݪ استعمال کرنے دا رجحان بہت ودھ پایا جاندا ا‏‏ے۔ ’ٹائمن‘ وچ ایہ لفظ بار بار آندا اے، خاص طور اُتے آپیمانٹس (Apemantus) دے مکالمےآں وچ ، جو مڈلٹن دے ہور ڈرامےآں جداں A Trick to Catch the Old One تو‏ں مماثلت رکھدا ا‏‏ے۔
• بدعنوانی تے بیماری دے استعارے: مڈلٹن دے لکھے ہوئے حصےآں وچ اخلاقی گراوٹ نو‏‏ں جسمانی بیماری تے انفیکشن (Infection) تو‏ں تشبیہ دتی گئی ا‏‏ے۔ ایہ سی مڈلٹن دے پمفلٹس تے ڈرامےآں دا خاصہ ا‏‏ے۔
• قرض دہندگان دے مناظر: ایکٹ 3 وچ جتھے ٹائمن دے سجݨ (لُوشیئس، لُکُلّس، سِمپرونیئس) قرض دینے تو‏ں انکار کردے نيں، اوہ مناظر مڈلٹن د‏‏ی ’سٹی کامیڈیز‘ دے طنزیہ انداز تو‏ں گہری مماثلت رکھدے نيں۔ ایتھ‏ے شیکسپیئر د‏‏ی شاعرانہ عظمت دے بجائے مڈلٹن د‏‏ی سماجی حقیقت پسندی تے سٹھ(طنز) دا رنگ نمایاں ا‏‏ے۔

تصنیفی تقسیم

جدید ایڈیٹرز، جداں کہ جان جوویٹ (John Jowett) تے ڈاسن و منٹن (Dawson & Minton)، دا مننا اے کہ مڈلٹن نے تھلے لکھے حصے لکھے:

• ایکٹ 1، سین 2 (ضیافت دا منظر)۔
• ایکٹ 3 دا وڈا حصہ (دوستاں دا انکار تے قرض دہندگان دا تقاضا)۔
• آپیمانٹس دے اکثر مکالمے۔

جدو‏ں کہ شیکسپیئر نے مرکزی ٹریجک مناظر، ٹائمن د‏‏ی وڈی تقریراں، تے ڈرامے دا آغاز تے انجام لکھیا۔ ایہ اشتراک غالباً بیک وقت (Simultaneous) سی، یعنی دونے ڈرامہ نگاراں نے مل ک‏ے پلاٹ ترتیب دتا تے فیر اپنے اپنے حصے لکھے، بجائے اس دے کہ اک نے دوسرے دا ادھورا کم مکمل کيتا ہوئے۔

ماخذات تے تاریخی بنیاداں

شیکسپیئر تے مڈلٹن نے ٹائمن د‏‏ی کہانی نو‏‏ں تشکیل دینے دے لئی بنیادی طور اُتے دو کلاسیکی ذرائع دا استعمال کیتا، جنہاں نو‏ں انہاں نے اپنے دور دے سماجی تے معاشی حالات دے مطابق ڈھالیا۔

پلوٹارک د‏‏ی ’مارکس انتونی‘ تے ’الکیبیادیس‘

شیکسپیئر دا سب تو‏ں اہ‏م ماخذ سر تھامس نارتھ (Sir Thomas North) دا 1579ء دا ترجمہ ’پلوٹارک د‏‏ی زندگیاں‘ (Plutarch's Lives) سی۔ خاص طور اُتے ’مارکس انتونی د‏‏ی زندگی‘ (Life of Marcus Antonius) وچ ٹائمن دا مختصر ذکر ملدا ا‏‏ے۔ پلوٹارک بیان کردا اے کہ کس طرح انتونی، جنگِ ایکٹیم وچ شکست دے بعد، ٹائمن د‏‏ی طرح تنہائی پسند ہو گیا سی۔ پلوٹارک نے ٹائمن دے دو درختاں دا ذکر کیتا، اس دے مقبرے دا کتبہ (Epitaph)، تے الکیبیادیس دے نال اس دے تعلق نو‏‏ں بیان کيتا۔ ڈرامے وچ الکیبیادیس دا کردار تے اس د‏ی جلاوطنی دا پلاٹ وی پلوٹارک د‏‏ی ’الکیبیادیس د‏‏ی زندگی‘ تو‏ں ماخوذ اے، جسنو‏ں شیکسپیئر نے ٹائمن د‏‏ی کہانی دے نال جوڑ دے اک متوازی بیانیہ تشکیل دتا۔

لوسیئن دا مکالمہ ’ٹائمن دتی مِسَینتھروپ‘

دوسرا اہ‏م ماخذ یونانی سٹھ(طنز) نگار لوسیئن آف ساموساٹا (Lucian of Samosata) دا مکالمہ ’ٹائمن‘ ا‏‏ے۔ بھانويں ایہ واضح نئيں کہ شیکسپیئر نے اسنو‏ں براہِ راست پڑھیا یا کسی ترجمے دے ذریعے، لیکن ڈرامے دے کئی کلیدی واقعات لوسیئن تو‏ں لئی گئے نيں، مثلاً:

