پنجاب دے لوک ناچ

وکیپیڈیا توں
Jump to navigation Jump to search
ککلی
پنجابی ناچ
پنجابی ناچ
پنجابی لوک ناچ

پنجاب دے لوک-ناچ

"لوک-ناچ لوک-گروہ دی سرجن-کلاواں دی اک اہم صنف اے، جو لوکاں دے سمچے ہاواں-بھاواں نوں جسمانی اعضاء دے اظہار راہیں پیش کردی اے۔ لوک ناچ وی اسے پرکار دی اک لوک-کلا اے۔لوک-ناچ منورنجن دا زریعہ ہی نہیں، ایہہ کسے خطے دے لوکاں دی سماجی، تہذیبی، رہتلی، مذہبی، سیاسی اتے تریخی جیون-تورن دیاں وکھ وکھ پرتاں دا جسمانی اظہاراں دے زریعہ رانہیں آپ-مہارا، عام، خُشیاں-کھیڑیاں بھرپور اندرونی بھاوناواں دا باہری اظہار وی اے ۔پنجاب دے لوک-ناچ پنجابیاں دے جن-جیون دا اہم انگ ہن۔"[1] پنجاب دے لوک-ناچاں دی ونڈ دو پدھراں تے کیتی جا سکدی اے:

  • (ا) عورتاں دے لوک-ناچ
  • (ب) مرداں دے لوک-ناچ

پنجاب وچّ عورتاں تے مرداں ولوں سانجھے روپ وچّ لوک-ناچ نچن دی روایت، پرانے دور توں ہی نہی اے۔گدا سمچے پنجاب دیاں عورتاں دے چاواں، امنگاں، ولولیاں اتے الاس- بھاواں نوں ظاہر کرن والا حرمن-پیارا لوک-ناچ اے ۔اصل وچّ گِدا تالی ناچ اے۔نچن والیاں اتے گھیرے وچّ کھڑیاں ہور مٹیاراں تالی ماردیاں ہن۔ پنجابنا اپنے ہر پرکار دے کار-وہار وچوں گِدے واسطے موقعے سرج لیندیاں ہن۔اس طرحاں مٹئراں کول نہ بولیاں مکدیاں ہن، نہ تھکان ہندی اے۔ اسے کرکے گِدے نوں پنجاب دا سرتاج لوک-ناچ منیاں گیا اے۔گدا، سَمی اتے ککلی جہے مشہور لوک-ناچاں توں علاوہ پنجاب وچّ عورتاں دے ہور لوک-ناچ پرچلت رہے ہن۔

بھنگڑا پنجابی گبھروآں دا پرمکھ لوک-ناچ اے۔اس وچّ تکڑے تے گٹھے ہوئے سریر دا مظاہرہ، عام پر سندر پوشاک پہن کے، البیلے پن وچّ، جوش، بہادری اتے حوصلے بھرپور ناچ اظہاراں رہیں کیتا جاندا اے۔ لوک-ناچ بھنگڑا، لوک-دلاں دی دھڑکن دے نشان لوک-ساز ڈھول دی سرل تال تے نچیا جاندا اے۔بھنگڑے دے شروع ویلے ایہہ تال دھیمی دھیمی وجدی اے۔نچار بھنگڑے دے تال دے مطابق پیر اتے سریر دے ہور انگاں نوں ہلوندے ہوئے، اک روپ، کئی پرکار دیاں اظہاراں دا اظہار کردے ہن۔بھنگڑے وچّ نچاراں دی گنتی معین نہیں ہندی اتے ناں ہی خاص سازاں دی ودھیرے ورتوں کیتی جاندی اے۔پنجاب وچّ لگاتار بدلدے حالاتاں نے اتھوں دے لوک-ناچاں وچّ وی کافی بدلاو لے آندا اے۔

پنجابی لوک ناچ صنفاں[لکھو]

“ناچ دا انسانی جیون نال انکھڑ تعلقات اے ۔ انسان نسل دا مڈھلا خوشی زریعہ ناچ سی ۔ اس دی روایت انسانی جیون دے اتہاس جنی پرانے اے ۔ شروعاتی انسان اپنے بھاواں اتے جذبےآں دا اظہار جسمانی اظہاراں جہی سنچار تکنیک راہیں کردا سی ۔ اس طرحاں ایہہ انسان دی مڈھلی پردرنی ہو نبڑی ۔ ‘ناچ’ بد نوں ویاکرنک بدگٹھ دے انترگت نانویرنی وچّ رکھیا جاندا اے ۔ ‘ناچک’ اس دا کریاوی روپ اے، جس دا مطلب ‘لیی’ تال نال سریر دے انگاں دی حرکت کرنی اے ۔

انسائیکلوپیڈیا برٹینکا وچّ انکت اندراج مطابق ناچکلا سریر نوں تالمئی طریقے نال حرکت وچّ لیاؤن دی کلا اے ۔ جو ودھیرے کرکے سنگیت سہت کسے جذبے، وچار جاں کسے کتھا نوں درساؤن والے کسے اظہار راہیں انسان ولوں تعریف حاصل کرن واسطے پیش کیتی جاندی اے” [2]

“ناچ صنفاں[لکھو]

ناچ عام پدھر دی کلا توں رو ہوکے اجوکے ویلے تکّ جٹل اتے ہنری کلاواں والے گناں دے دھارنی ہون تکّ دا سفر طے کر چکا اے۔ دنیا دے وکھ وکھ دیساں، قوماں جاں خطیاں دی آپو اپنی ولکھن ناچ روایت اے۔ اس ناچ روایت دے انترگت ناچ دیاں کئی صنفاں ہوند وچّ آ چکیاں ہن۔ ناچ دی ونڈ اس پرکار اے:

