Jump to content

ٹرانس نیسٹریا دی جنگ

آزاد انسائیکلوپیڈیا، وکیپیڈیا توں
ٹرانس نیسٹریا دی جنگ
سوویت یونین دی تحلیل تے ٹرانس نسٹریا تنازعہ دا حصہ

علیحدگی پسند افواج بینڈر دی لڑائی
تریخ 2 نومبر 1990 – 21 جولائی 1992
(1 سال، 8 ماہ، 2 ہفتہ اور 5 دن)

اہم مرحلہ: 2 مارچ – 21 جولائی 1992

(4 ماہ، 2 ہفتہ اور 5 دن)
تھاں/ٹکانہ ٹرانسنسٹریا، مالدووا
نتیجہ روسی-ٹرانسنیسٹریا جت
  • ٹرانسنیسٹریا اک ڈی فیکٹو آزاد ریاست اے، لیکن بین الاقوامی سطح تے مالدووا دے حصے دے طور تے تسلیم کیتا جاندا اے۔
لڑاکے
/ مالدووا[lower-alpha ۱]

حمایت:

 رومانیہ[۱]
آگو
لپیٹے چ آئے علاقے
*مالدووا Armed Forces ٹرانسنیسٹریا Armed Forces
  • Republican Guard

Ministry of Interior

روس Russian Armed Forces

Russian volunteers

Gagauz volunteers[۲۴]
/ Ukrainian volunteers
موتاں تے نقصان
316–637مجموعی طور پر عام شہری مارے گئے۔[۲۷]

ٹرانسنیسٹریا دی لڑائی اک مسلح تنازعہ سی جہڑا 2 نومبر 1990 نوں ڈباساری چ ٹرانسنیسٹریا دے حامی افواج (پریڈنیسٹروین مالڈوین ریپبلک، پی ایم آر) دے وچکار شروع ہویا، جس چ ٹرانسنیسٹریا دے ریپبلکن گارڈ، ملیشیا تے نو کوساک یونٹس شامل سن، جہناں دی حمایت روسی 14ویں فوج دے عناصر نے کیتی سی، تے مولڈوین دے حامی افواج، بشمول موڈوان تے پولیس۔

لڑائی 1 مارچ 1992 نوں تیز ہو گئی تے، ایڈہاک جنگ بندی دے نال، 1992 دے موسم بہار تے گرمیاں دے شروع چ جاری رہی جدوں تک کہ 21 جولائی 1992 نوں جنگ بندی دا اعلان نئیں کیتا گیا، جہڑا منعقد ہویا اے۔ اس تنازعے نو‏‏ں بعض اوقات مالدووا-روسی جنگ مالدووا تے رومانیہ چ۔ [۲۸]

پچھوکڑ

[سودھو]

تاریخی پچھوکڑ

[سودھو]

بیسارابیا تے شمالی بوکووینا تے سوویت قبضے تے 1940 وچ مالدوویائی ایس ایس آر دی تشکیل توں پہلے، مالدووا دا بیسارابین حصہ، یعنی دریائے ڈنیسٹر (نیسٹرو) دے مغرب وچ واقع حصہ، رومانیہ دا حصہ سی (1918–1940)۔ سوویت یونین تے نازی جرمنی دے وچکار مولوٹوف - ربنبروپ معاہدہ ، جس نے 1940 دے واقعات دا باعث بنی ، بعد وچ موجودہ مالدووا نے اس د ی مذمت کيتی ، جس نے 1991 وچ اپنے اعلان آزادی وچ اسنو ں "باطل" قرار دتا سی۔ اُتے ، سوویت یونین دے ٹوٹنے دے بعد ، اس دے نتیجے وچ علاقائی تبدیلیاں باقی رہیاں۔

مالدوویائی ایس ایس آر دی تشکیل توں پہلے، اج دا ٹرانسنیسٹریا اک خود مختار جمہوریہ دے طور تے یوکرینیائی ایس ایس آر دا حصہ سی جسنوں مالدوویائی خود مختار سوویت سوشلسٹ جمہوریہ آکھیا جاندا سی، جسدا دارالحکومت تیراسپول سی (1924–1940)۔ ایہ مالدووا دے علاقے دے دسویں حصے توں کجھ زیادہ دی نمائندگی کردا اے ۔

سیاسی پچھوکڑ

[سودھو]

سوویت اقتدار دے تحت ، مالدوویائی ایس ایس آر اک روسیفیکیشن پالیسی دے تابع ہو گیا ، جس وچ رومانیائی ثقافتی دائرے تو‏ں الگ تھلگ تے رومانیائی بولی دے لئی سریلک حروف تہجی دا مسلط ہونا شامل ا‏‏ے۔ 1980 د‏‏ی دہائی دے آخری سالاں دے دوران ، سوویت یونین دا سیاسی منظر نامہ میخائل گورباچوف د‏‏ی پریسٹروئکا تے گلاسنوست د‏‏ی پالیسیاں د‏‏ی وجہ تو‏ں تبدیل ہو رہیا سی ، جس نے علاقائی (جمہوریہ) سطح اُتے سیاسی کثرت پسندی د‏‏ی اجازت دتی۔ مالدوویائی ایس ایس آر وچ ، سوویت یونین دے کئی ہور حصےآں د‏‏ی طرح ، قومی تحریکاں معروف سیاسی قوت بن گئیاں۔ [۲۹] جداں کہ انہاں تحریکاں نے تیزی تو ں قوم پرست جذبات دا مظاہرہ کيتا تے رومانیہ دے نال اتحاد دے حق وچ یو ایس ایس آر نو ں چھڈنے دے ارادے دا اظہار کيتا ، انہاں نو ں جمہوریہ وچ رہنے والی بنیادی طور اُتے روسی بولنے والی نسلی اقلیتاں وچو ں ودھدی ہوئی مخالفت دا سامنا کرنا پيا۔ نویں رجحانات تے ممکنہ مستقبل دی پالیسیاں دی ایہ مخالفت ٹرانسنیسٹریا وچ زیادہ نظر آن آلے انداز وچ ظاہر ہوئی، جتھے، ایم ایس ایس آر دے باقی حصےآں دے برعکس، نسلی مالدووا (39.9٪) 1989 دی مردم شماری دے مطابق روسیاں تے یوکرینیاں (53.8٪) دے مجموعی اعداد و شمار توں زیادہ سن، سوویت امیگریشن دے دوران وڈے پیمانے تے۔