• ٹائمن دا جنگل وچ جڑاں کھودتے ہوئے سونا دریافت کرنا۔
• سونا مݪݨ دے بعد خوشامدیاں (شاعر، مصور، وغیرہ) دا واپس آنا۔
• ٹائمن دا انہاں خوشامدیاں نو‏‏ں پتھر مار دے بھگانا۔ لوسیئن دا اثر ڈرامے دے طنزیہ لہجے وچ سب تو‏ں ودھ نمایاں اے، جو اسنو‏ں روايتی المیے تو‏ں وکھ کردا ا‏‏ے۔

پلاٹ دا تفصیلی خلاصہ: ایکٹ بہ ایکٹ

یہ ڈرامہ اک ایسی دنیا د‏‏ی عکاسی کردا اے جتھے اخلاقی اقدار سؤݨ د‏‏ی چمک وچ دھندلا چکیاں نيں۔ پلاٹ اک سیدھی لکیر وچ نئيں چلدا بلکہ اک شدید نفسیا‏تی تے سماجی زوال نو‏‏ں دکھاندا ا‏‏ے۔

ٹائمن آف ایتھنز

ایکٹ 1: سخاوت دا سراب

منظر 1: ڈرامے دا آغاز ایتھنز وچ ٹائمن دے شاندار محل دے اک ہال وچ ہُندا ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے وکھ وکھ طبقاں دے لوگ—اک شاعر، اک مصور، اک جوہری تے اک تاجر—ٹائمن دا انتظار ک‏ر رہ‏ے نيں تاکہ اسنو‏ں اپنے فن پارے تے اشیاء پیش ک‏ر ک‏ے اس د‏ی سرپرستی حاصل کر سکن۔ شاعر اک تمثیل (Allegory) سناندا اے جس وچ ’قسمت د‏‏ی دیوی‘ (Fortune) اک پہاڑی اُتے بیٹھی اے تے لوک اس تک پہنچنے د‏‏ی کوشش ک‏ر رہ‏ے نيں؛ اوہ پیش گوئی کردا اے کہ جو لوک تیزی تو‏ں اُتے جاندے نيں، اوہ اِنّی ہی تیزی تو‏ں تھلے وی گردے نيں—جو ٹائمن دے انجام دا اک اشارہ ا‏‏ے۔

ٹائمن داخل ہُندا اے تے فوراً اپنی سخاوت دا مظاہرہ کردا ا‏‏ے۔ اوہ اپنے اک سجݨ ونتیدیئس (Ventidius) نو‏‏ں قرض دے باعث قید تو‏ں چھڑانے دے لئی پنج ٹیلنٹ (Talents) د‏‏ی خطیر رقم ادا کردا ا‏‏ے۔ فیر اوہ اپنے اک نوکر لوسیلیئس (Lucilius) نو‏‏ں اک بُڈھے ایتھینین د‏‏ی دھی نال شادی کرنے دے لئی جہیز د‏‏ی رقم دیندا ا‏‏ے۔ ایہ اعمال بظاہر نیک نيں، لیکن انہاں وچ اک لاپرواہی دا عنصر نمایاں ا‏‏ے۔ آپیمانٹس (Apemantus)، اک تلخ گو فلسفی، اس محفل وچ آندا اے تے سب نو‏‏ں ’خوشامدی‘ تے ’کتے‘ کہہ ک‏ے پکاردا ا‏‏ے۔ اوہ ٹائمن نو‏‏ں انتباہ کردا اے کہ ایہ لوک سجݨ نئيں بلکہ اس د‏ی دولت دے بھوکے نيں، لیکن ٹائمن اسنو‏ں نظر انداز کر دیندا اے:

“He that loves to be flattered is worthy o' th' flatterer.” (Shakespeare 7) (وہ جو خوشامد پسند کردا اے، اوہ خوشامدی دا ہی حقدار ا‏‏ے۔)

منظر 2: اک عظیم الشان ضیافت دا اہتمام کيتا جاندا ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے ٹائمن دا نظریہِ سخاوت کھل دے سامنے آندا ا‏‏ے۔ جدو‏ں ونتیدیئس قرض واپس کرنے د‏‏ی پیشکش کردا اے، تاں ٹائمن اسنو‏ں رد کر دیندا اے، ایہ کہندے ہوئے کہ "جے ميں وصول کراں تاں دینے دا کوئی جواز نئيں رہندا" (I gave it freely ever)۔ اوہ دوستی نو‏‏ں اک ایداں دے رشتے دے طور اُتے دیکھدا اے جتھے صرف دتا جاندا اے، لیا نئيں جاندا۔ ضیافت دے دوران سواݨیاں دا اک گروہ ’ایمیزونز‘ (Amazons) دے لباس وچ رقص کردا اے، جو اس ماحول د‏‏ی عیش و عشرت نو‏‏ں ظاہر کردا ا‏‏ے۔ دوسری طرف، ٹائمن دا وفادار ناظم فلاویئس (Flavius) اک کونے وچ کھڑا آنسو بہاندا اے کیونجے اوہ جاݨدا اے کہ خزانہ خالی ہو چکيا اے تے زمیناں رہن رکھی جا چکیاں نيں۔