  1. گدا
    ناچ
  2. قبیلہ ناچ
  3. لوک ناچ
  4. کلاسیکل ناچ
  5. جدید رلگڈّ ناچ

ناچ دا ایہہ ونڈ کرن ناچ کلا دی روایت وچّ جتھے ہن تکّ دی کھوج مطابق سائنسی نظریہ دا دھارنی آکھیا جا سکدا اے، اتھے ایہہ سبھیاچاری اتے اتہاسی نظریہ توں وی ناچ کلا دے مطالعہ واسطے قابلیت اے، ہن اسیں لوک ناچ صنف دا مطالعہ کراںگے” (2)

لوک ناچ[لکھو]

پرانے دور توں انسان دا ناچ نال تعلق رہا اے ۔ انسانی دے من دے چاؤ تے بھاواں دا جسمانی انگاں دیاں حرکتاں ولوں کیتا اظہار لوک ناچ دا روپ اے ۔

سٹیوڈرڈ ڈکنشری آف فوکلور[لکھو]

‘لوک ناچ ’ جیون دی سنکٹی موقعےآں تے حرکتاں دے روپ وچّ گروہی اظہار اے ۔ جنہاں وچّ گروہ امل ہو کے قوم دیاں بھاوناواں اتے وواساں دی ترجمانی اے ۔

ڈاکٹر ونجارا سنگھ بیدی دے مطابق: لوک ناچ جاتی دے چرتر تے گروہی جذبےآں دا انگاں دے تال بدھّ لہرا تے ہاواں بھاواں راہیں پاطہار اے” (3)

‘اسیں کہہ سکدے ہاں کہ روایت نوں لیکے اجوکے ناچ جو پیڑھی در پیڑھی لوک سمچّ ولوں پروانگی دیکے اک پیڑھی توں دوجی پیڑھی نوں دتے جاندے ہن جاں گرہن کردے ہن ۔ جس وچّ لوک من دا اظہار ہندا اے ۔جنہاں دے نچن نال لوک خوشی دا اظہار کردے ہن، جس وچّ منڈے، کڑیاں ہر عمر دے انسان امل ہو کے اپنی خوشی دا اظہار کردے ہن لوک ناچ دا نام دتا جاندا ہے’ (4)

پنجابی لوک ناچ دیاں پرمکھ صنفاں[لکھو]

بھنگڑا[لکھو]

بھنگڑا مرداں دا ناچ اے، جس متعلق اک نظریہ ایہہ وی اے کہ جد وچکار ایشیا توں آریہ لوکاں نے بھارت وچّ داخلہ کیتا تاں کجھ قبیلے پکے طور تے پنجاب دے واسی بن گئے ‘بھنگڑا’ لوک ناچ اوہناں دی دین اے ۔ اس دے ناں متعلق وی قیاس کیتا جاندا اے کہ آرنبھ وچّ اس ناچ نوں نچن والے بھنگ پین اپرنت مست ہوکے نچدے سن ۔ اس طرحاں بھنگ توں بھنگڑا پے گیا ۔ پر اس حقیقت توں انکار نہیو کیتا جا سکدا کہ اس دا سبندھ بکرمی سمت دے وساکھ مہینے دی پہلی تاریخ نوں سارے پنجاب وچّ منائی جاندی وساکھی نال اے ۔ بولیاں بنا بھنگڑا ادھورا سمجھیا جاندا اے ۔ ایہناں بولیاں وچّ پنجاب دی دھرتی، پنجاب دے گبھروآں دا جویلاپن، اوہناں دی جوانی تے زندگی دیاں تلخ حقیقتاں دا ورنن ملدا اے ۔

گدا[لکھو]

گِدا سمچے پنجاب دا مکھ لوک ناچ اے، لوک مانس نے اس دے نہ متعلق اک دنت کتھا جوڑی ہوئی اے ۔ پنجاب دے کسے پنڈ دے چھپڑ دے کنڈھے ہر پورنماسی دی رات نوں پریاں اسمان توں اتر کے ناچ کردیاں، گدا تے سمی ناں دیاں دو کڑیاں نوں اس دی تک پے گئی، اوہناں نے گِدا پاؤندیاں پریاں دے کنارے تے رکھے کپڑے چرا لئے اتے اس رت دے واپس کیتے کہ پریاں اوہناں نوں ناچ سکھا دین، ایہناں کڑیاں دے ناواں تے گِدا تے سمی ناں دے ناچ پرچلتّ ہو گئے ۔ پر اصل وچّ گِدے توں مطلب ہتھ نال وجن والی تالی، کیونکِہ ہتھاں نال تالیاں وجاکے تال قایم کیتا جاندا اے، اس لئی اس لوک ناچ نوں گِدا کیہا جاندا، گِدا مول روپ وچّ مٹیاراں جاں عورتاں دا ناچ اے، پر مالوے وچّ مردا دا گِداوی پرچلت رہا اے ۔ اس لوک ناچ دی تکنیک بہت ہی سادی اے ۔ کجھ کڑیاں اک دائرے وچّ کھلو کے ہتھاں نال گِدا پاؤندیاں ہن، کوئی کڑی گھڑا جاں ڈھولکی لے کے گھیرے وچّ بیٹھ جاندی اے ۔ اک جاں دو کڑیاں بولی پاؤودیاں ہن، جد کہ باقی ہنگارا بھردیاں ہن ۔ گِدے دے وچّ بولیاں دے وے عامَ طور تے گھریلو مسلیاں، گھٹیاں، آواں ، نونہ سسّ دی ٹکر، دیور بھرجائی دا رمانس، چنگے ور دی چون، امڑی دا وہڑھا وغیرہ نال جڑے ہندے ہن ۔