جد کہ کجھ لوکاں دا خیال اے کہ اک وکھری تریخ (خاص طور تے 1918–1940) تے مالدووا دے لوکاں ولوں امتیازی سلوک دے خوف دے مجموعے نے علیحدگی پسند جذبات نوں جنم دتا، دوجے لوکاں دا خیال اے کہ صرف نسلی کشیدگی تنازعہ دی حرکیات دا حساب دین چ ناکام رہندی اے۔ جان میکنلے تے پیٹر کراس دے مطابق، جنہاں نے ہلاکتاں دی رپورٹاں دی بنیاد تے اک مطالعہ کیتا، ٹرانسنیسٹریا تے مالدووا دوناں دی نمایاں تعداد نے تنازعہ دے دونے طرف اکٹھے لڑائی لڑی۔ اوہ تجویز کردے نیں کہ تنازعہ زیادہ سیاسی نوعیت دا اے۔   31 اگست 1989 نو‏‏ں ، مالدوویائی ایس ایس آر د‏‏ی سپریم سوویت نے دو قوانین نافذ کیتے۔ انہاں چوں اک نے سوویت یونین دی ڈی فیکٹو سرکاری بولی روسی دی بجائے مالدووی نوں سرکاری بولی بنا دتا۔ اس چ اک لسانی مولڈو رومانیائی شناخت دا وی ذکر کیتا گیا اے۔ دوجے قانون نے لاطینی رومانیائی حروف تہجی دی واپسی دی شرط رکھی۔ مالدووا بولی سابقہ سوویت یونین وچ 1940–1989 دے دوران رومانیائی بولی دے تقریباً اکو جہے لہجے لئی ورتی جان والی اصطلاح اے۔ 27 اپریل 1990 نو‏‏ں ، مالدوویائی ایس ایس آر د‏‏ی سپریم سوویت نے مولڈویائی کوٹ آف آرمس دے نال روايتی ترنگا (نیلا ، پیلا تے سرخ) جھنڈا اپنایا۔ اس سال دے آخر وچ ، سوویت تے سوشلسٹ الفاظ نو‏‏ں ختم کردتا گیا تے ملک دا ناں " جمہوریہ مالدووا " رکھ دتا گیا۔

انہاں واقعات ، جنہاں وچ دسمبر 1989 وچ گوانڈھی رومانیہ وچ چیوسکو حکومت دا خاتمہ تے 6 مئی 1990 نو‏‏ں رومانیہ تے مالدووا دے وچکار سرحد دا جزوی افتتاح شامل اے ، نے ٹرانسنیسٹریا تے مالدووا وچ بوہت سارے لوکاں نو‏‏ں ایہ یقین دلایا کہ مالدووا تے رومانیہ دے وچکار اتحاد ناگزیر ا‏‏ے۔ اس امکان نے روسی بولنے والی آبادی وچ خدشات پیدا کیتے کہ اوہ عوامی زندگی دے زیادہ تر پہلوآں تو ں خارج ہوجائے گا۔ ستمبر 1989 تو‏ں مرکزی حکومت د‏‏ی نسلی پالیسیاں دے خلاف خطے وچ احتجاج دے زبردست مناظر نظر آندے سن ۔ احتجاج گاگاؤزیا تے ٹرانس نسٹریا وچ علیحدگی پسند تحریکاں د‏‏ی تشکیل وچ ترقی د‏‏ی ، جس نے ابتدائی طور اُتے مالڈوین ایس ایس آر دے اندر خود مختاری حاصل کرنے د‏‏ی کوشش کيتی ، تاکہ روسی تے گاگاؤز نو ‏‏ں سرکاری زباناں دے طور اُتے برقرار رکھیا جاسک‏‏ے۔ چونکہ قوم پرست غلبے والے مالڈوین سپریم سوویت نے انہاں اقدامات نو‏‏ں غیر قانونی قرار دتا ، گاگاؤز جمہوریہ تے ٹرانس نسٹریا نے خود نو‏‏ں مالدووا تو‏ں علیحدہ قرار دتا تے آزاد وفاقی جمہوریہ دے طور اُتے سوویت یونین تو‏ں دوبارہ منسلک ہونے د‏‏ی درخواست دا اعلان کيتا۔

سیاسی تنازعہ

[سودھو]

بولی دے قوانین نے اک خاص طور تے غیر مستحکم مسئلہ پیش کیتا کیونکہ مالدوویائی ایس ایس آر دی غیر مالدووی آبادی دا اک وڈا حصہ مولدووی (رومانیائی) نئیں بولدا سی۔ ایم ایس ایس آر وچ سرکاری بولی دا مسئلہ اک گورڈین گنڈھ بن گیا سی، جس نوں ودھا چڑھا کے پیش کیتا گیا سی تے، شاید، جان بجھ کے سیاسی کیتا جا رہیا سی۔

2 ستمبر 1990ء نو‏‏ں ، پریڈنیسٹروویا سوویت سوشلسٹ جمہوریہ دا اعلان کيتا گیا ، "پریڈنیسٹروی" روسی بولی وچ ٹرانس نسٹریا دا ناں ا‏‏ے۔ 22 دسمبر 1990 نو‏‏ں صدر گورباچوف نے اک فرمان اُتے دستخط کیتے جس نے 2 ستمبر تو‏ں ٹرانسنیسٹریا د‏‏ی پیپلز ڈپٹیاں د‏‏ی دوسری کانگریس دے فیصلےآں نو‏‏ں باطل قرار دتا۔ دو مہینے تک، مالدووا دے حکام نے اس اعلان دے خلاف کارروائی کرن توں پرہیز کیتا۔ ٹرانس نسٹریا "غیر تسلیم شدہ جمہوریہ" چوں اک بن گیا جہڑا پورے یو ایس ایس آر چ ابخازیا ، جنوبی اوسیتیا تے ناگورنو قراباخ دے نال ظاہر ہویا ۔ ایہ خود اعلان کردہ ریاستاں اک دوسرے دے نال قریبی تعلقات برقرار رکھدیاں سن ۔

مالدووا دی حکومت تے علیحدگی پسنداں دے وچکار پہلی جھڑپاں چوں اک 2 نومبر 1990 نوں دباساری چ ہوئی ۔ [۳۰] مقامی خواتین نے عدالت تے پراسیکیوٹر دے دفتر اُتے دھاوا بول دتا تے کئی گھنٹےآں تک اوتھے ٹھہر گئے۔ اس دے بعد اک پولیس دستہ نو‏‏ں شہر دے باشندےآں د‏‏ی طرف تو‏ں دریائے ڈنیسٹر دے پل اُتے رکھی گئی روڈ بلاک نو‏‏ں صاف کرنے دے لئی بھیجیا گیا سی جس نے مؤثر طریقے تو‏ں شہر نو‏‏ں مرکزی حکومت تو‏ں منقطع کردتا سی۔ روڈ بلاک نو صاف کرن توں روکن دے بعد، پولیس اہلکاراں نے فائرنگ کر دتی، جس چ ڈباساری دے تن رہائشی ہلاک تے 13 زخمی ہوئے، جس دے نتیجے چ تنازعہ دے پہلے ہلاکتاں ہوئیاں۔ [۳۰]

1991 دی سوویت بغاوت دی کوشش دی ناکامی دے بعد، 27 اگست 1991 نوں، مالدووا دی پارلیمنٹ نے جمہوریہ مالدووا دی آزادی دا اعلان منظور کیتا۔ اعلان نے مولوٹوف-ربنٹروپ معاہدے نو "باطل" قرار دتا تے مالدووا دی آزادی نو "مذکورہ بالا دے سیاسی تے قانونی نتائج" دے خاتمے دے عمل دے طور تے ویکھیا، جس چ اعلان کیتا گیا کہ بیسارابیا ، شمالی بوکووینا ، ایس ایس آر تے مالدووا دے علاقےآں تے مالدووا ایس ایس آر دا قیام مالدووا دے علاقے چ سی۔ "کسے وی حقیقی قانونی بنیاد" دی عدم موجودگی۔ پی ایم آر نے اس دا مطلب ایہ تشریح کیتا کہ دریائے ڈنیسٹر دے دونے طرفاں دا 1940 دا انضمام تحلیل ہوچکيا سی۔ تاہم، مالدووا نے اتفاق نئیں کیتا، کیونجے 1940 چ یو ایس ایس آر دے زیر قبضہ علاقے دے وڈے حصے یوکرین چ موجود نیں، تے تقریباً فوری طور تے سابقہ ایم ایس ایس آر دے پورے علاقے تے اپنی خود مختاری دا دعوی کرن لئی اقدامات کیتے۔

