پنجشیر حملے (سوویت - افغان جنگ)

پنجشیر دے حملے سوویت-افغان جنگ دا حصہ وادی پنجشیر دا نقشہ تریخ 9 اپریل 1980 – 16 جون 1985 (5 سال، 2 ماہ اور 1 ہفتہ) تھاں/ٹکانہ پنجشیر وادی, افغانستان 35°21′N 69°35′E نتیجہ مجاہدین دی فتح لڑاکے سوویت یونین افغانستان افغان مجاہدین جماعت اسلامی حمایت یافتہ برطانیہ ایم آئی 6 آگو لیونڈ بریژنیف کانسٹنٹائن چرنینکو لیونڈ خباروف (زخمی) سرگئی سوکولوف نورات تیر گریگوریانتس روسلان آوشیف ببرک کارمل احمد شاہ مسعود طاقت *32,000+ مرد، 900+ بکتر بند گڈیاں، 307+ توپ خانے ، 184+ ہیلی کاپٹر، 55+ ہوائی جہاز *نامعلوم موتاں تے نقصان 5000 مارے گئے تے زخمی، نامعلوم افغان نقصانات گھٹ ہلاکتاں

پنجشیر جارحیت ( روسی–Панджшерские операции) 1980 توں 1985 تک سوویت فوج ، افغان مسلح افواج تے احمد شاہ مسعود دے ماتحت افغان مجاہدین دے گروپاں دے وچکار لڑائیاں دا اک سلسلہ سی۔ انہاں حملےآں دا مقصد 1980 د‏‏ی دہائی د ‏‏ی سوویت افغان جنگ دے دوران ، افغانستان وچ اسٹریٹجک وادی پنجشیر دا کنٹرول سی۔

ایہناں لڑائیاں چ پوری جنگ دیاں کجھ سب توں پرتشدد لڑائیاں ویکھیاں گئیاں۔ شروع کردہ نو مہمات دے دوران ، مربوط سوویت حملےآں تو‏ں باقاعدگی تو‏ں مجاہدین نو‏‏ں وادی تو‏ں کڈ دتا جاندا سی ، لیکن سوویتاں دے جانے دے نال ہی اوہ واپس آ جاندے سن ۔

اک اسٹریٹجک مقصد

وادی پنجشیر کابل توں 70 کلومیٹر شمال چ ہندوکش دے پہاڑاں چ سالنگ درے دے نیڑے واقع اے جہڑا کابل نوں افغانستان دے شمالی علاقیاں نال جوڑدا اے تے اگے ازبکستان نال جوڑدا اے جہڑا اوس ویلے سوویت یونین دا حصہ سی۔ جون 1979 وچ احمد شاہ مسعود د‏‏ی سربراہی وچ اک بغاوت نے تمام سرکاری افواج نو‏‏ں بے دخل کردتا ، تے ایہ وادی گوریلا گڑھ بن گئی۔ پنجشیر تو‏ں ، مجاہدین گروہاں نے اکثر افغانستان وچ تعینات 40 واں فوج نو‏‏ں سامان لیاندے ہوئے سوویت قافلےآں اُتے گھات لگائی۔ سالنگ درہ اک خطرناک علاقہ بن گیا ، تے سوویت ٹرک ڈرائیوراں نو‏‏ں کامیابی تو‏ں اسنو‏ں عبور کرنے دے لئی سجاوٹ تو‏ں وی نوازیا گیا۔ لاجسٹکس سسٹم اُتے دباؤ نے سوویت کمانڈ نو‏‏ں باغیاں نو‏‏ں بے دخل کرنے د‏‏ی کوشش کرنے اُتے مجبور کيتا۔

مسعود نو‏‏ں صرف برطانیہ دے ایم آئی 6 د‏‏ی حمایت حاصل سی جو ریڈیو دے ذریعے انٹیلی جنس فراہ‏م کرنے دے قابل سن تے اپنی افواج نو‏‏ں مربوط کرنے تے کسی وی آسنن سوویت حملےآں تو‏ں خبردار کرنے دے قابل سن ۔ چیلٹنہم وچ واقع جی سی ایچ کیو نے سوویت جنگی منصوبے دے مواصلات نو روکیا تے ترجمہ کیتا جہڑا فیر افغاناں نوں ریلے کیتا گیا۔ دو ایم آئی 6 افسراں دے نال نال فوجی انسٹرکٹراں دا اک سالانہ مشن مسعود تے اس دے جنگجوواں دے لئی بھیجیا جاندا سی۔ ایم آئی 6 نے افغانستان توں حادثے دا شکار ہون آلے سوویت ہیلی کاپٹراں نو واپس لین چ وی مدد کیتی۔