ملوئی گِدا[لکھو]

پنجاب دے مالوے کھیتر اندر مرداں دے گِدے دی اک گورومئی ولکھن روایت رہی اے۔ پنجاب دے مالوے کھیتر وچّ پرچلت ہون کارن اس نوں ملوئی گدا، اس دے بچے-کھچے انشاں نوں پرانی پیڑھی دے لوکاں ولوں پیش کیتے جان کارن بابیاں دا گِداوی کیہا جاندا اے۔ کجھ ودوان پرشاں دے گِدے نے عورت مرداں وچکار شعری سنواد دے روپ وچّ دیکھدے ہن۔ ملوئی گِدے دا آرنبھ اس سماجی لوڑ وچّ ہویا سی جدوں منڈے دے ویاہ ویلے جنجھ چڑ جاندی سی۔ اوہ دھی والے گھر دے تنّ دن رہندی سی۔ ویاہ ویلے سکھنے گھر چوراں، ڈاکولاں دا ڈر بنیا رہندا سی۔ اس لئی منڈے دی برات جان مگروں پروار کسے نہ کسے طرحاں جگراتا کٹدا سی۔ کئی وار ویاہ دے چاء وچّ نانکے میل وچّ آئیاں مستیاں ہوئیاں ملوینا مرداں نوں گِدے وچّ بولی پاؤن دی چنوتی دے دندیاں سن جاں کئی وار گِداپا رہیاں سٹیاراں وچّ چوبر خون شامل ہو جاندے سن۔ پرشاں دے گِدے وچّ پرشونوتری جاں سمپادکی لہجے دیا بولیاں پائیاں جاندیاں سن۔ بولیکار کسے رشتے خاص نوں نہیں سگوں میلن نوں مکھاتب ہندا سی جویں:-

سن نی میلن نچن، آئیے، میں تیرے جس گاواں،
مندا بول نہ بولا گِدے، وچّ ودھ کے بولی پاواں،
پالا سنگھ میرا ناں سوہنیئے، میں پنڈ چر کھاڑے لاواں
پنڈ تاں ساڈا خاص چوڈیکے سبھّ گلّ کھولھ سوناواں،
بارا چ پھلّ کھڑیا کاے تاں توڑ لیاواں۔.۔

دوجے پاسے ملویناں وی گھٹّ ہندیاں۔ اوہ موڑی روپ وچّ بولی پا کے اکھاڑا مگھا دندیاں سی تے ٹیڈھے ڈھنگ نال بولیکار نوں گھیرن دا یتن کردیاں ہن:-


داڑی آلیا پاؤنے بولیاں، آہ تیرا کم ماڑا،
تیرے ورگے پڑن پوتھیاں تڑکے پھیردے مالا،
میری بولی دا موڑ کری سردارا۔1

ہاڑ-ساؤن دے مہینے مینہہ پین تے کسان پاؤنی دیاں فصلاں بیج کے وہلے ہو جاندے ہن۔ مینہہ پین کارن گرمی دی تاپس گھٹ جاندی اے۔ رات نوں روٹی ٹکّ کھا کے گِدے دی ڈھانی دے پکے میمبر اپنے لوک ساز لے کے پنڈ دے باہر کھلھی تھاں تے اکٹھے ہندے ہن۔ ڈھولکی دی تال نال تال ملا کے گِداپاؤنا شروع کردے ہن۔ گِدے دے سازاں لے دی آواز سن کے گِدے دے شوکین آپو-اپنے ساز لے کے گِدے دے پڑ وچّ پہنچنا شروع کر دندے ہن۔ بھاندو دی چاننی نوں لگن والے چھپار دے میلے توں لے کے اگے چیت مہینے ماں رانی دے میلیاں تکّ گِدے دا ایہہ سلسلہ چلدا رہندا اے۔ مرداں دا گِدامالوے دے میلیاں اہم صنف اے۔ ایہناں وچّ کجھ میلے تیوہاراں نال سمبندھت ہن جویں:- وساکھی، دسہرا ہولی مرداں دے گِدے وچ پنجاب دے سارے لوک ساز وجائے جا سکدے ہن۔ اس وچّ پردھان تھاں ڈھولکی دی ہندی اے۔ باقی ساز اسدی تال نوں رنگن دندے ہن۔ عامَ کرکے گِدے دی اک گھڑے والا دو تنّ بگھدوآں (تومبیا) والے دو چمٹیاں والے ستّ اٹھ سپاں والے اک-دوک بولیاں پاؤن والے ہندے ہن۔ ایہناں وچوں بہتے چھڑے-چھڈانگ ہندے ہن اتے گِدے دے پکے میمبر ہندے ہن۔ اس توں بناں ۔.۔.۔، اک تارہ اتے سارنگی وی کئی واری گِدے وچّ شامل کر لئے جاندے ہن۔ کلاکاراں دے لوک جاں پٹاں نوں موٹے-موٹے گھنگروآں والیاں ۔.۔.۔ وی بنیاں ہندیاں ہن۔