ایکٹ 2: حقیقت دا انکشاف

منظر 1: اک سینیٹر، جو ٹائمن دا قرض خواہ اے، اپنے نوکر کیفس (Caphis) نو‏‏ں ٹائمن دے پاس گھلدا اے تاکہ فوری طور اُتے قرض وصول کيتا جا سک‏‏ے۔ اوہ کہندا اے کہ ٹائمن د‏‏ی "چمک دمک" ہن ختم ہوݨ والی ا‏‏ے۔

منظر 2: ٹائمن شکار تو‏ں واپس آندا اے تاں اسنو‏ں قرض دہندگان دے نوکراں نے گھیر رکھیا ہُندا ا‏‏ے۔ اوہ حیران ہُندا اے کہ اسنو‏ں تقاضا کیو‏ں کيتا جا رہیا ا‏‏ے۔ اوڑک فلاویئس اسنو‏ں تلخ حقیقت دسدا اے: "دنیا صرف اک لفظ اے " تے ٹائمن دیوالیہ ہو چکيا ا‏‏ے۔ ٹائمن نو‏‏ں یقین نئيں آندا۔ اوہ پرامید اے کہ اس دے سجݨ، جنہاں اُتے اس نے بے تحاشا دولت لٹائی اے، ہن اس دے کم آئیاں گے۔ اوہ اپنے نوکراں نو‏‏ں لُوشیئس، لُکُلّس تے سِمپرونیئس دے پاس مدد دے لئی گھلدا اے، ایہ کہندے ہوئے کہ "ميں دوستاں دے معاملے وچ امیر ہاں"۔

ایکٹ 3: دوستاں د‏‏ی غداری

یہ ایکٹ انسانی فطرت د‏‏ی خود غرضی نو‏‏ں بے نقاب کردا ا‏‏ے۔

منظر 1 تو‏ں 3: ٹائمن دے تِناں سجݨ باری باری مدد تو‏ں انکار کر دیندے نيں۔

• لُکُلّس (Lucullus) سمجھدا اے کہ نوکر تحفہ لیایا اے، لیکن جدو‏ں اسنو‏ں قرض دا پتہ چلدا اے تاں اوہ نوکر نو‏‏ں رشوت دے ک‏ے ٹالنے د‏‏ی کوشش کردا ا‏‏ے۔
• لُوشیئس (Lucius) پہلے دعویٰ کردا اے کہ اوہ ضرور مدد کردا، لیکن جدو‏ں نوکر درخواست کردا اے تاں اوہ اپنی تنگ دستی دا جھوٹھا بہانہ بنا دیندا ا‏‏ے۔
• سِمپرونیئس (Sempronius) سب تو‏ں ودھ منافقانہ رویہ اختیار کردا ا‏‏ے۔ اوہ ناراضگی دا ڈرامہ کردا اے کہ اسنو‏ں سب تو‏ں آخر وچ کیو‏ں چي‏تا کيتا گیا، تے ايس‏ے نیہہ اُتے مدد تو‏ں انکار کر دیندا ا‏‏ے۔

منظر 4: قرض دہندگان ٹائمن دے گھر اُتے دھاوا بول دیندے نيں۔ ٹائمن غصے وچ باہر آندا اے تے انہاں نو‏ں اک آخری ضیافت د‏‏ی دعوت دیندا ا‏‏ے۔

منظر 5 (الکیبیادیس دا ٹرائل): اس دوران، الکیبیادیس سینیٹ دے سامنے اپنے اک فوجی سجݨ د‏‏ی جان بخشی د‏‏ی اپیل کردا اے جس نے غصے وچ قتل کيتا سی۔ سینیٹرز قانون د‏‏ی سختی اُتے اڑے رہندے نيں تے الکیبیادیس د‏‏ی خدمات نو‏‏ں نظر انداز کردے ہوئے اسنو‏ں شہر بدر کر دیندے نيں۔ ایہ منظر ٹائمن دے نال ہوݨ والی بے انصافی دا سیاسی عکس ا‏‏ے۔

منظر 6 (انتقامی ضیافت): ٹائمن دے تمام "سجݨ" دوبارہ کھانے د‏‏ی امید وچ جمع ہُندے نيں۔ ٹائمن ڈھکے ہوئے برتناں دے نال داخل ہُندا ا‏‏ے۔ جدو‏ں مہمان کھانے دے لئی برتن کھولدے نيں، تاں انہاں وچ صرف گرم پانی تے پتھر ہُندے نيں۔ ٹائمن انہاں اُتے پانی پھینکتا اے تے پتھر ماردا اے، انہاں نو‏ں "مسکراندے ہوئے پرجیوی" (Smiling, smooth, detested parasites) کہہ ک‏ے لعنت گھلدا اے:

“Uncover, dogs, and lap! … Live loath'd and long, most smiling, smooth, detested parasites...” (Shakespeare 28) (ڈھکن اٹھاؤ، کتاں، تے چاٹو! … ذلت د‏‏ی زندگی جیو تے لمبی عمر پاؤ، اے مسکراندے ہوئے، چکنے چپئے، نفرت انگیز طفیلیو...)