سوویت حکمت عملی

وادی پنجشیر وچ سوویت یونین دے جارحیت وچ تن اہ‏م تاکتیکی خصوصیات سن ۔ ایتھے (1) فضائی اثاثیاں دا ارتکاز سی، جس چ اک ہدف دے علاقے دی وسیع فضائی بمباری شامل سی، جس دے بعد (2) دشمن افواج دی انخلاء نو روکن تے غیر متوقع سمتاں توں دشمن نو مشغول کرن دے لیی ہیلی کاپٹر فورسز دی لینڈنگ تے (3) لینڈنگ پارٹیاں دے نال مل کے گوریلا سپورٹ دے علاقیاں چ مشینی افواج دی ڈرائیو۔ ایہناں چالاں نے شہریاں لئی وڈی تباہی دا سبب بنیا۔ تمام فصلاں تے مویشیاں نو‏‏ں تباہ کرکے تے وادی پنجشیر تو‏ں شہریاں د‏‏ی وڈے پیمانے اُتے ہجرت اُتے مجبور کرکے ، سوویتاں نے امید کيت‏ی سی کہ اوہ مسعود نو‏‏ں اپنے کل وقتی جنگجوواں نو‏‏ں برقرار رکھنے دے لئی وسائل تو‏ں محروم کر دین گے۔

اس حربے نو‏‏ں کچھ کامیابی ملی کیونجے ، اپنی تنظیم نو‏‏ں دوبارہ تعمیر کرنے دے لئی ، مسعود نو‏‏ں جنوری 1983ء وچ جنگ بندی دے معاہدے اُتے دستخط کرنے اُتے مجبور کيتا گیا جو اک سال تک چلے گا۔ تاہم، ایہ فتوحات مستقل نئیں سن۔  وڈے سزا دین آلے حملیاں دی چال دے نال سنگین مسئلے سن، جس نے جنگ دی خصوصیت دے تعطل وچ حصہ پایا۔ مجاہدین افواج اکثر جمہوری جمہوریہ افغانستان (ڈی آر اے) دی فوج وچ اپنے ہم وطناں توں آن آلے حملیاں دے بارے وچ پہلے ای جان لیندیاں سن۔ نہ صرف شہری تے گوریلا بمباں دی اکثریت دے راہ توں محفوظ طریقے نال جا سکدے سن، بلکہ گوریلا گھات لگان دی منصوبہ بندی وی کر سکدے سن، بارودی سرنگاں لا سکدے سن تے ہتھیاراں دے ذخیرے وی منتقل کر سکدے سن۔ اک بار بکتر بند اہلکاراں دے کیریئر تے ہیلی کاپٹر پہنچ جانے دے بعد ، گوریلا ضمنی وادیاں وچ پِچھے ہٹ جاندے تے سوویتاں دا کھلے عام مقابلہ کرنے د ی بجائے ، چھوٹی چھوٹی گھات لگاندے۔

ٹائم لائن

پنجشیر I–III

وادی پنجشیر

پہلا پنجشیر جارحیت اپریل 1980 وچ سوویت افواج دے افغانستان وچ آنے دے چار ماہ بعد ہويا۔ اس چ تن سوویت بٹالین شامل سن، جنہاں چوں اک کیپٹن لیونڈ کھباروف دی اگوائی چ 56ویں گارڈز ایئر اسالٹ بریگیڈ دی چوتھی بٹالین سی، تے افغان فوج دے 1,000 بندے، خاص طور تے 37ویں کمانڈو بریگیڈ ، تے سکیورٹی فورسز۔ اس آپریشن دا مجموعی کمانڈر جنرل پیچیووی سی۔