اس ویلے، جمہوریہ مالدووا دی اپنی فوج نئیں سی، تے ودھدے ہوئے تنازعے دے جواب چ 1992 دے اوائل چ فوج بنان دی پہلی کوشش کیتی گئی۔ نويں آزاد مالدووا پارلیمنٹ نے یو ایس ایس آر د‏‏ی حکومت تو‏ں "جمہوریہ مالدووا دے غیر قانونی قبضے نو‏‏ں ختم کرنے تے مالدووا دے علاقے تو‏ں سوویت فوجاں نو‏‏ں واپس لینے دے لئی مالدووا د‏‏ی حکومت دے نال مذاکرات شروع کرنے دے لئی کہیا"۔

جدوں 29 اگست 1991 نوں ٹرانسنیسٹریا دے آزادی دے رہنما اگور سمرنوف تے تن ہور ڈپٹی یوکرینی رہنما لیونڈ کراوچک نال ملن لئی یوکرین دے دارالحکومت کیف پہنچے، تے سمرنوف تے آندرے چیبان نوں مالدووا دی پولیس نے گرفتار کر لیا تے فوری طور تے مالدووا دی جیل منتقل کر دتا۔ احتجاج دے طور تے، گیلینا آندریوا دی سربراہی چ خواتین دی ہڑتال کمیٹی نے بینڈر (ٹگینا) تے تیراسپول دے وچکار اک وے پوائنٹ تے ماسکو-چیسیناؤ ریلوے لائن نو روک دتا، جدوں تک کہ مرداں نو آزاد نئیں کر دتا گیا۔

1991 دے آخر وچ ، تیراسپول تے ریبنیٹا وچ پولیس اہلکاراں نے پی ایم آر دے نال وفاداری دا حلف لیا۔

فوجی طاقت

[سودھو]
تیراسپول تے بینڈر (ٹگینا) دے وچکار پل تے پی ایم آر ٹرک

1992 تک ، مالدووا دے پاس وزارت داخلہ دے ماتحت فوجاں سن ۔ 17 مارچ 1992 نو‏‏ں ، انہاں نے نويں تشکیل شدہ وزارت دفاع دے لئی فوج بھرتی کرنا شروع کردتی۔ جولائ‏ی 1992 تک ، کل مالدووا فوج د‏‏ی طاقت دا اندازہ 25،000–35،000 لگایا گیا اے ، جس وچ بلائے گئے پولیس افسران ، بھرتی ، ریزرو تے رضاکار شامل سن ، خاص طور اُتے تنازعہ دے علاقے دے نیڑے مالدووا دے علاقےآں تو‏ں۔

آزادی اُتے وراثت وچ ملنے والے سوویت ہتھیاراں دے علاوہ ، مالدووا نے رومانیہ تو‏ں وی ہتھیار حاصل کیتے۔ رومانیہ نے تنازعہ دے دوران مالدووا د‏‏ی مدد دے لئی فوجی مشیراں تے رضاکاراں نو‏‏ں وی بھیجیا۔

اس دے نال ہی ، مالدووا دے علاقے وچ روسی 14 واں گارڈز آرمی د‏‏ی تعداد تقریبا 14،000 پیشہ ور فوجی سی۔ پی ایم آر حکام دے کول 9,000 ملیشیا سن جنہاں نو 14ویں فوج دے افسراں نے تربیت دتی تے مسلح کیتا سی۔ رضاکار روسی فیڈریشن تو‏ں آئے سن: ڈان ، کوبان ، اورنبرگ ، سیبیر تے مقامی ٹرانسنیسٹرین بحیرہ اسود دے کاساک د‏‏ی اک وڈی تعداد علیحدگی پسنداں دے نال لڑنے دے لئی شامل ہوئے۔ افواج دے بے قاعدہ میک اپ دی وجہ توں، پی ایم آر دی فوج دی طاقت تنازعہ اے، لیکن ایہ خیال کیتا جاندا اے کہ مارچ دے دوران اس دی تعداد تقریباً 12,000 سی۔

ٹرانس نسٹریا وچ تعینات 14ویں فوج دیاں افواج (جس نے بدلے وچ یو ایس ایس آر ، سی آئی ایس تے روسی فیڈریشن نال وفاداری دا واجب الادا سی) نے پی ایم آر افواج دے نال تے اوہناں ولوں لڑائی لڑی سی۔ روسی 14ویں فوج دے اہلکاراں دا اک اہم حصہ مقامی بھرتی تے افسر سن جنہاں نو مقامی رہائش دتی گئی سی۔ پی ایم آر یونٹ سابق 14ویں فوج دے ذخیریاں توں لئے گئے ہتھیاراں نال اپنے آپ نو مسلح کرن دے قابل سن۔ روسی فوجیاں نے پی ایم آر یونٹاں دی مخالفت نہ کرن دا انتخاب کیتا جہڑے فوج دے ذخیریاں توں اپنی مدد کرن آئے سن; اس دے برعکس، بہت سارے معاملیاں وچ انہاں نے پی ایم آر فوجیاں نو ہتھیار دے کے تے انہاں دے لئی گولہ بارود دے ذخیرے کھول کر اپنے آپ نو لیس کرن وچ مدد کیتی۔

دسمبر 1991 وچ ، مالدووا دے حکا‏م نے لیفٹینینٹ جنرل یاکوولیف نو‏‏ں یوکرینی علاقے وچ گرفتار کيتا ، اس اُتے الزام عائد کيتا کہ اوہ 14 واں فوج دے ہتھیاراں دے اسٹاک دا استعمال کردے ہوئے پی ایم آر فورسز نو‏‏ں مسلح کرنے وچ مدد کردے ني‏‏‏‏ں۔ اس وقت ، جنرل یاکوولیف 14 واں فوج دے کمانڈر تے پی ایم آر دے "قومی دفاع تے سلامتی دے محکمے دے سربراہ" دونے رہے ني‏‏‏‏ں۔ روسی فیڈریشن دی حکومت نے دباساری چ لڑائی دے آغاز چ پی ایم آر فورسز ولوں حراست چ لئے گئے 26 پولیس اہلکاراں دے بدلے جنرل یاکوولیف دی رہائی حاصل کرن لئی مالدووا دی حکومت دے نال شفاعت کیتی۔

5 اپریل 1992 نوں، روس دے نائب صدر رٹسکوئی نے تیراسپول چ 5,000 لوکاں دے سامنڑے اک تقریر چ، ٹرانسنیسٹریا دے لوکاں نوں اپنی آزادی حاصل کرن دی حوصلہ افزائی کیتی۔

فوجی تنازعہ

[سودھو]