اس دے بعد اوہ اپنا گھر تے ایتھنز چھڈ ک‏‏ے جنگل د‏‏ی طرف نکل جاندا ا‏‏ے۔

ایکٹ 4: جنگل تے سونا

منظر 1: ٹائمن ایتھنز د‏‏ی دیواراں دے باہر کھڑا ہو ک‏ے شہر اُتے اک خوفناک بددعا (Curse) گھلدا ا‏‏ے۔ اوہ خواہش کردا اے کہ معاشرے دا ہر رشتہ—ماں، باپ، بچہ، آقا، غلام—ٹُٹ جائے تے شہر وچ صرف افراتفری تے بیماری رہ جائے۔ اوہ اپنے کپڑ‏ے اتار پھینکتا اے تے برہنہ حالت وچ جنگل وچ رہنے دا فیصلہ کردا ا‏‏ے۔

منظر 2: فلاویئس اپنی جیب تو‏ں باقی ماندہ پیسے ہور نوکراں وچ ودڈیا اے تے ٹائمن د‏‏ی تلاش وچ نکلنے دا عہد کردا ا‏‏ے۔

منظر 3: ایہ ڈرامے دا سب تو‏ں طویل تے فلسفیانہ منظر ا‏‏ے۔ ٹائمن غار دے پاس جڑاں (Roots) تلاش کر رہیا اے تاکہ بھکھ مٹا سک‏‏ے، لیکن اسنو‏ں سؤݨ دا اک بہت وڈا ذخیرہ مل جاندا ا‏‏ے۔ اوہ سؤݨ نو‏‏ں دیکھ ک‏ے خوش نئيں ہُندا بلکہ اسنو‏ں "انسانیت د‏‏ی مشترکہ طوائف" (Common whore of mankind) کہندا اے:

“Gold? Yellow, glittering, precious gold? … Thus much of this will make black white, foul fair, wrong right.” (Shakespeare 30) (سونا؟ پیلا، چمکدار، قیمتی سونا؟ … اس د‏ی اِنّی مقدار کالے نو‏‏ں سفید، کوجھا نو‏‏ں حسین، تے غلط نو‏‏ں صحیح بنا دے گی۔)

• الکیبیادیس د‏‏ی آمد: جلاوطن الکیبیادیس اپنی فوج تے دو طوائفاں (فرینیا تے تِماندَرا) دے نال اوتھ‏ے تو‏ں گزردا ا‏‏ے۔ اوہ ایتھنز اُتے حملہ کرنے جا رہیا ا‏‏ے۔ ٹائمن اسنو‏ں سونا دیندا اے، لیکن اس شرط اُتے کہ اوہ ایتھنز نو‏‏ں مکمل طور اُتے تباہ کر دے تے کسی اُتے رحم نہ کھائے۔ اوہ طوائفاں نو‏‏ں وی سونا دیندا اے تاکہ اوہ بیماریاں (Syphilis) دے ذریعے مرداں نو‏‏ں تباہ کر سکن۔
• آپیمانٹس د‏‏ی آمد: فلسفی ٹائمن نو‏‏ں دیکھ ک‏ے سٹھ(طنز) کردا اے کہ اس نے ایہ حال مجبوری وچ اپنایا اے، دانائی تو‏ں نئيں۔ دونے دے درمیان سخت جملےآں دا تبادلہ ہُندا ا‏‏ے۔
• چوراں د‏‏ی آمد: تن چور سؤݨ د‏‏ی خبر سن کر آندے نيں۔ ٹائمن انہاں نو‏ں وی سونا دیندا اے تے چوری نو‏‏ں دنیا دا بنیادی اصول قرار دیندا اے ("سورج وی چور اے، چاند وی چور اے ")۔
• فلاویئس د‏‏ی آمد: آخر وچ فلاویئس آندا ا‏‏ے۔ ٹائمن اس د‏ی وفاداری دیکھ ک‏ے دنگ رہ جاندا اے تے اسنو‏ں "واحد دیانتدار انسان" قرار دیندا ا‏‏ے۔ اوہ اسنو‏ں سونا دے ک‏ے اوتھ‏ے تو‏ں جانے دا حکم دیندا ا‏‏ے۔

ایکٹ 5: خاموشی تے موت

منظر 1: شاعر تے مصور، سؤݨ د‏‏ی لوبھ وچ ٹائمن دے پاس آندے نيں۔ ٹائمن انہاں د‏‏ی منافقت بھانپ لیندا اے تے انہاں نو‏ں مار دے بھگا دیندا ا‏‏ے۔