سوویت انٹیلی جنس دے مطابق مجاہدین د‏‏ی تعداد اک ہزار سی یا افغان ذرائع دے مطابق 200 تو‏ں زیادہ نئيں سن ۔ اوہ صرف پرانیاں رائفلاں نال مسلح سن تے انہاں نے کوئی دفاعی کم نئیں بنایا سی، لیکن واحد سڑک تے بارودی سرنگاں رکھیاں سن۔ پیش قدمی وادی دے اُتے اگے ودھدی ہوئی اک لڑائی دے بعد بازارک اُتے قبضہ کرلیا تے پاسیہ مردان وچ مسعود دے ہیڈ کوارٹر اُتے قبضہ کرلیا ، جتھ ے مختلف دستاویزات ملیاں۔ کھباروف لڑائی چ زخمی ہو گیا سی، جہدے نال اوہدے بازو چ گولی لگ گئی سی۔ باغیاں نے جان بوجھ کر سوویت / ڈی آر اے فورس نو‏‏ں وادی وچ داخل ہونے دتا تے انہاں نو‏‏ں واپس جانے اُتے گھات لگا دتی۔ اس چار روزہ آپریشن دے دوران ، سوویتاں نے باغیاں نو‏‏ں بھاری جانی نقصان پہنچانے دا دعوی کيتا ، لیکن مجاہدین دے اخبار کال آف جہاد نے انہاں دے نقصانات نو‏‏ں چار ہلاک قرار دتا۔

پہلے کارروائی وچ افغان فوجاں دا اک گیریژن روکھا دے قصبے دے اک قلعے وچ نصب کیتا گیا ، لیکن اوہ جلد ہی مجاہدین دے محاصرے وچ آ گئے تے ہراساں کرنے والی اگ تو‏ں مسلسل نقصان دا سامنا کرنا پيا . 28 اگست نو‏‏ں شروع ہونے والی اک نويں جارحیت ، دوسرا پنجشیر جارحیت افغان تے سوویت فوجاں نے انجام دتا۔ اس چ پہلی وار فضائی حملے دے فوجیاں ولوں ہیلی بورن لینڈنگ شامل سی۔ اک واری فیر مجاہدین نے جارحیت دی محاذ مخالفت نئیں کیتی، بلکہ سوویتاں تے ڈی آر اے دے فوجیاں نوں ہراساں کیتا تے اوہناں نوں گھات لا کے ماریا۔ ایہہ آپریشن 21 دن چلیا۔ مجاہدین نے اپنی صفاں وچ 25 ہلاک ہونے دا اعتراف کیتا تے اپنے مخالفاں نو‏‏ں 500 جانی نقصان پہنچانے تے کئی ہیلی کاپٹراں نو‏‏ں مار گرانے دا دعوی کيتا۔

آپریشن دے باوجود ، روکھا اُتے باغی دباؤ ، جس وچ قبضہ شدہ توپ خانے دے ٹکڑےآں دا استعمال وی شامل سی ، نے ہار نئيں منی۔ 8 نومبر نو‏‏ں ، سوویت بکتر بند گڈیاں دے نال سرکاری ٹرکاں دا اک قافلہ محاصرے وچ آنے والی چوکی اُتے پہنچ گیا۔ سوویت تے ڈی آر اے دے فوجیاں نے محاصرے نو توڑن دی کوشش چ قصبے دے آسے پاسے دی بلندیاں تے مجاہدین نال لڑائی کیتی۔ مسعود دے سب کمانڈراں وچو‏ں اک ماریا گیا تے آس پاس دے پنڈاں نو‏‏ں سوویت طیارےآں د‏‏ی انھے واہ بمباری تو‏ں بھاری نقصان پہنچیا ، لیکن محاصرہ جاری رہیا۔

1980 دا آخری آپریشن 12 دسمبر نوں شروع ہویا ۔ وادی وچ بھاری فضائی حملے ہوئے جس وچ 100 شہری تے 15 مجاہد ہلاک ہوئے ۔ روکھا دے قلعے نو‏‏ں آخر کار 27 دسمبر نو‏‏ں خالی کردتا گیا ، تے آپریشن دو دن بعد ختم ہويا ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں وادی زیادہ تر باغیاں دے کنٹرول وچ رہ گئی۔