مرداں دے گِدے وچّ عامَ کرکے اک گمبھرو بولی پاؤندا اے باقی سارے ۔.۔. تے ساجندے چپّ کھلوتے رہندے ہن۔ بولی دیاں انتم سطراں دے ادھ تکّ پہنچدے ہی اک پل لئی رک کے اک جنا سیٹی ماردا اے تے نال ہی سارے ساز وجن لگّ پیندے ہن۔ بولی دیاں انتم سطراں سارے نرتک رل کے دہاراؤندے ہن۔ دو گبھرو اگے آ کے تاڑیا نال گھنگروآں لے کے جا جھک کے اتے کسے ویلے تھائے ۔.۔. کے وی نچّ دے ہن۔ اس طرحاں بولی چکّ لئی جاندی اے۔ پھر گبھروآں دا دوجا جوڑا آکے انجھ کردا اے کہ پھر تیجا جوڑا۔ بولی خطرہ کر کے سارے گبھرو تنّ وار اپنے خالی ہتھ اتانہ نوں چکّ کے چھالاں ماردے ہن۔ اس طرحاں اک پچھو دوجی تے پھر تیجی بولی پائی جاندی اے۔ عامَ طور تے ٹولیاں وچ گبھرو گِدے دی تال نوں چکدے ہن۔ اس وچّ گبھرو ودھیرے کرکے سفید کپڑے پاؤندے ہن۔

میلیاں وچّ لڑی دیاں بولیاں اتے ٹوٹے پائے جاندے ہن۔ عامَ کرکے جدوں دو بولیکار ضد کے بولیاں پاؤندے ہن تاں اک دوجے دی بولی دا جناب دین لئی ترنت ٹوٹا رچ لیندے ہن۔ ایہناں بولیاں د موضوع گھریلو، اتے سماجی مصلے، سمکالین لہراں، چھڑیاں دے دکھڑے دیور-بھابی دے مصلے، عاشق-معشوقاں دے طعنے وغیرہ ہندے ہن۔ اس توں بناں بوگو-نارو، پورن-بھگتن، ہیر-رانجھا، مرجا-سہباں وغیرہ کسیا دیاں بولیا وی پائیاں جاندیاں ہن۔ بولیاں ربّ دا ناں اے کے شروع کیتیاں جاندیاں ہن۔ پر چھیتی ہی ساہتی بولی وچّ اشلیل کہیا جان والیاں بولیاں دا دور شروع ہو جاندا اے۔ اس طرحاں لوکی اپنے من دے گبھّ-گبھار قد لیندے ہن۔ پھر میلے وچّ ہور ڈھانیاں توں تھوڑا فرق رکھ کے ہریک ڈھانی اپنا اکھاڑا رچا لیندی اے۔ سارا دن اتے ساری رات گِدا پیندا رہندا اے۔

ککلی =[لکھو]

ککلی چھوٹی عمر دیاں کڑیاں دا اجیہا لوک ناچ اے جو بچیاں دیاں کھیڈاں نال جڑیا ہویا ہے۔ اس ناچ لئی کوئی سماں جاں تھاں نچت نہیو گھر دے ویہڑے وچّ جاں نیڑے تیڑے کسے وی کھلی تھاں تے جد کڑیاں کھینوں گیٹے جاں ہور کھیڈاں کھیڈدیاں اکّ جاندیاں ہن تاں سہون دی ککلی پاؤنی رو کر دندیاں ہن ۔ بچیاں دے اس کھیڈ ناچ دے نہ بارے عامَ نظریہ ایہہ اے کہ کیؤ جو اس نوں نچن والیاں کڑیاں آپو وچّ ہتھاں دی کرنگلی جاں کڑنگڑی پا کے نچدیاں ہن ۔ اس لئی اس ناچ دا نام ککلی پے گیا ۔ اس طرحاں نچن دے نالنال ککلی کلیر دا گیت گاؤودیاں ہن

“ککلی کلیر دی، پکھ میرے ویر دی

دپٹہ میرے بھائی دا، پھٹے منہ جوائی دا” *

جھمر[لکھو]

جھومر بنیادی طور تے مرداں دا لوک ناچ اے۔ پر کجھ تھاواں اپر عورتاں وی جھومر پاؤندیاں ہن۔پاکستان دی مصلی جات وچّ جھومر عورتاں اتے مرد رل کے پاؤندے ہن۔ جھومر نوں بلوچاں دے ناچ کرکے وی جانیا جاندا اے۔ جھومر پاؤن والے جھومری نچن ویلے جھومدے ہن اسے کرکے اس نوں جھومر کیہا جاندا اے۔دائرے وچّ گھمن کارن کئی لوک اس نوں گھومر وی کہندے ہن۔ گھمنا اس دی خوبصورتی وچّ وادھا کردا اے۔ جھومر دا پرتیندھ کھیتر ساندلبار دا علاقہ اے۔ اس کھیتر وچّ منٹگمری، شیخوپورا، فیصل آباد، ٹوبھا ٹیک سنگھ، گجراں والہ، جھنگ اتے سرگودھا وغیرہ ضلعے شامل ہن۔ اس کھیتر دے لوکاں نوں جنگلی/جانگلی کیہا جاندا سی۔ ایہہ لوک آپ وی نچدے سن اتے اپنے اوٹھاں نوں وی نچاؤندے سن۔ جوگندر سنگھ مطابق راجستھاں اتے مدھیہ پردیش وچّ وی جھومر نام دے لوک ناچ ملدے ہن پر اوہناں دی تکنیک پنجاب دے جھومر توں وکھری اے۔ جھومر لئی خاص ساز ڈھول اے۔ پیشہ ور ٹولیاں ڈھول دے نال نال چمٹے، کھڑتالاں، توتیاں، ڈانڈیاں اتے شہنائیاں دی ورتوں وی کردیاں ہن۔ جھومر پاؤن والیاں دی کوئی نشچت گنتی نہیں۔ جھومری ڈھول دے دوآلے دائرے وچّ کھلو جاندے ہن۔ اک قدم دائرے ولّ ودھا کے کھبیوں سجے سجیوں کھبے پچھانہ ولّ گھماؤندے ہن۔ اپرنت پورا گھم جاندے ہن۔ نال-نال چھوہ چھاہ دیاں آوازاں کڈھدے ہن اتے ایکٹنگ وی کردے ہن۔ ہتھاں دیاں دونوں مٹھیاں گوشت کے چھاتی اگے رکھ کے جھٹکا ماردے ہن نال-نال گیت وی گاؤندے ہن۔ ڈھولچی دے بدلدے تالاں نال جھومریاں دے ناچ دی گتی وی بدلدی رہندی اے۔ ایہہ تال شروع وچّ دھیما پھر تیز تے اخیر وچّ بہت تیز ہو جاندا اے۔ جھومر پاؤندیاں گائے جان والے ڈھولیاں/گیتاں دے مڈھلے بول اس پرکار ہن:-