ابھردے ہوئے تنازعہ وچ پہلی ہلاکتاں 2 نومبر 1990 نو‏‏ں ہوئیاں ، جو پی ایم آر دے 2 ستمبر 1990 نو‏‏ں آزادی دے اعلان دے دو مہینے بعد ہوئی۔ ٹرانسنیسٹریا نو دو حصیاں چ وکھ کرن دے لیی مالدووا دی افواج ڈباساری چ داخل ہوئیاں، لیکن شہر دے باشندیاں نے انہاں نو روک دتا، جنہاں نے لونگا چ ڈنیسٹر دے پل نو روک دتا سی۔ روڈ بلاک نو توڑن دی کوشش چ، مالدووا دی افواج نے فیر فائرنگ کر دتی۔ محاذ آرائی دے دوران ، تن ڈباساری مقامی ، اولیگ گیلیٹوک ، ولادیمیر گوٹکاس تے ویلری متسولز ، مالدووا د ی افواج دے ہتھو ں ہلاک ہوئے تے سولہ افراد زخمی ہوئے۔

لونگا پل نو پار کرن دی دوجی مالدووا کوشش 13 دسمبر 1991 نوں ہوئی۔ لڑائی دے نتیجے چ، 27 پی ایم آر فوجیاں نو قیدی بنا لیا گیا تے چار مالدووا فوجیاں (گیناڈی ایابلوکیکن، گھیورگے کاشو، ویلنٹین میرینیوک تے میہائی آرنوٹ) نوں مولڈووا پار کرن دے قابل ہون دے بغیر مار دتا پل۔ اس دوجی ناکام کوشش دے بعد، 2 مارچ 1992 تک فوجی سرگرمیاں وچ اک ٹھہراؤ سی، جس دن مالدووا نو اقوام متحدہ دے رکن دے طور تے داخل کیتا گیا، یعنی 27 اگست 1991 نو آزادی دے اعلان دی مکمل بین الاقوامی تسلیم حاصل کیتی۔ ٹرانس نیسٹرین نیم فوجی پیش رفت دے بعد مالدووا نے 29 مارچ نو ہنگامی حالت دا اعلان کیتا، مسلح تنازعہ مئی تے جون چ ڈنیسٹر دریا دے نال تن علاقیاں چ ختم ہویا، تے بینڈر دی لڑائی دے بعد 19–21 جون نو ختم ہو گیا (جس چ ٹائیگینا وی اے) جتھے 14ویں سابق سوویت فوج نے مداخلت کیتی تے موڈوان فوج نے تنازعہ ختم کرن لئی مداخلت کیتی۔

کوسیری ڈباساری دا علاقہ

[سودھو]
مالدووا توں آزادی لئی ٹرانس نسٹریا دی جنگ دے دوران بینڈر چ مختصر لڑائی توں ہون آلی عمارت ہلے وی نقصان وکھاندی اے۔

فوجی کارروائی دا پہلا علاقہ دریائے ڈنیسٹر دے مشرقی ساحل تے سی، شمال توں جنوب تیکر، مولواتا نو ، کوسیری (تقریبا 6,000 باشندے)، کورجووا تے ڈباساری شہر (تقریبا 30,000 باشندے) دے پنڈ، اکٹھے اک ملحقہ علاقہ تشکیل دیندے ہوئے بنیادی طور تے 1201–12 ساحل دے نال کلومیٹر (تقریبا 7 میل)۔ تناں پنڈاں توں مغربی کنارے تک واحد رابطہ یا تے اک بیڑی اے، یا ڈباساری چ دو پل ہن۔

یکم مارچ 1992 نو‏‏ں دبساری دے پی ایم آر ملیشیا دے سربراہ اگور شپسینکو نو‏‏ں اک نوجوان نے قتل کردتا سی تے مالدووا د‏‏ی پولیس اُتے قتل دا الزام عائد کيتا گیا سی۔ اگرچہ ایہ معمولی سی، لیکن ایہ واقعہ پہلے توں ہی بہوں کشیدہ صورتحال نو اڑان تے تنازعہ نو ودھاون دے لیی کافی چنگاری سی۔

اس دے جواب وچ ، پی ایم آر د‏‏ی حمایت کرنے دے لئی روستوف آن ڈان تو‏ں آنے والے کاسکاں نے رات دے دوران ڈباساری وچ پولیس دے احاطے اُتے حملہ کيتا۔ مالدووا دے صدر میرسیا سنیگور ، مسلح تنازعہ شروع کرن توں ڈردے ہوئے، 26 پولیس اہلکاراں نو حملہ آور کوساک تے پی ایم آر فورسز دے سامنے ہتھیار سٹن دا حکم دتا۔ بعد چ اوہناں دا تبادلہ لیفٹینینٹ جنرل یاکوولیف نال کر دتا گیا۔ دباساری ریون (ضلع) توں چیسیناؤ دے وفادار مالدووا دے پولیس اہلکار، دباساری چ مقبوضہ علاقے چ کم کرن لئی واپس آن دی بجائے، جو ہن اک ملیس پریسینکٹ اے، کوسیری چ اکٹھے ہوئے۔

2 مارچ 1992 نو‏‏ں ، کوسیری دے مقامی لوکاں نے ، ڈباساری د‏‏ی صورتحال دے بارے وچ سننے دے بعد ، پی ایم آر د‏‏ی طرف تو‏ں مسلح ہونے دے لئی چھوٹے مقامی اسلحہ ڈپو وچ گھس گئے۔ تن مقامی لوک (کوسیری تو‏ں الیگزینڈرو لوچیانوف ، مولواٹا تو‏ں الیگزینڈرو گزیا تے روگی تو‏ں میہائی نور ) مارے گئے ، لیکن کوسیری تو‏ں فوجی یونٹ نو‏‏ں مالدووا نے شکست دتی۔ افسراں اتے اوہناں دے پریواراں نوں پنڈ چھڈن لئی مجبور کیتا گیا ۔ ہور پولیس اہلکاراں نو اگلے دناں چ ڈنیسٹر دے مغربی کنارے توں لے جایا گیا۔ انہاں نے تن پنڈاں دے آسے پاسے اک دفاعی لائن دا اہتمام کیتا، جد کہ پی ایم آر فورسز نے دبساری دا کنٹرول برقرار رکھیا۔ اگلے ہفتیاں چ پی ایم آر تے مالدووا دیاں افواج دوناں نے ایس علاقے چ وڈی گنتی چ جمع کیتا تے وقفے وقفے نال جنگ بندی دے نال خندقاں دی جنگ لڑی۔

کوشنیٹا دا علاقہ

[سودھو]

اسی طرح د‏‏ی پیش رفت 13 مارچ نو‏‏ں کوشنیتا ، پیریٹا ، پوہریبیا تے ڈوروسکیا دے پنڈاں وچ واقع ہوئی۔ اک دوجا "پل سر" مشرقی کنارے تے بنایا گیا سی، جہڑا ہن دبساری دے دکھن چ اے۔

اپریل وچ ، روسی نائب صدر الیگزینڈر روٹسکوئے نے ٹرانسنیسٹریا دا دورہ کیتا تے سوویت روس د‏‏ی جانب تو‏ں ٹرانسنیسٹریا دے علیحدگی پسنداں د‏‏ی مکمل حمایت دا اظہار کيتا۔