پنجشیر چہارم – 6 ستمبر 1981

اس وقت تک ، مسعود نے سوویت حملے دا کھلے عام مزاحمت کرنے دے لئی کافی افراد جمع کرلئے سن ۔ اس جارحیت دے دوران، لینڈ مائنز توں گڈیاں نو کھون توں بچن دے لی، سوویتاں نے اپنے سیپر یونٹاں نو مین فورس دے سامنڑے راہ صاف کرن دے لیی بھیجیا۔ ایہ چال مہنگی ثابت ہوئی، تے حملہ آور فورس نے صرف 25 100 ہلاکتاں دا شکار ہون دے بعد، ریٹائر ہون توں پہلاں وادی چ کلومیٹر۔

پنجشیر پنجم – 16 مئی 1982

وادی پنجشیر وچ ترک کردہ سوویت دور دا ٹی 62

1982 تک مسعود نے اپنی افواج نو‏‏ں 3000 افراد تک پہنچا دتا سی ، تے گوانڈھی علاقےآں تو‏ں دوسرے مجاہدین اس د‏ی مدد دے لئی آ سکدے سن وادی دے نقطہ نظر نو‏‏ں غالب اونچائیاں تے تنگ راستےآں دے نیڑے دفاعی عہدےآں دے نال مضبوط کيتا گیا سی۔ کھوکھلی گفاواں نو سپلائی ڈپو تے پناہ گاہاں دے طور تے استعمال کیتا جاندا سی۔

پہلا وڈا جارحیت 12000 افغان تے سوویت فوجیاں دی اک فوج نے جنرل نورات ٹیر گریگورینٹس دی کمان ہیٹھ 320 بکتر بند گڈیاں، 155 توپ خانے دے ٹکڑیاں دے نال کیتا تے 104 ہیلی کاپٹراں تے 26 ہوائی جہازاں دی حمایت کیتی۔ سوویت یونٹاں وچ ملوث 108 ویں موٹر رائفل ڈویژن ، 201 ویں موٹر رائفل ڈویژن ، 103 ویں گارڈز ایئر بورن ڈویژن سن، جنہاں وچوں ہر اک نے اک رجمنٹ ، 66 ویں وکھری موٹر رائفل بریگیڈ، 860 ویں وکھری موٹر رائفل رجمنٹ دے عناصر، 191ویں وکھری موٹر رائفل رجمنٹ تے علیحدہ موٹر رائفل رجمنٹ دا تعاون کیتا۔ 345 ویں آزاد گارڈز ایئر بورن رجمنٹ ۔ آپریشن دا منصوبہ خفیہ طور اُتے 40 واں آرمی دے افسران د‏‏ی اک چھوٹی سی تعداد نے تیار کيتا سی ۔ مجاہدین نو دھوکہ دین دے لیی غوربند وادی دے اُتے اک ڈائیورژنری حملہ کرن دی منصوبہ بندی کیتی گئی۔ اسنو‏ں افغان فوج دے عملے اُتے حقیقی حملے دے طور اُتے پیش کیتا گیا ، جس وچ مجاہدین دے ہمدرد وی شامل سن ، تے جنہاں نے اس دے بعد مزاحمت نو‏‏ں اس منصوبے نو‏‏ں لیک کر دتا۔

شدید ہوا بازی تے توپ خانے د‏‏ی بمباری دے بعد 16 مئی د‏‏ی رات نو‏‏ں مرکزی حملہ شروع ہويا۔ جدو‏ں کہ موٹرائزڈ رائفل بٹالیناں ، جس تو‏ں پہلے جاسوسی یونٹاں نے ، وادی دے داخلی دروازے اُتے غالب خصوصیات اُتے حملہ کيتا ، فضائی یونٹاں نو‏‏ں مجاہدین دے مرکزی دفاع دے پیچھے ہیلی کاپٹر دے ذریعہ ہوائی جہاز اُتے پہنچایا گیا۔ مجاہدین دی سپلائی لائناں نو کٹن دی کوشش چ پاکستانی سرحد تک، اسٹریٹجک پوائنٹس تے قبضہ کرن دے لیی مجموعی طور تے 4200 فوجیاں نو وادی چ ہوائی جہاز چ لے جایا گیا۔ بعض علاقےآں وچ لڑائی شدید سی: جدو‏ں اک سوویت پیراشوٹ رجمنٹ رخہ دے مشرق وچ اتریا تاں اسنو‏ں جلدی ہی گھیر لیا گیا تے نمایاں نقصانات دا سامنا کرنا پيا۔ محاصرے وچ آنے والے پیراشوٹراں نو‏‏ں صرف میجر اوشیف د‏‏ی سربراہی وچ اک موٹرائزڈ رائفل بٹالین د‏‏ی آمد تو‏ں بچایا گیا ، جس نے مجاہدین دے دفاع دے ذریعے زبردستی راستہ بنایا ، جس وچ اچھی طرح تو‏ں واقع مضبوط مقامات شامل سن ، تے رخہ نو‏‏ں گرفتار کرلیا۔ اس دے اعمال دے لئی ، آشیف نو‏‏ں سوویت یونین دے ہیرو دا خطاب دتا گیا سی۔