  • اک پھلّ موتیئے دا، مار کے جگا سوہنیئے۔
  • بھانوے جانے، بھانوے نہ جانے، تے میرا ڈھول جوانیاں مانے۔
  • وے میں پانی بھرینیاں چکّ دا، میرا ڈھول پردیسی نت دا۔`1

‘جھومر پچھمی پنجاب دے ساندلبار دے مرداں دا لوک ناچ اے۔ اس وچّ شیخوپورا، لائلپر، منٹگمری اتے جھنگ دے علاقے شامل ہن۔ اس علاقے دے جانگلی لوک عجیب طرحاں دا جیون گزاردے ہن۔ ایہناں لوکاں دے خوشی تے ملھار دے آپ مہارے ایکشن ہی جھومر ناچ دا مہاندرا ساکار کردے ہن۔ اس ناچ دیاں حرکتاں بھنگڑے والیاں نہیں پر بھنگڑے وانگ ڈھول اس دا لازمی ساز ہندا اے۔ اس دے گیت لمے ہندے ہن:-

لنگھ آ جا پتن جھناء دا او یار

سر صدقہ تیرے ناں دا او یارُ۔` 2

‘مشہور لوک ناچ جھومر پچھمی پنجاب دے ساندلبار دے چاواں تے ملھاراں نوں ظاہر کردا اے۔ جھومّ-جھومّ کے نچن صدقہ اس دا نام جھومر پے گیا۔ ایہہ ناچ تنّ پڑاواں تحت نچیا جاندا اے جس نوں تنّ تالا مٹھی تال، تیز تال، بہت ہی تیز تال دا نام وی دتا جاندا اے۔ کئی ودواناں نے اسنوں ترتیب وار جھومر دی تال، چینا چھڑنا اتے دھمال وی آکھیا اے۔ اس ناچ دے انتم پڑائ تکّ گروہ وچوں صرف کجھ کو نچار ہی نچدے رہِ جاندے ہن باقی ہف کے کھلو جاندے ہن۔`3 ‘ڈھولی دا ڈھول وجاؤن دا طریقہ اؤں اے کہ ڈھولی سجے ہتھ دی موٹی چھڑی نال پہلاں دو ڈگے ماردا اے تے دوجے ہتھ دی جانیکے کھبے ہتھ دی پتلی چھڑی نوں تنّ وار بڑکاؤندا اے۔ جھومر دی تال تنک-دن-تا--تنک-دن-تان ، تنک-دن-تان -- دنک-دن-دن اے۔`4

‘جھومر دی سدّ والی اک خاص نیت تال اے جس نوں سن کے دوروں نیڑیوں جانگلی آ کے جھومر دے پڑ وچّ اکٹھے ہندے ہن۔ ڈھولی جھومر دی خاص تال آرمبھدا اے۔ ایہہ تال اے سجے ہتھ دے دو ڈگے لگاتار مار کے کھبے ہتھ دی تیلھی دے چھ ماترے پیس دھیمے وقفے نال وجائے جاندے ہن۔ دو ڈگیاں وچکار اتے چھ تیلھیاں وچکار نشچت وقفہ اینا ہندا اے کہ اس وچّ باہواں-لتانں اک خاص طرحاں دا ہلارا مار سکن۔ کئی وار ڈھولی ناچ نں ہور مٹکدار بناؤن لئی سجے ہتھ دی کھونڈی نوں انگلاں وچّ ٹننگ کے اک پاسے دا تال صرف ہتھیلی نال دیندا اے۔`5

سَمی[لکھو]

لیہندے پنجاب وچّ سمی دا تعلقات اے ساندلبار دے علاقے نال اے۔ ڈاکٹر ونجارا بیدی نے سمی نوں اتی پرانا ناچ منیا اے جس نوں عورتاں اگّ دوآلے نچدیاں سن۔بھانوے اس بارے کوئی دو راواں نہیں ہن کہ اس ناچ دا نام سمی نام دی مٹیار دے اسے نام توں پیا اے پر ایہہ ناں کویں پیا اس بارے کجھ دنت کتھاواں پرچلت ہن۔ اس ناں بارے اک نظریہ ایہہ وی اے کہ جد سمی ناں دی مٹیار دا پرمی اس نوں چھڈّ کے چلا گیا تاں برہن دے روپ وچّ سمی نچدی تے گاؤندی سی۔ اس دے پریمی دے ناں ڈھول جاں ڈھولا سی۔ اک ہور دنت کتھا مطابق سمی تے ڈھولا دونوں نیڑے وسدے ر ئیساں جاں جاگیرداراں دے دھی-پتر سن۔ ڈھولا شکار کھیڈدا سمی دے باغ وچّ پجدا اے۔ پہلی نظرے دونوں اک دوجے دے دیوانے ہو جاندے ہن۔ اس کہانی وچّ وی جد ڈھولا سمی نوں چھڈّ کے چلا جاندا اے تاں اوہ اسدے وچھوڑے وچّ نچدی-گاؤندی اے۔ اجوکے ویلے وچّ اس ناچ وچّ وی گِدے وانگ کڑیاں/عورتاں گھیرے وچّ کھلو جاندیاں ہن۔ اک دوجے دے باہاں وچّ باہاں پا کے نچنا آرنبھ کر دندیاں ہن۔ ہتھاں نال تالیاں اتے انگلاں نال چٹکیاں وجاؤندیاں ہن۔ پیراں دی دھمک نال تال پیدا کردیاں ہن اتے نال ہی سمی بارے پرچلت گیت اچاردیاں ہن۔ گِدے نال ملدی سمی توں بناں دوجی سمی دی صنف ‘سلام سمی` وجوں جانی جاندی اے۔ اس سمی وچّ نچن والیاں عورتاں ولوں سجا ہتھ لکّ اتے اتے کھبا ہتھ متھے اتے رکھ کے سلام کرن دی ایکٹنگ کیتی جاندی اے۔ پھر دوہاں ہتھاں نوں متھے اتے رکھ کے لکّ نوں اگلے پاسے جھکاء کے سلام کیتی جاندی اے۔ افضل پرویز نے ‘بن پھلواڑی` ناں دی اپنی کتاب وچّ سمی نوں پوٹھوہار دا بہت ہی حرمن پیارا مرداں دا ناچ لکھیا اے۔ پر ایہہ ودھیرے کرکے بھنگڑے نال میل کھاندا اے۔`9