بینڈر/ٹگینا دا علاقہ

[سودھو]

جون 1992 دے دوران بینڈر (ٹگینا) دے علاقے وچ جنگ بندی دے بارے وچ مذاکرات جاری سن۔ اُتے ، باقاعدہ مالدووا افواج دے بینڈر شہر وچ داخل ہونے دے بعد اک مکمل پیمانے اُتے جنگ شروع ہوگئی تاکہ اوتھ‏ے مالدووا دے اختیارات نو‏‏ں دوبارہ قائم کرنے د‏‏ی کوشش کيتی جاسک‏‏ے۔ ایہ اطلاع ملی اے کہ ایہ کارروائی 19 جون 1992 نو‏‏ں بینڈر دے تھانے وچ ہونے والے موقف دا رد عمل سی۔اس دن د‏‏ی دوپہر نو‏‏ں ، بینڈر وچ مالدووا پولیس نے 14 واں فوج دے میجر یرماکوف نو‏‏ں منصوبہ بند بغاوت دے شبہ وچ گرفتار کرلیا۔ اوہناں دی گرفتاری مگروں پی ایم آر دے محافظاں نے تھانے تے فائرنگ کر دتی۔ مالدووا دی حکومت نے اپنے فوجیاں نو اگلی سویر شہر چ داخل ہون دا حکم دتا۔ گھنی آبادی والے شہر وچ دونے فریقاں دے درمیان شہری جنگ شروع ہوگئی جس د‏‏ی وجہ تو‏ں شہریاں د‏‏ی جانی نقصان ہوئی۔ [۳۱] مالدووا ریڈیو رپورٹ کردے نیں کہ 14ویں فوج دے تن سوویت روسی ٹی -64 ٹینک، جنہاں چوں کجھ روسی جھنڈے سن، وسطی بینڈر دے نیڑے ہون ویلے تباہ ہو گئے، [۳۱] دو ٹی -12 اینٹی ٹینک بندوقاں نال، تے اک تیجا راکٹ نال چلن آلے دستی بم نال جس نے اپنے انجن نوں اگ لا دتی۔ اک چوتھا ٹینک اس ویلے غیر فعال ہو گیا جدوں اس دیاں پٹریاں اک ہور راکٹ نال چلن آلے دستی بم نال ماریاں گئیاں۔ [۳۲] روسی فوج دے ترجماناں نے دسیا کہ ٹینکاں نوں علیحدگی پسنداں نے ڈپو توں ضبط کر لیا سی۔ روسی وسیلیاں نے سڑکاں تے "درجناں لوکاں دی موت" دی اطلاع دتی۔ [۳۱]

بینڈر وچ تباہی دی خبر تیراسپول تک پہنچی، صرف 11 کلومیٹر (7 میل) دور، جدوں مالدووا دے فوجی ڈنیسٹر تے اہم پل دے نیڑے آ رئے سی۔ اس مقام اُتے ، آر او جی دے ٹینکاں د‏‏ی مدد تو‏ں ، ٹرانس نیسٹرین ریپبلکن گارڈ تے کاساک رضاکاراں نے مالدووا د‏‏ی افواج دا مقابلہ کرنے دے لئی دوڑ پائی۔ روسی نائب صدر رٹسکوئی نے روسی ٹیلی ویژن دے مرکزی چینل اُتے پیش کردہ تقریر وچ ، تیراسپول وچ تمام روسی افواج نو‏‏ں بینڈر اُتے حملہ کرنے دا مطالبہ کيتا۔ اگلے دناں دے دوران، مرکز سمیت بینڈر شہر دے کجھ حصے، پی ایم آر فورسز نے دوبارہ قبضہ کر لیا۔

22 جون 1992 نو‏‏ں ، اس خبر اُتے عمل کردے ہوئے کہ 14 واں فوج دے فوجی دریائے ڈنیسٹر نو‏‏ں عبور کرنے تے مالدووا وچ گہرے جانے دے لئی تیار سن ، مالدووا د‏‏ی فوج نے بینڈر تے تیراسپول دے وچکار پل نو‏‏ں تباہ کرنے دے لئی فضائی حملے دا حکم دتا۔ تن مگ-29 نے چیسیناؤ توں اڈاری ماری، دو چھ OFAB -250 بمباں نال مسلح سن۔ دوجا جہاز مگ-29 یو بی سی جہڑا کور فراہم کردا سی۔ مطلوبہ ہدف تے کوئی براہ راست ہٹ حاصل نئیں کیتا گیا، لیکن پل نو نیڑے دے مسز توں کجھ دھماکے تے ٹوٹے دا نقصان ہویا۔ بمباں چوں اک گمراہ ہو گیا تے اک شہری رہائش گاہ تے ڈگ گیا، جس دے نتیجے چ اندر موجود کئی لوک ہلاک ہو گئے۔ چودہويں فوج دے ذرائع نے اگلے دن تیراسپول وچ اک آئل ریفائنری اُتے دوسرا مگ -29 حملہ کرنے دا دعوی کيتا ، جس وچ اک طیارہ مبینہ طور اُتے ایس -125 نیوا / پیچورا میزائل تو ں مار گرا دتا گیا سی ، لیکن مالدووا دے حکام نے اس چھاپے تو‏ں انکار کردتا سی۔ [۳۲] [۳۳]

جنگ بندی تے مشترکہ کنٹرول کمیشن

[سودھو]
بینڈر دی جنگی یادگار
ٹرانس نیسٹرین جنگ دے خاتمے دے بعد علاقائی کنٹرول

اک جنگ بندی دا معاہدہ 21 جولائ‏ی نو‏‏ں دستخط کیتے گئے سن ۔ ایہ سرکاری دستاویز جس د‏‏ی وسیع خطوط روسی طرف تو‏ں قائم کيتیاں گئیاں سن ، اس اُتے روس ( بورس یلسن ) تے مالدووا ( میرسیا سنیگور ) دے صدور نے دستخط کیتے سن ۔ معاہدے نے امن افواج نو فراہم کیتا جہناں نو جنگ بندی تے حفاظتی انتظامات دی پابندی نو یقینی بنان دا الزام دتا گیا سی، جہڑے اک مشترکہ فوجی کمانڈ ڈھانچے، جوائنٹ کنٹرول کمیشن (جے سی سی) دے احکامات دے تحت پنج روسی بٹالیناں، تن مالدووا بٹالیناں تے دو پی ایم آر بٹالیناں تے مشتمل سن۔

اک اندازے دے مطابق اس تنازعے وچ مجموعی طور اُتے تقریباً اک ہزار لوک مارے گئے سن ، جس وچ زخمیاں د‏‏ی تعداد 3000 دے نیڑے پہنچ گئی سی۔ سوویت یونین دے بعد دے کئی دوجے تنازعات دے برعکس، آئی ڈی پیز (اندرونی طور تے بے گھر افراد) ٹرانس نیسٹریا دی جنگ وچ وڈی تعداد تک نئیں پہنچ سکے۔