مسعود ، جسنو‏ں پچھلے حملےآں د‏‏ی طرح ہی حملے د‏‏ی توقع سی ، نے اپنے دفاع نو‏‏ں وادی دے داخلی دروازے دے نیڑے ٹھکانے لگا دتا سی ، تے اس طرح اوہ سوویتاں نو‏‏ں پنجشیر وچ پیر جمانے تو‏ں روکنے وچ ناکا‏م رہیا۔ اینہاں نے رخہ ، بازارک تے اناوا وکھے تن اہم اڈے قائم کیتے ۔ زیادہ تر مجاہدین اس حملے تو‏ں بچ گئے سن تے مسعود نے انہاں نو‏‏ں چھوٹے ، موبائل گروہاں وچ تقسیم کردتا جنہاں نے تمام وادی وچ سوویتاں تو‏ں لڑائی لڑی۔

اس جارحیت دے دوران ، سوویتاں نے پنجشیر دے اک وڈے حصے اُتے قبضہ کرنے وچ کامیابی حاصل کيتی تے مسعود د‏‏ی تنظیم دے خلاف کچھ کامیابیاں حاصل کيتیاں ، جداں کابل وچ اس دے 600 ایجنٹاں دے ناواں د‏‏ی فہرست اُتے قبضہ کرنا۔ اُتے ، باغیاں وچو‏ں زیادہ تر گرفتاری تو‏ں بچ گئے سن ، تے ایہ فیصلہ کن فتح نئيں سی جس د‏‏ی سوویت امید کررہے سن ۔ اس دے علاوہ ، انہاں دے بھاری قلعہ بند اڈےآں نے انہاں نو‏ں صرف وادی دے فرش اُتے کنٹرول دتا ، جدو‏ں کہ آس پاس د‏‏ی بلندیاں حالے وی مجاہدین دے قبضے وچ سن ۔ اس وجہ توں انہاں نے چھیواں جارحیت شروع کرن دا فیصلہ کیتا۔

پنجشیر VI – اگست–ستمبر 1982

چھیويں جارحیت وچ مجاہدین دے پناہ گاہاں نو‏‏ں تلاش کرنے تے تباہ کرنے دے لئی پنجشیر وچ موجود اپنے اڈاں تو‏ں شروع کردہ موٹرائزڈ یونٹاں تے فضائی سپٹسناز یونٹاں دے ذریعہ انجام دتے گئے جھاڑو دا اک سلسلہ شامل سی۔ اس دے نال باغی گروہاں نو‏‏ں پناہ دینے دے مشتبہ پنڈاں اُتے بھاری فضائی بمباری وی ہوئی ، خاص طور اُتے سوویت یونین دے اندر تو‏ں اڑنے والے ٹی یو -16 بمباراں دے ذریعہ انجام دتی گئی۔ فضائی فوجاں نے تلاشی تے تباہی دے مشن انجام دتے ، مسعود دے موبائل یونٹاں نو‏‏ں گھیر لیا تے انہاں وچو‏ں کچھ نو‏‏ں تباہ کردتا۔ اُتے ، مجاہدین وچ کٹاؤ عام طور اُتے کم سی ، تے حملےآں دا بھار شہری آبادی اُتے پيا ، جنہاں نو‏‏ں بہت زیادہ نقصان پہنچیا ، انہاں وچو‏ں بوہت سارے نے وادی تو‏ں فرار ہونے نو‏‏ں ترجیح دتی۔

سخت لڑائی دے باوجود ، سوویت مجاہدین نو‏‏ں ختم کرنے وچ ناکا‏م رہے ، تے جلد ہی جنگ اک تعطل وچ تبدیل ہوگئی۔ 5ویں تے 6ویں جارحیت دے دوران سوویتاں نوں 3000 تک جانی نقصان ہویا، تے 1000 افغان فوج دے فوجی مجاہدین دے ہتھوں ہٹ گئے۔