‘سمی مٹیاراں دا ناچ اے اتے ایہہ ساندلبار دی دھرتی تے نچیا جاندا اے۔ اس ناچ دا نام کڑی سمی دے نام اپر پیا دسیا جاندا اے۔ جدوں اس دا ماہی اس نوں چھڈّ کے دور چلیا گیا تاں اوہ اسدی یاد وچّ نچیا گایا کردی سی۔ بعد وچّ ایہہ لوک کلا دے کھیتر وچّ شامل ہو گیا۔ چکر، تاڑی اتے چٹکی نال گایا جان والا ایہہ سادہ جیہا ناچ اے۔ ایہہ اصل وچّ مٹیاراں دے جذبیاں دا گیت اے۔ اس ناچ وچّ گائے جان گیت دے بول ہندے ہن:-


سمی میری بن، اوٹھ لدے کچور دے سمیئے
سمی میری بن، گن-گن لاہواں روٹیاں نی سمیئے
بن سمیاں، سمی میری بن
کھاون والے دور بن سمیئے۔`10

لڈی[لکھو]

‘لڈی پاؤنا پنجاب وچّ پرچلت محاورہ اے۔ جس دا مطلب اے خوشی نوں ظاہر کرنا جاں کسے ڈھنگ نال خوشی مناؤنی۔ پاکستان وچّ پنجاب دے لوک ناچاں دے ماہر تے نچار ساگا دا وچار اے کہ لڈی لفظ پنجابی وچّ یونانی زبان راہیں آیا اے۔ جس دے مطلب ہن کھیڈ-کود۔ پچھوں ایہہ شبد ناچ نال جڑ گیا۔ جد فوج جنگ جت کے پرتدی تاں لڈی پا کے جواناں دا سواگت کیتا جاندا سی۔ ہولی-ہولی کھیڈاں وچّ جتی ٹیم دی خوشی جاں مقدمہ جتن دی خوشی سانجھی کرن لئی لڈی ناچ نچیا جان لگا۔ جویں مالوے وچّ عورتاں دے گِدے پچھوں مرداں دے گِدے دا رواج پے گیا سی اسے طرحاں ویاہ دیاں رسماں جویں کھارے چڑھنا، گھوڑی چڑھنا اتے ڈولی وغیرہ دی ودائگی موقعے عورتاں نے وی لڈی پاؤنی شروع کر دتی۔ پر ایہہ ودھیرے کرکے پاکستانی پنجاب تکّ ہی سیمت رہا۔ افضل پرویز دی نظریہ اے کہ سمی اتے لڈی وچّ صرف ایہہ فرق اے کہ سمی ناچ دے نال-نال گیت وی گائے جاندے ہن جدکہ لڈی دے نچن ویلے اجیہی کوئی انتظام نہیں۔ جد ڈھولی ڈھول اپر ڈگا ماردا اے تاں اس دے تال نال نچن والے چھاتی اگے تالی ماردے ہن، موڈھے ہلاؤندے ہن اتے اکھاں مچکاؤندے ہن۔ ایہہ وی کیہا جا سکدا اے کہ ڈھول دی لے مطابق لڈی دے نچار پھمنیاں پاؤندے ہن۔ اس ناچ وچّ نچن والیاں دی گنتی نشچت نہیں۔ ڈھولی دے نال-نال اوہ اگے تکنیک جاندے ہن اتے ایکشناں راہیں خوشی دا اظہار کردے ہن۔ کوئی گبھرو ڈنڈیاں نال گھنگرو بنّ کے ہلاؤندا اے اتے یا-الھی دی آواز کڈھدا اے۔`6

‘لڈی پنجاب دا اک خوشی بھریا ناچ اے۔ جدوں کسے انسان نوں جت حاصل ہندی اے تاں اوہ خوشی وچّ لڈی پاؤندا اے۔ لڈی پاؤن لئی وی ڈھولی نوں سدیا جاندا اے۔ اوہ لڈی تال وجاؤندا اے، پھر اسے تال وچّ لوکی خوشی وچّ لڈی پاؤن لگدے ہن۔ اوہ تاڑیاں ماردے، اکھاں مٹکاؤندے، موڈھے ہلاؤندے اتے لکّ لچکاؤندے ہن۔پھر ڈھولی دے اشارے تے ناچ بدلدا اے۔ پھر اوہ بولدے ہن اوئِ-اوئِ، ایلی-ایلی وغیرہ۔ اسے طرحاں اوہ اپنی جت دی خوشی مناؤندے ہن۔ لڈی تیویاں دا ناچ وی اے پر اسدا مرداں دے ناچ نال کوئی تعلقات نہیں۔`7