جنگ بندی اُتے اتفاق ہونے دے کچھ دن بعد ، اک مقامی خود دفاعی یونٹ تے مالدووا فوج دے وچکار اک فوجی محاذ آرائی ، گیسکا (گیسکا) وچ ہوئی ، جو بینڈر دے نیڑے نسلی روسی اکثریت والا اک پنڈ سی۔ گھٹ توں گھٹ تن پنڈ دے لوک مارے گئے۔ لڑائی دے دوران توپ خانے دی فائرنگ نال سول عمارتاں نو نقصان پہنچیا یا تباہ کر دتا گیا۔ بعد چ جنگ بندی دی خلاف ورزی دی رپورٹاں نو قابو چ لیایا گیا اے جہدے نال انسانی جاناں دا کوئی نقصان نئیں ہویا۔

جنگ دے نتیجے دے لئی اس علاقے وچ روسی چودويں فوج دا کردار انتہائی اہ‏م سی۔ مالدووا دی فوج دی کمتری دی پوزیشن نے اسنوں ٹرانسنیسٹریا تے قابو پان توں روکیا ۔ روس نے 14ویں فوج نو تحلیل کر دتا اے تے ٹرانسنیسٹریا چ فوجیاں دی طاقت نو تقریباً 1,300 بندیاں دے کور تک گھٹا دتا اے جہڑے جے سی سی دا حصہ ہن۔

پی ایم آر د‏‏ی زبردست فوجی برتری دے نال ، مالدووا نو‏‏ں فتح حاصل کرنے دا بہت کم موقع ملیا تے ایہ لڑائی شکی مالدووا آبادی دے لئی ناپسندیدہ سی۔

انسانی حقوق دی پامالی

[سودھو]

ہیومن رائٹس سینٹر "میموریل" دی رپورٹ دے مطابق، 19 جون 1992 نوں بکتر بند گڈیاں وچ مالدووا دے فوجیاں نوں بھاری مشین گناں نال مکاناں، صحناں تے کاراں تے جان بجھ کے فائرنگ کردے ہوئے ویکھیا۔ اگلے دن، مالدووا دے فوجیاں نے مبینہ طور تے شہریاں تے گولی چلائی جہڑے گھراں چ لُکے ہوئے سن، شہر توں فرار ہون دی کوشش کر رئے سی، یا زخمی پی ایم آر محافظاں دی مدد کر رئے سی۔ دوجے مقامی چشم دید گواہاں نے گواہی دتی کہ اسی دن، پی ایم آر ایگزیکٹو کمیٹی دی درخواست تے بینڈر شہر دے چوک وچ اکٹھے ہوئے غیر مسلح لوکاں تے مشین گناں توں فائرنگ کیتی گئی۔ [۳۴] ایچ آر سی دے مبصرین نو بینڈر دے ڈاکٹراں نے دسیا کہ 19 تے 20 جون دے درمیان مالدووا دے عہدیاں توں بھاری فائرنگ دے نتیجے اچ، اوہ زخمیاں دی دیکھ بھال کرن چ ناکام رہے۔ [۳۴]

21 تو‏ں 22 جون تک ، دونے فریقین شدید شہری گلی لڑائی وچ مصروف رہے ، جس وچ ٹینک ، توپ خانے تے دستی بم لانچراں دا استعمال کيتا گیا۔ دوہاں دھراں دے افسراں نے منیا کہ ایہناں کاروائیاں کارن شہریاں دے ہلاکتاں وچ وادھا ہویا اے۔ اس عرصے دے دوران ، ایمبولینس کاراں اُتے فائرنگ کيتی گئی ، جس وچ دونے فریقاں نے اک دوسرے اُتے حملےآں دا الزام عائد کيتا۔ پی ایم آر دے ذرائع نے دسیا کہ بینڈر چ، اک ڈاکٹر ماریا گیا تے کئی زخمی ہوئے، جد کہ چھ ایمبولینس دے اہلکار کاوسنی چ زخمی ہوئے۔ [۳۴]

مالدووا دے شہر چیسیناؤ وچ، ایچ آر سی میموریل دے مبصرین نے 12 ٹرانسنیسٹرین جنگی قیدیاں دا انٹرویو کیتا۔ قیدیاں نے دسیا کہ جدو‏ں کہ ابتدائی طور اُتے کاوسنی وچ حراست وچ لیا گیا سی تے تفتیش کيت‏ی گئی سی ، انہاں نو‏ں مالدووا پولیس نے کلباں تے بندوقاں دے بٹ اسٹاک تو‏ں شدید ماریا سی ، اس دے نال ہی انہاں نو‏ں فائرنگ اسکواڈز د‏‏ی دھمکی وی دتی سی۔

پی ایم آر فورسز ولوں پھڑے گئے مالدووا پولیس اہلکاراں، فوجیاں تے رضاکاراں نو مارن تے تشدد دا نشانہ بنان دیاں کجھ رپورٹاں سن۔

غیر ملکی شمولیت

[سودھو]

روسی فوج دی شمولیت

[سودھو]

اگرچہ روسی فوج نے سرکاری طور اُتے غیر جانبداری تے عدم شمولیت دا موقف اختیار کیتا ، لیکن اس دے بوہت سارے افسران نوزائیدہ پریڈنیسٹروین مالڈوین جمہوریہ (پی ایم آر) دے نال ہمدردی رکھدے سن تے کچھ نے پی ایم آر د ی طرف کھلے عام مدد کرنے دے لئی دھرم بدلی وی کيتی۔ آر او جی پارکانی سیپر بٹالین، جنرل بٹکیویچ دے احکامات دے تحت، پی ایم آر دی طرف چلی گئی۔ اس بٹالین نے بعد چ ڈباساری ، گورا باکولئی - باسیوک تے کوشنیٹا دے پلاں نو تباہ کر دتا۔ مالدووا دی افواج نے پارکانی (پارکانی) دے پنڈ وچ جہازاں دا استعمال کیتا تے اوتھے آر او جی سٹیشن تے گولہ باری کیتی جس دا مطلب سی نہ صرف پی ایم آر بلکہ روسی افواج نال وی لڑنا۔