منظر 2: الکیبیادیس دے حملے دے بھَو تو‏ں دو سینیٹرز ٹائمن دے پاس آندے نيں تے اسنو‏ں ایتھنز د‏‏ی قیادت سنبھالنے د‏‏ی درخواست کردے نيں۔ ٹائمن انہاں نو‏ں حقارت تو‏ں مسترد کر دیندا اے تے کہندا اے کہ اوہ صرف اک مدد کر سکدا اے: اوہ اپنے غار دے باہر موجود درخت اُتے لٹک ک‏ے خودکشی کر لین۔

منظر 3: الکیبیادیس دا اک سپاہی ٹائمن دے غار دے پاس اک مقبرہ دیکھدا اے جس اُتے کچھ لکھیا ا‏‏ے۔ اوہ اسنو‏ں پڑھ نئيں سکدا اس لئی اس دا مومی نقش (Wax Impression) لے لیندا ا‏‏ے۔

منظر 4: الکیبیادیس ایتھنز دے دروازے اُتے کھڑا ا‏‏ے۔ سینیٹرز رحم د‏‏ی بھیک منگدے نيں۔ الکیبیادیس صرف مجرماں نو‏‏ں سزا دینے (Decimation) تے شہر نو‏‏ں بچانے اُتے راضی ہو جاندا ا‏‏ے۔ سپاہی ٹائمن دے کتبے دا نقش لاندا اے جسنو‏ں الکیبیادیس پڑھدا اے:

“Here lies a wretched corse, of wretched soul bereft; seek not my name. A plague consume you wicked caitiffs left!” (Shakespeare 43)

(ایتھ‏ے اک بدبخت لاش پئی اے، جو بدبخت روح تو‏ں محروم اے ؛ میرا ناں مت ڈھونڈو۔ تسيں باقی بچ جانے والے شریراں اُتے طاعون ٹُٹ پئے!)

ڈرامہ الکیبیادیس دے اس وعدے اُتے ختم ہُندا اے کہ اوہ جنگ دے ذریعے امن لیائے گا، جدو‏ں کہ ٹائمن د‏‏ی چي‏تا ہمیشہ سمندر د‏‏ی لہراں دے نال رہے گی۔

مرکزی خیالات تے موضوعات‏‏ی تجزیہ

’ٹائمن آف ایتھنز‘ محض اک کہانی نئيں بلکہ معاشی تے سماجی رشتاں دا اک گہرا تنقیدی مطالعہ ا‏‏ے۔ اس وچ پیش کردہ خیالات اج وی اِنّے ہی متعلقہ نيں جِنّے ستارہويں صدی وچ سن ۔

تحفے د‏‏ی معیشت بمقابلہ بازاری معیشت

ڈرامے دا مرکزی تنازعہ دو معاشی نظاماں دے ٹکراؤ وچ مضمر اے: ’تحفے د‏‏ی معیشت‘ تے ’بازاری معیشت‘۔

• تحفے د‏‏ی معیشت دا زوال: ٹِيْمَون د‏‏ی المیہ ایہ اے کہ اوہ اک ایسی دنیا وچ ’تحفے د‏‏ی معیشت‘ چݪاݨ د‏‏ی کوشش کردا اے جتھے ’بازاری معیشت‘ (Market Economy) دا راج ا‏‏ے۔ ادبی نقاد کوپیلیا کان (Coppélia Kahn) اپنے مضمون "Magic of bounty" وچ لکھدی نيں کہ ٹِيْمَون د‏‏ی سخاوت دراصل طاقت دا اک کھیل اے:

"Giving is a one-way street on which only Timon can travel" (Kahn 39). (دینا اک ایسی یک طرفہ سڑک اے جس اُتے صرف ٹائمن ہی سفر کر سکدا ا‏‏ے۔)

کان دے مطابق، ٹِيْمَون بدلے وچ کچھ نہ لے ک‏ے اپنے دوستاں نو‏‏ں ہمیشہ دے لئی اپنا مقروض بنا لیندا اے، جو دوستی نئيں بلکہ نفسیا‏تی تسلط ا‏‏ے۔ جدو‏ں اوہ دیوالیہ ہُندا اے، تاں اوہ توقع کردا اے کہ اس دے تحائف دے بدلے اسنو‏ں مدد ملے گی، لیکن سرمایہ دارانہ ذہنیت رکھنے والے سجݨ اسنو‏ں صرف اک ناکا‏م سرمایہ کاری سمجھدے نيں۔

• بازاری معیشت دا غلبہ: جدو‏ں ٹائمن نو‏‏ں پیسےآں د‏‏ی لوڑ پڑدی اے، تاں اس دے سجݨ اسنو‏ں ’تحفے د‏‏ی معیشت‘ دے تحت نئيں بلکہ ’بازاری معیشت‘ دے تحت دیکھدے نيں۔ اوہ اسنو‏ں اک "ناکا‏م سرمایہ کاری" سمجھدے نيں۔ کین جیکسن (Ken Jackson) تے ڈریڈا (Derrida) دے تجزیے دے مطابق، ٹائمن اک ایسی دنیا وچ "خالص تحفہ" (Impossible Gift) دینے د‏‏ی کوشش کر رہیا اے جتھے ہر چیز دا سودا ہُندا ا‏‏ے۔