‘لڈی ناچ دی اکو تال اے، توڑا مار کے کدے تیز، کدے ہولی۔ اس وچّ ڈھول مدھم سر وچّ تیز گتی نال اک سار وجدا اے۔ ڈھولیاں مطابق لڈی ناچ اتے چار ماترے دی کہروا تال وجدی اے۔ ایہہ اے داگے-نہ-دنک-دن۔ پر اجوکے بھنگڑے وچّ اٹھ ماترے دی کہروا تال وجدی اے۔ اس تال اتے بہہتیاں اداواں بھنگڑا ناچ دیاں نبھائیاں جاندیاں ہن۔`8

دھمال[لکھو]

پارکھوآں نے دھمال نوں پنجاب دے لوک ناچاں دی رینی وچّ امل کیتا اے، پر مول رپ وچّ ایہہ دھارمک بھاونا والا ناچ اے ۔ جس نوں مسلمان ردھالو مرد اتے عورتاں، پہنچے ہوئے فقیراں دے مغاراں اپر لگن والے میلیاں جاں ارساں دے موقعے عقیدت جاں ردھا بھیٹ کرن لئی نچدے ہن ۔ ایہناں دھارمک کھیئتاں وچّ حضرت داتا گنج بخش، بابا فرید شکرگنج، حضرت میاں میر، مادھو لال حسین، سائیو بلے اہ اتے سید وارث اہ وغیرہ امل ہن۔

دھمال نوں مسلمان ملنگاں، مستانیاں اتے قلندراں دا مذہبی ناچ کیہا جا سکدا اے ایہہ دیوانے ڈھول جاں نگارے دی تال اپر مست ہو پیراں دی دھمک دی آواز کڈھدے ہن، اسے کارن اس نوں دھمال دا نہ دتا گیا اے ۔

دھریس[لکھو]

جھمر نال ملدا جلدا ساندل بار دا اک ہور لوک ناچ دھریس اے ۔ ایہہ ناچ ودھیرے کرکے جھنگ دے علاقے تکّ ہی سیمت اے، سانگا دے وچار مطابق کیوو جو اس ناچ نوں نچن والے بڑے دھیرج نال سہجے سہجے پیر دھردے ہن، اس لئی دھیرج توں اسدا نام دھریس پے گیا ۔ ناچ دے نال گیت گاؤودے ویلے ‘یو’ ‘یو’ دی آواز وی کڈھدے ہن ۔ ساغاں وچّ ڈھول دے نال طوطی اتے رنا دی ورتوں وی کیتی جاندی اے ۔ عامَ طور تے اس نوں میلیاں تے سماگماں ویلے نچیا جاندا اے ۔ اس ناچ نال گائے جان والے گیت دوجے ناچاں وچّ وی گائے جاندے ہن :

چنا کتھے گزاری آئی رات وے
میرا جی دلیلاں دے واس وے
یو، یو، یو، یو، *” (5)

مگر حال ویلے وچّ پنجابی لوک ناچاں نوں انسان اپنے من چوو وسار رہا اے ۔ لوک ناچ صرف اک لوکدھارا دا ہی انگ بن کہ رہِ گئے ہن، اصل جیون وچّ اوہناں دی سارتھکتا دی انہوود ودھ رہی اے ۔ جس دے کئی کارن ہن سبھ توں وڈا کارن تاں پچھمیکرن دا اثر اے، پچھمیکرن اتے وویکرن ورگیاں دھاراواں نے صرف پنجاب دی ہی نہیو سگوو پورے بھارت دی سبھیارچارک وکدھارائی نوں اپنے چپیٹ وچّ لے لیا اے ۔ انسان اپنے ورثے توں ہٹّ کے اج کل آدھنکیکرن دی ہوڑھ وچّ پچھمی کلچر نوں اپنا رہا اے ۔ جس دے نال ساڈا پہراوا، کھانپین، منورنجن وغیرہ دے سادھناں وچّ بہت وڈا بدلاو آ رہا اے

۔

پیسے دی ہوڑ نے لوک ناچاں دے اصلی سروپ نوں وگاڑ دے رکھ دتا اے ۔ میڈیا وی پنجابی لوک ناچ دے بدلدے سروپ وچّ پورا رول نبھا رہا اے ۔ کھیتری چینلاں دے اپرّ بہت ہی گھٹّ اجیاے پروگرام نشر ہندے ہن جنہاں نوں دیکھ کے اج کلّ دی نوجوان پیڑھی اپنے پنجابی لوک ناچاں نوں دیکھ کے سکھ سکے ۔

حال ویلے لوک ناچاں دا پردرن تاں سانوں صرف یوک میلیاں دے وچّ ہی دیکھن نوں ملدا اے۔ پنجاب وچّ ہر سال پنجاب یونیورسٹی چنڈی گڑھ، پنجابی یونیورسٹی پٹیالہ تے سری گورو نانک دیوَ یونیورسٹی امرتسر یوک میلیاں دا آیوجن کردیاں ہن تے انتر کھیتری تے انتر یونیورسٹی مقابلے کرواکے لوک ناچاں نوں جیوودا رکھ رہیاں ہن۔ اس وچّ پنجابی یونیورسٹی پٹیالہ دا وے یوگدان اے کہ اوہ ہر سال یوک میلے دی ترجیح تے ہی ‘لوک میلہ’ منعقد کردی اے جس وچّ پنجابی لوک ناچ بھنگڑا، سمی، گدھا، جھنمر نوں پردرشیت کیتا جاندا اے تے نال ہی نال لوککلاواں، لوککھیڈاں، لوک گیت تے لوک ناٹ وی سنبھال لئے ہن۔