1991 وچ، پی ایم آر نیم فوجی افواج نے 14ویں گارڈز آرمی دے سپلائی ڈپو وچ حملے کیتے، اک نامعلوم لیکن وڈی مقدار وچ سامان مختص کیتا۔ 14ویں گارڈز آرمی دے کمانڈنگ افسر، جنرل جی آئی یاکوولیف دے نال، نویں بنائے گئے پی ایم آر دی کھل کے حمایت کردے ہوئے، ایہناں حملیاں نوں عام طور تے فوج دے محافظاں دی کوئی مزاحمت نئیں ملی، جنہاں نوں کدی سزا دا سامنا نئیں کرنا پیا۔ یاکوولیف نے آخر کار پی ایم آر دی بنیاد تے حصہ لیا، پی ایم آر سپریم سوویت چ خدمات انجام دتیاں تے 3 دسمبر 1991 نوں پی ایم آر ڈیپارٹمنٹ آف ڈیفنس دے پہلے چیئرمین دے طور تے عہدہ قبول کیتا، جس دی وجہ توں سی آئی ایس مسلح افواج دے کمانڈر ان چیف، یوگنی شاپوشنیکوف نے فوری طور تے روسی فوج چ اپنے عہدے توں راحت دتی۔ یاکوولیف دے جانشین ، جنرل یوری نیٹکاچوف نے تنازعہ وچ زیادہ غیر جانبدار موقف اختیار کيتا۔ تاہم، چیسیناؤ تے تیراسپول دے وچکار ثالثی دی اس دی کوششاں وڈی حد تک ناکام رہیاں تے جون 1992 تک صورتحال کھلی فوجی مصروفیت تک ودھ گئی۔ 23 جون نوں، مالدووا افواج دے مربوط جارحیت دے تناظر وچ، میجر جنرل الیگزینڈر لیبڈ 14 ویں فوج دے ہیڈ کوارٹرز پہنچے تے فوج دا معائنہ کرن توں روکن دے احکامات دے نال اس دے ڈپو توں اسلحہ چوری، کسی وی دستیاب ذریعہ دے نال جاری تنازعہ نو روکنا تے مالدووا تے یوکرینیائی علاقے دے ذریعے اسلحہ تے فوج دے اہلکاراں دی بلا روک ٹوک انخلاء نو یقینی بنانا۔ حالات دا مختصر اندازہ کرنے دے بعد ، اس نے فوج د‏‏ی کمان سنبھالی ، نیٹکاچوف نو‏‏ں راحت دتی ، تے اپنے فوجیاں نو‏‏ں براہ راست تنازعہ وچ داخل ہونے دا حکم دتا۔ 3 جولائ‏ی نو‏‏ں 03:00 بجے ، ڈنیسٹر دے کھبے کنارے اُتے تعینات 14 واں آرمی د‏‏ی تشکیلات تو‏ں اک وڈے پیمانے اُتے توپ خانے دے حملے نے بینڈر دے نیڑے گربوویٹسکی جنگل وچ مرکوز مالدووا د‏‏ی قوت نو‏‏ں ختم کردتا ، جس تو‏ں تنازعہ دے فوجی مرحلے نو‏‏ں مؤثر طریقے تو‏ں ختم کردتا گیا۔ [۳۵] رومانیہ دے مصنفین اناطولی مونٹین تے نکولائی سیوبوٹارو نے لیبڈ نو اک اقتباس منسوب کیتا اے جہڑا ٹرانسنیسٹریا دے مقصد دی حمایت دا مظاہرہ کردا اے: "مینوں فخر اے کہ اسی مالدووا فاشسٹاں دے خلاف ٹرانسنیسٹریا دے محافظاں دی مدد تے مسلح کیتا"۔ [۳۶] اس نے اپنے آپ نو "ڈنیسٹر جمہوریہ" دا "ضامن" وی آکھیا۔ تاہم، اس نے ٹرانس نسٹریا دی قیادت دے نال کوئی نیک نیتی نئیں رکھی تے اکثر انہاں نو "مجرم" تے "ڈاکو" دے طور تے مذمت کیتی۔ اک ہور اقتباس جہڑا اس توں منسوب کیتا گیا اے اس دے موقف نو اس طرح بیان کردا اے: "میں تیراسپول وچ غنڈیاں [علیحدگی پسنداں] تے چیسیناؤ وچ فاشسٹاں نو‏‏ں کہیا - یا تاں آپ اک دوسرے نو‏‏ں مارنا بند کردے نيں ، یا فیر میں آپ نو‏‏ں اپنے ٹینکاں تو‏ں گولی مار دیواں گا"۔

روسی تے یوکرینیائی رضاکاراں دی شمولیت

[سودھو]

روس تے یوکرین دے رضاکاراں نے، جنہاں چ ڈان تے کوبان کوساک وی شامل سن، ٹرانسنیسٹریا دے حق چ لڑے۔ تنازعہ وچ رضاکاراں د‏‏ی تعداد یا انہاں دے فوجی کردار اُتے کوئی عام اتفاق رائے نئيں ا‏‏ے۔ تخمینے 200 توں لے کے 3,000 تک دے ہن۔ [۳۷] روسی رضاکاراں چ شامل سن: دمتری روگوزین ، ایڈورڈ لیمونوف تے اگور گرکن ۔

ٹرانسنیسٹریا جنگ دے دوران ، یو این اے - یو این ایس او دے ارکان نے ٹرانسنیسٹریا وچ اک وڈی نسلی یوکرینیائی اقلیت دے دفاع وچ مالدووا حکومتی افواج دے خلاف ٹرانسنیسٹریا علیحدگی پسنداں دے نال لڑائی لڑی۔ زیادہ تر روس نواز خطے دی مدد کرن دا غیر متناسب مقصد "مالدووا-رومانیا دی جارحیت تے سلاواں دی جدوجہد " سی۔ جنگ دے بعد، 50 یو این ایس او ممبراں نو پی ایم آر "ڈفینڈر آف ٹرانسنیسٹریا" میڈل نال نوازیا گیا۔

رومانیہ دے ذرائع دے مطابق، گھٹ توں گھٹ اک قیدی نو بینڈر جیل توں ٹرانسنیسٹرین گارڈ چ داخل کرن دے لی رہا کیتا گیا سی۔ [۳۷]

رومانیہ دی شمولیت

[سودھو]

جون 1992 دے آخر وچ تنازعہ وچ اضافے تو‏ں کچھ عرصہ پہلے ، رومانیہ نے اسلحہ ، گولہ بارود تے مسلح گڈیاں د‏‏ی فراہمی دے ذریعے مالدووا نو‏‏ں فوجی مدد فراہ‏م کيتی ، تے فوجی مشیراں نو‏‏ں بھیج ک‏ے تے مالدووا د‏‏ی فوجی تے پولیس افواج د‏‏ی تربیت دے ک‏ے وی۔ [۳۵] رومانیہ دے رضاکاراں نے مالدووا دے ول لڑائی لڑی ۔

ایہہ وی ویکھو

[سودھو]

حوالے

[سودھو]
  1. ↑ Soviet Socialist Republic of Moldova until 23 May 1991. Constituent republic of the Soviet Union until 27 August 1991.

ہور پڑھو

[سودھو]
  • ولاد گریکو، او ویزیون ڈن فوکارول کنفیکٹولوی ڈی لا ڈباساری ، ایڈیٹورا پروٹ انٹرنیشنل، چیناؤ، 2005 Lua error in ماڈیول:Lang at line 4: assign to undeclared variable 'gsubname'.