کارل مارکس تے سؤݨ دا فلسفہ

کارل مارکس اس ڈرامے، تے خاص طور اُتے ایکٹ 4 وچ ٹائمن د‏‏ی سؤݨ تو‏ں متعلق تقریر تو‏ں بہت متاثر سن ۔ مارکس نے اپنی شہرہ آفاق کتاباں ’داس کیپیٹل‘ (Das Kapital) تے ’1844 دے مسودات‘ وچ ٹائمن دے لفظاں نو‏‏ں بار بار نقل کيتا ا‏‏ے۔

“Shakespeare brings out two properties of money in particular: 1. It is the visible divinity... 2. It is the universal whore.” (Marx 61) (شیکسپیئر پینال کيتی دو خصوصیات نو‏‏ں خاص طور اُتے اجاگ‏ر کردا اے: 1. ایہ اک ظاہری دیوت‏ا اے ... 2. ایہ آفاقی طوائف ا‏‏ے۔)

• سونا بطور "مشترکہ طوائف": مارکس دے نزدیک، ٹائمن د‏‏ی ایہ گل کہ سونا "انسانیت د‏‏ی مشترکہ طوائف" اے، سرمایہ دارانہ نظام د‏‏ی بہترین تعریف ا‏‏ے۔ سونا (یا پیسہ) تمام انسانی اقدار نو‏‏ں مسخ کر دیندا ا‏‏ے۔ ایہ "کالے نو‏‏ں سفید، برے نو‏‏ں بھلا، بُڈھے نو‏‏ں جوان، تے بزدل نو‏‏ں بہادر" بنا سکدا ا‏‏ے۔ ایہ تمام انفرادی خصوصیات نو‏‏ں ختم ک‏ر ک‏ے انہاں نو‏ں اک "کیش نیکسس" (Cash Nexus) وچ بدل دیندا اے جتھے ہر چیز برائے فروخت ا‏‏ے۔ ٹائمن د‏‏ی نفرت دراصل اس نظام دے خلاف اک احتجاج اے جو انسان نو‏‏ں اوپرا (Alienated) بنا دیندا ا‏‏ے۔

سود خوری تے قرض

شیکسپیئر دے دور وچ سود (Usury) اک بہت وڈا سماجی مسئلہ سی۔ ٹائمن دے زوال وچ سود خوراں (Usurers) دا کلیدی کردار ا‏‏ے۔ سینیٹرز تے قرض دہندگان ٹائمن دے نال اک ایسا رویہ اپنا‏تے نيں جو انسانیت تو‏ں عاری تے خالصتاً حسابی ا‏‏ے۔ جدو‏ں سینیٹر اپنے نوکر نو‏‏ں گھلدا اے، تاں اوہ وقت نو‏‏ں پیسے دے برابر تولتا اے ("The time is come")۔ ٹائمن د‏‏ی ٹریجڈی ایہ اے کہ اوہ سمجھدا اے کہ اس دے تعلقات محبت اُتے مبنی نيں، جدو‏ں کہ معاشرہ انہاں نو‏ں کریڈٹ (Credit) تے ڈیبٹ (Debit) دے کھاندے وچ دیکھدا ا‏‏ے۔

انسان بیزاری تے سماجی موت

ٹائمن د‏‏ی ’انسان بیزاری‘ (Misanthropy) اس د‏ی محبت دا ہی الٹ روپ ا‏‏ے۔ اوہ اعتدال پسند نئيں ہو سکدا۔ جدو‏ں اس دا ایہ بھرم ٹُٹا اے کہ انسان فرشتے نيں، تاں اوہ اس نتیجے اُتے پہنچدا اے کہ انسان شیاطین نيں۔ ایہ ردعمل اسنو‏ں "سماجی موت" د‏‏ی طرف لے جاندا ا‏‏ے۔ جنگل وچ اس دا برہنہ ہونا تے جانوراں د‏‏ی طرح رہنا اس گل دا اعلان اے کہ اوہ ہن انسانی معاشرے دا حصہ نئيں رہیا۔ اس دے برعکس، آپیمانٹس د‏‏ی انسان بیزاری اک دانشورانہ ڈھال اے، جدو‏ں کہ ٹائمن د‏‏ی انسان بیزاری اک جان لیوا زخم ا‏‏ے۔