اسے طرحاں ہی پنجابی اکادمی، دلی (کلا، سبھیاچار تے بھاا ڈیپارٹمنٹ، دلی سرکار) پنجابی لوک ناچ (بھنگڑاگدھا) دی سکھلائی لئی ہر سال ورکاپ منعقد کردی اے ۔

پنجاب دے لوک گیت[لکھو]

لوک-گیت، لوک-مناں دے اجیاے سچے پرگٹاوے ہن جو لوک ہردیاں وچوں جھرنیاں دی طرحاں پیڑی-در-پیڑی اگیرے پہنچدے ہن۔ لوک-گیت لوک-سبھیاچار دا ہی پرکاش ہن۔کسے سبھیاچار دی جنی بہرنگی تے ونّ-سونی جھاکی لوک-گیتاں وچّ ویکھن نوں ملدی اے، اوہ ساہت دے کسے وی ہور ساہت-روپت وچّ اپنا پرگٹاؤ نہیں لبھّ سکدی۔اتہاسک طور تے لوک-گیتاں دی سرجنا، ادوں توں آرنبھ ہوئی جدوں انسان نے 'بولی بولدے' سماج وچّ رشتے-ناطیاں دے دنیا وچّ رہن-سہن شروع کیتا۔لوک جیون نال سمبدھت ہون کرکے لوک-گیت اپنے وشے-وستو اتے پرگٹاؤ دے پکھ توں بھاویں ساری سامان اپنے تہذیبی پچھوکڑ وچوں حاصل کارکے، اپنے ماضی نال جڑے رہندے ہن۔ پنجاب دے وکھ-وکھ خطیاں ماجھے، مالوے، دوآبے، پوادھ، پوٹھیہار اتے پہاڑی الایاں وچوں انی وڈی گنتی وچّ لوک-گیت ملدے ہن کہ ایہناں دے کئی مجموعہ سنکلت کیتے جا سکدے ہن۔پنجابی لوک گیت سانجھے تے انونڈے پنجاب دے پنجابیاں دا ان ونڈیا ملوان ورثہ اے۔پنجابی لوک-گیتاں دا گھیرا بہت وشال اے۔پنجابی لوک-گیتاں دا اک وڈیرا حصہ جم توں لے کے موت تکّ دیا انیکا گھٹناواں دا اظہار کردا اے۔لوک- گیتاں وچّ پنجاب دے بھائیچارک جیون وچلی اتٹّ سانجھ اے۔لوک-گیتاں وچوں کرسانی سماج وچّ مرد دی سرداری اتے عورت دی ادھینگی دے انیکاں اجیاے اداہرن ملدے ہن جنہاں وچوں لڑکی والے گھر دی نمن ستھتی دی جھلک ملدی اے۔لوک-گیت ساڈے تہذیبی ورتارے دی منہ بولدی تصویر پیش کردے ہن۔پنجابی لوک-گیتاں نے اتھوں دے دھرم اتے سداچار نال وی اپنی اتٹّ سانجھ دا ثبوت دتا اے۔پنجابی لوک-گیتاں دا اک وڈیرا حصہ بولیاں، ٹپے، ماہیا، سٹھنیاں، چھند پراگے تے کجھ ہور نکیا-نکیاں گیت-بنتراں وچوں ملدا اے۔اج رانگلی جھاکی پیش کرن والے انا لوک-گیتاں دے سروت ہولی-ہولی کھردے جا راے ہن۔ساڈے لوک-گیتاں دے رچنہارے تے بولنہارے ساڈے کولوں دور جا راے ہن۔

حوالے[لکھو]

  1. پنجابی سبھیاچار > پنجاب دے لوک-ناچ
  2. انسائیکلوپیڈیا برٹینکا

حوالہ کتاباں[لکھو]

  1. .ڈاکٹر۔ کرنیل سنگھ تھند، پنجاب دا لوک ورثہ، پبلیکیشن بیورو، پنجابی یونیورسٹی، پٹیالہ، پنہ-26 ।
  2. . پرو۔جیت سنگھ جوشی، لوکدھارا اصول تے وشلیشن، وارث شاہ فاؤنڈیشن، امرتسر، پنہ-117 ।
  3. .ڈاکٹر۔جگیر سنگھ نور، پنجابی سبھیاچار دا ورثہ، پنجابی ساہت تے تہذیبی سدن، پھگواڑا، پنہ-56 ।
  4. .سمپا۔ڈاکٹر۔ ہرچرن سنگھ، جرنیل سنگھ راجگڑی، ر بخش سنگھ لاٹا، پنجاب دے لوک ناچ، دیس پنجاب پرکاشن، چنڈی گڑھ، پنہ-48 ।
  5. .ڈاکٹر۔ناہر سنگھ، پنجابی لوک ناچ، لوک گیت پرکاشن، سرہند، پنہ-86,88 ।
  6. .ڈاکٹر۔کرنیل سنگھ تھند، اوہی، پنہ-30 ।
  7. .بلبیر سنگھ پونی، لوکدھارا مطالعہ، روحی پرکاشن، امرتسر، پنہ-142 ।
  8. .ڈاکٹر۔ناہر سنگھ، اوہی، پنہ-80,81 ।
  9. .ڈاکٹر۔کرنیل سنگھ تھند، اوہی، پنہ-28 ।
  10. .پرو۔جیت سنگھ جوشی، اوہی، پنہ-118 ।