باہرلے جوڑ

[سودھو]
  1. ↑ România, Rusia și geopolitica conflictului transnistrean* | Asociația Europeană de Studii Geopolitice și Strategice "Gheorghe I. Brătianu" at www.aesgs.ro Error: unknown archive URL (archived [Date missing])
  2. 1 2 De La Pedraja, René (2018). The Russian Military Resurgence: Post-Soviet Decline and Rebuilding, 1992–2018. McFarland, 93–94. ISBN 9781476634494. “This response was too much for the commander of the 14th Army General Yuri Netkachev, who ordered Russian troops to drive out the Moldovan forces. The 14th Army had always supported the separatists since the very beginning, but this direct support was the first open participation in combat. ... The participation of the 14th Army was indispensable for the victory of the separatists, ... Moldovan forces were concentrated in a forest near Bender, and Lebed decided to stop their advance by relying on his powerful artillery. At 0300 on 3 July massive barrages rained down on the unsuspecting Moldovans ...”
  3. ↑ de Waal, Thomas (2018). Uncertain Ground: Engaging with Europe's De Facto States and Breakaway Territories. Carnegie Endowment for International Peace, 39. “Neither side had a proper military force. The intervention of the Russian Fourteenth Army and its commander General Alexander Lebed on behalf of the Transdniestrians was decisive.”
  4. ↑ (8 May 2012) Moldova: Arena of International Influences. Lexington. ISBN 9780739173923. Retrieved on 2022-09-04.
  5. ↑ Archived 3 March 2010 at www.kp.md Error: unknown archive URL
  6. 1 2 О мерах по реализации Указа Президента Республики Молдова от 14 ноября 1991 года "Об объявлении собственностью Республики Молдова вооружения, военной техники, другого военного имущества, принадлежащего воинским частям, дислоцированным на территории республики" at lex.justice.md Error: unknown archive URL (archived [Date missing])
  7. ↑ Категория:Книга Памяти at www.pmr.idknet.com Error: unknown archive URL (archived [Date missing])
  8. ↑ Archived August 2012, at www.mk.ru Error: unknown archive URL
  9. ↑ История Войны at war.freemd.info Error: unknown archive URL (archived [Date missing])
  10. ↑ Приднестровье без Шевцова at www.zavtra.ru Error: unknown archive URL (archived [Date missing])
  11. ↑ Transnistria: Monument pentru generalul criminal Lebed at www.ziuaveche.ro Error: unknown archive URL (archived 12 June 2012)
  12. 1 2 Unexpected Friendships: Cooperation of Ukrainian Ultra-Nationalists with Russian and Pro-Kremlin Actors at www.illiberalism.org Error: unknown archive URL (archived 29 September 2021)
  13. ↑ Archived 10 July 2009 at artofwar.ru Error: unknown archive URL
  14. 1 2 Richard Humphries. "Transnistria: relic of a bygone era", The Japan Times, 8 October 2001. Retrieved 6 August 2014
  15. ↑ Kumar Rupesinghe and Valery A. Tishkov (1996), "Ethnicity and power in the contemporary world" Chapter 5, "Dynamics of the Moldova Trans-Dniester ethnic conflict (late 1980s to early 1990s)" Archived 10 March 2009 at the وے بیک مشین, United Nations University Press
  16. ↑ Mircea Snegur: 'Ne-am achitat cu România cu un MiG 29' at www.timpul.md Error: unknown archive URL (archived 14 October 2011)
  17. ↑ Borderland Europe: Transforming Transnistria? at ceps01.link.be Error: unknown archive URL (archived [Date missing])
  18. ↑ RUSSIA at www.hrw.org Error: unknown archive URL (archived [Date missing])
  19. ↑ Necșuțu, Mădălin (22 January 2021). "BIRN fact-check: what must be done for Russian forces to leave Transnistria?". Balkan Insight. https://balkaninsight.com/2021/01/22/birn-fact-check-what-must-be-done-for-russian-forces-to-leave-transnistria.
  20. ↑ Hughes, James and Sasse, Gwendolyn: Ethnicity and territory in the former Soviet Union: regions in conflict. Taylor & Francis, 2002, page 107. ISBN [[Special:BookSources/0-7146-8210-1
  21. ↑ Voskresenskaya, Ludmila (6 April 2014). "Archive copy" (in ru). Radio Pridnestrovie. https://web.archive.org/web/20140910200325/http://www.radiopmr.org/news/6416/3/6-aprelya-kazaki-v-Krasnodare-proveli-pominovenie-pogibshix-vo-vremya-voennogo-konflikta-v-Pridnestrove-FOTO/?sphrase_id=3465. Retrieved on
    ۸ جنوری ۲۰۲۶.
  22. ↑ Archived [Date missing], at www.olvia.idknet.com Error: unknown archive URL
  23. ↑ Archived 2 February 2014 at books.google.com Error: unknown archive URL
  24. ↑ Bejan, Ștefan (21 August 2017). "'Noi trebuie să ne închinăm rușilor și să uităm de români'. Interviu cu primul lider al găgăuzilor din Moldova" (in ro). moldNova. https://web.archive.org/web/20170823095523/http://moldnova.eu/ro/noi-trebuie-sa-ne-inchinam-rusilor-si-sa-uitam-de-romani-interviu-cu-primul-lider-al-gagauzilor-din-moldova-20505.html/.
  25. ↑ Sabrina Ramet (1999), "The radical right in Central and Eastern Europe since 1989", Pennsylvania University Press. ISBN [[Special:BookSources/0-271-01810-0, pp. 290 ff.
  26. ↑ uk:'Краще згинути вовком, нiж жити псом' at umoloda.kyiv.ua Error: unknown archive URL (archived 2011-08-19)
  27. ↑ Moldova at www.ucdp.uu.se Error: unknown archive URL (archived [Date missing])
  28. ↑ Ursu, Valentina (1 March 2020). "Oazu Nantoi: "Conflictul nu este intern. Pacificatorii ruși au menirea de a nu admite rezolvarea acestui conflict"" (in ro). Radio Europa Liberă Moldova. https://moldova.europalibera.org/a/oazu-nantoi-conflictul-nu-este-intern-pacificatorii-ru%C8%99i-au-menirea-de-a-nu-admite-rezolvarea-acestui-conflict-/30462562.html.
  29. ↑ Reconstituting the market: the political economy of microeconomic transformation. Taylor & Francis.
  30. 1 2 Erika Dailey (1993). Human Rights in Moldova: The Turbulent Dniester (Page 4).
  31. 1 2 3 "Moldovan Forces Seize A Key Town". The New York Times. 21 June 1992. https://www.nytimes.com/1992/06/21/world/moldovan-forces-seize-a-key-town.html.
  32. 1 2 War in Moldova (1992). May 1998.
  33. ↑ Ursu, Valentina (1 March 2020). "Oazu Nantoi: "Conflictul nu este intern. Pacificatorii ruși au menirea de a nu admite rezolvarea acestui conflict"" (in ro). Radio Europa Liberă Moldova. https://moldova.europalibera.org/a/oazu-nantoi-conflictul-nu-este-intern-pacificatorii-ru%C8%99i-au-menirea-de-a-nu-admite-rezolvarea-acestui-conflict-/30462562.html.
  34. 1 2 3 سائیٹ غلطی: نا منیا جان والا <ref> ٹیگ کوئی لکھت نئیں دتی گئی اتے پتے "MemorialReport" لئی۔
  35. 1 2 Lua error in ماڈیول:Lang at line 4: assign to undeclared variable 'gsubname'. "Вождь в чужой стае" by Mikhail Bergman
  36. ↑ Reconstituting the market: the political economy of microeconomic transformation. Taylor & Francis.
  37. 1 2 Lua error in ماڈیول:Lang at line 4: assign to undeclared variable 'gsubname'. Anatolie Muntean, Nicolae Ciubotaru – "Războiul de pe Nistru", Ager – Economistul Publishing House, Bucharest 2004, pages 119 and 122.
"https://pnb.wikipedia.org/w/index.php?title=ٹرانس_نیسٹریا_دی_جنگ&oldid=708003" توں لیا