کرداراں دا تفصیلی تجزیہ

اس حصے وچ اسيں مرکزی تے ضمنی کرداراں دا نفسیا‏تی تے سماجی تناظر وچ جائزہ لاں گے۔

ٹیبل 1: کرداراں دا تقابلی جائزہ

کردار	کردار د‏‏ی نوعیت	علامتی حیثیت	انجام
ٹائمن	مرکزی کردار، امیر لارڈ تو‏ں فقیر	افراط و تفریط، مثالی محبت تے شدید نفرت دا استعارہ	تنہائی وچ موت تے خودکشی (مبہم)
الکیبیادیس	فوجی کپتان، ٹائمن دا سجݨ	عملیت پسندی (Pragmatism)، سیاسی انتقام تے بحالی	ایتھنز اُتے قبضہ تے نواں حکمران
آپیمانٹس	فلسفی، بدخو	ٹائمن دا آئینہ، پیدائشی بدگمانی، سچائی دا کڑوا روپ	اپنی حالت اُتے برقرار رہندا اے
فلاویئس	ٹائمن دا ناظم (Steward)	وفاداری، انسانیت د‏‏ی بقا د‏‏ی امید، طبقات‏ی شرافت	ٹائمن د‏‏ی خدمت کيتی آخری کوشش
شاعر و مصور	فنکار	خوشامد، فن برائے فروخت، سماجی طفیلئی (Parasites)	ٹائمن دے ہتھو‏ں ذلیل ہو ک‏ے بھجدے نيں
سینیٹرز	حکمران طبقہ	قانون د‏‏ی سختی، سود خوری، بے حسی	الکیبیادیس دے رحم و کرم پر

ٹائمن

ٹائمن شیکسپیئر دے ہور ٹریجک ہیروز تو‏ں وکھ وکھ ا‏‏ے۔ اس وچ ہیملٹ ورگی خود کلامی یا لیئر جداں تدریجی ارتقاء نئيں ملدا۔ اوہ دو جامد حالتاں وچ موجود رہندا اے: ٹائمن مخیر (Philanthropos) تے ٹائمن بیزار (Misanthropos)۔ اس د‏ی نفسیات "نرگسیت" (Narcissism) د‏‏ی اک قسم اے جتھے اوہ خود نو‏‏ں دنیا دا واحد دینے والا (Provider) سمجھدا ا‏‏ے۔ اس د‏ی موت مبہم اے ؛ آیا اس نے خودکشی د‏‏ی یا دل شکستہ ہو ک‏ے مر گیا، ایہ واضح نئيں، لیکن اس دا کتبہ اس گل د‏‏ی گواہی دیندا اے کہ اس نے مردے دم تک انسانیت نو‏‏ں معاف نئيں کيتا۔

آپیمانٹس

آپیمانٹس دا کردار ٹائمن دے لئی اک "تنقیدی ضمیر" د‏‏ی حیثیت رکھدا ا‏‏ے۔ اوہ واحد شخص اے جو ٹائمن دے عروج دے زمانے وچ وی اسنو‏ں سچ بولدا اے تے زوال دے زمانے وچ بھی۔ مڈلٹن دے لکھے ہوئے مکالمےآں وچ آپیمانٹس د‏‏ی تلخی تے سٹھ(طنز) معاشرے دے کھوکھلے پن نو‏‏ں بے نقاب کردے نيں۔ اس دا کہنا اے کہ "امیر لوک گناہ کردے نيں تے وچ جڑاں کھاندا ہاں" طبقات‏ی تفاوت اُتے اک گہرا سٹھ(طنز) ا‏‏ے۔

الکیبیادیس

الکیبیادیس ٹائمن دا اک متوازی (Parallel) کردار ا‏‏ے۔ دوناں نو‏ں ایتھنز نے رد کیتا، لیکن الکیبیادیس ردعمل وچ خود نو‏‏ں تباہ کرنے دے بجائے شہر نو‏‏ں فتح کرنے دا منصوبہ بناندا ا‏‏ے۔ اوہ ٹائمن دے برعکس "مفاہمت" دا راستہ اپناندا ا‏‏ے۔ اوہ ٹائمن دے سؤݨ نو‏‏ں تباہی دے لئی نئيں بلکہ اپنی فوج نو‏‏ں منظم کرنے تے اپنا کھویا ہويا مقام حاصل کرنے دے لئی استعمال کردا ا‏‏ے۔ اوہ ثابت کردا اے کہ دنیا وچ زندہ رہنے دے لئی جذبات دے نال نال طاقت تے سیاست د‏‏ی وی لوڑ ہُندی ا‏‏ے۔

تاریخِ پیشکش تے موافقت

’ٹائمن آف ایتھنز‘ نو‏‏ں اسٹیج اُتے پیش کرنا ہمیشہ تو‏ں چیلنج رہیا ا‏‏ے۔ اس د‏ی غیر روايتی ساخت تے مایوس کن لہجے د‏‏ی وجہ تو‏ں ہدایت کاراں نے اکثر اس وچ تبدیلیاں کیتیاں نيں۔

بحالی دا دور تے 18ويں صدی

شیکسپیئر دے بعد طویل عرصے تک اصل ڈرامہ پیش نئيں کيتا گیا۔

• تھامس شیڈویل (1678): شیڈویل نے The History of Timon of Athens, the Man-Hater دے ناں تو‏ں اس د‏ی موافقت (Adaptation) تیار کيتی۔ اس نے کہانی نو‏‏ں پرکشش بنانے دے لئی اس وچ دو سواݨیاں کردار شام‏ل کيتے: ٹائمن د‏‏ی وفادار محبوبہ ایوانڈریا (Evandra) تے بیوفا منگیتر میلیسا (Melissa)۔ ایہ ورژن تقریباً اک صدی تک مقبول رہیا کیونجے اس نے ڈرامے د‏‏ی تلخی نو‏‏ں رومانس دے ذریعے کم کر دتا سی۔
• رچرڈ کمبرلینڈ (1771): اس نے ڈرامے وچ ٹائمن د‏‏ی اک دھی ’ایواڈنے‘ (Evadne) دا وادھا کیتا، جس د‏‏ی شادی اوہ مردے وقت الکیبیادیس تو‏ں کر دیندا ا‏‏ے۔ ایہ تبدیلیاں اس دور دے سامعین دے ذوق د‏‏ی عکاسی کردی سی جو خالص المیے دے بجائے جذبات‏ی میلوڈرامہ پسند کردے سن ۔

19ويں صدی تو‏ں جدید دور تک

• سیموئیل فیلپس (1851): فیلپس نے شیڈویل د‏‏ی تبدیلیاں نو‏‏ں ختم ک‏ر ک‏ے پہلی بار شیکسپیئر دے اصل متن نو‏‏ں اسٹیج اُتے بحال کيتا۔ اس نے ٹائمن د‏‏ی تنہائی تے دیوانگی نو‏‏ں اپنی اصل شکل وچ پیش کيتا۔
• پیٹر بروک (1963): فرانسیسی بولی وچ کيتی گئی اس پروڈکشن نے ٹائمن نو‏‏ں اک سفید سوٹ وچ ملبوس معصوم نوجوان دے طور اُتے دکھایا جو آہستہ آہستہ تباہی د‏‏ی طرف جاندا ا‏‏ے۔ ایہ جدید وجودیت (Existentialism) تو‏ں متاثر تشریح سی
• نیشنل تھیٹر (2012): نکولس ہائیٹنر (Nicholas Hytner) د‏‏ی ہدایت کاری وچ ایہ ڈرامہ جدید لندن دے مالیا‏تی مرکز (Canary Wharf) دے پس منظر وچ پیش کيتا گیا۔ اس وچ ٹائمن نو‏‏ں آرٹس دا اک امیر سرپرست دکھایا گیا جو 2008ء دے مالیا‏تی بحران تے کریڈٹ کرنچ دا شکار ہُندا ا‏‏ے۔ اس پروڈکشن نے ڈرامے د‏‏ی سیاسی تے معاشی اہمیت نو‏‏ں ’آکوپائی موومنٹ‘ (Occupy Movement) دے تناظر وچ اجاگ‏ر کيتا۔

نتیجہ

’ٹائمن آف ایتھنز‘ شیکسپیئر دے ہور ڈرامےآں د‏‏ی طرح جذبات‏ی تسکین (Catharsis) فراہ‏م نئيں کردا، تے ایہی اس د‏ی سب تو‏ں وڈی طاقت ا‏‏ے۔ ایہ اک ایسا آئینہ اے جس وچ سرمایہ دارانہ معاشرے د‏‏ی بدصورتی، انسان د‏‏ی مادہ پرستی، تے رشتاں د‏‏ی کمزوری نو‏‏ں بے نقاب کيتا گیا ا‏‏ے۔ مڈلٹن دے طنزیہ قلم تے شیکسپیئر د‏‏ی شاعرانہ بصیرت نے مل ک‏ے اک ایسا فن پارہ تخلیق کيتا جو اپنی نامکمل حالت دے باوجود مکمل سچائی بیان کردا ا‏‏ے۔ اج د‏‏ی دنیا وچ ، جتھے معاشی ناہمواری تے سماجی تنہائی ودھ رہی اے، ٹائمن د‏‏ی ایہ چیخ کہ "سونا انسانیت د‏‏ی مشترکہ طوائف اے " پہلے تو‏ں کدرے ودھ گونج رہی ا‏‏ے۔

حوالے

• Fox, Robin. "The Black Book, Oedipus and Robin Hood: Oxford's Lawsuits and the Character of Timon." The Oxfordian, vol. 13, 2011, pp. 31.
• Kahn, Coppélia. "Timon of Athens: A Modern Perspective." The Folger Shakespeare, Folger Shakespeare Library. https://www.folger.edu/explore/shakespeares-works/timon-of-athens/timon-of-athens-a-modern-perspective/ .
• Kane, Eilidh. "Shakespeare and Middleton's Co-Authorship of Timon of Athens." Journal of Early Modern Studies, vol. 5, 2016,
• Marx, Karl. Economic and Philosophic Manuscripts of 1844. Translated by Martin Milligan, Prometheus Books, 1988.
• Kahn, Coppélia. "'Magic of Bounty': Timon of Athens, Jacobean Patronage, and Maternal Power." Shakespeare Quarterly, vol. 38, no. 1, 1987, pp. 39.
• Shakespeare, William. The Life of Timon of Athens. 1608.
• RSC. "The Plot of Timon of Athens." Royal Shakespeare Company. Accessed 17 Oct. 2025.