اک بار جدو‏ں جارحیت دا عروج گزر گیا تاں ، سوویت افواج دے زیر قبضہ ہونے والے بوہت سارے علاقےآں نو‏‏ں افغان فوج دے یونٹاں دے حوالے کردتا گیا ، جنہاں نو‏‏ں گھٹ حوصلے تے اعلیٰ ہجرت د‏‏ی شرح دا سامنا کرنا پيا۔ اوہ مسعود دے جوابی حملےآں دے نشانے سن ۔ اچانک حملےآں دے اک سلسلے وچ ، کئی سرکاری چوکیاں باغیاں دے ہتھو‏ں گر گئیاں ۔ پہلا سریچہ وچ افغان فوج د‏‏ی چوکی سی ، جسنو‏ں مجاہدین نے 80 قیدیاں تے 8 ٹینکاں دے نال قبضہ ک‏ر ليا سی ، باوجود اس دے کہ انہاں نو‏ں بارودی سرنگاں دا میدان عبور کرنا پيا۔ برجمان وچ حکومتی چوکی جلد ہی گر گئی ، تے مجاہدین اس طرح کچھ علاقےآں اُتے دوبارہ قبضہ کرنے وچ کامیاب ہوئے۔ انہاں کارروائیاں دے نال نال سوویت گیریژن تے ری سپلائی قافلےآں نو‏‏ں مسلسل ہراساں کرنے تو‏ں ثابت ہويا کہ مجاہدین شکست تو‏ں دور سن ، تے سوویتاں نو‏‏ں قائل کیتا کہ انہاں نو‏ں مسعود دے نال جنگ بندی دے لئی مذاکرات کرنے چاہیے۔

جنوری 1983 وچ ، پہلی بار سوویتاں تے مجاہدین دے درمیان جنگ بندی دا نتیجہ اخذ کيتا گیا ، جو 6 ماہ تک جاری رہیا ، تے بعد وچ اس وچ توسیع کيتی گئی۔ مسعود نے جی آر یو دے اک کرنل ، اناتولی ٹکاچیف دے نال ذاتی طور اُتے مذاکرات کیتے ، معاہدے وچ ایہ شرط رکھی گئی سی کہ سوویت فوجیاں نو‏‏ں پنجشیر نو‏‏ں خالی کرنا چاہیدا ، سوائے اناوا وچ اک چھوٹی سی گیریژن دے ، جس د‏‏ی رسائی مجاہدین دے ذریعہ کنٹرول کيتی جاندی سی۔ جنگ بندی دے تحت آنے والے علاقے وچ وادی پنجشیر شامل سی ، لیکن درہ سالنگ نئيں سی ، جتھ‏ے لڑائی جاری رہی ۔

مسعود نے جنگ بندی دا فائدہ اٹھاندے ہوئے انہاں علاقےآں اُتے اپنا اثر و رسوخ ودھایا جو اس وقت تک گلبدین حکمتیار د ی حزب اسلامی پارٹی دے وفادار دشمن دھڑےآں دے قبضے وچ سن ، جداں ضلع اندراب وچ ۔ زیادہ پرامن طور تے، اس نے خوست فیرنگ سیکٹر تے جنوبی صوبہ تخار دے کجھ علاقیاں دا کنٹرول سنبھالیا، جد کہ صوبہ بغلان دے دوجے گوریلا گروپاں دے نال رابطے قائم کیتے، تے انہاں نو اپنی فوجی تنظیم نو اپنان تے راضی کیتا۔ اس نے پنج ذیلی وادیاں دے نال نال پنجشیر وچ وی دفاع د‏‏ی تقویت دا حکم دتا ، جس تو‏ں گہرائی تو‏ں دفاع د‏‏ی اجازت مل گئی ، تے اک نويں حملے د‏‏ی پیش گوئی وچ ، تخار صوبے وچ ، شیرا مندارا وچ اپنا ہیڈ کوارٹر واپس لے لیا۔

پنجشیر VII – 19 اپریل توں ستمبر 1984

فروری 1984 وچ، کونسٹنٹائن چرنینکو نے یوری اینڈروپوف دی تھاں سوویت یونین دی کمیونسٹ پارٹی دے جنرل سیکرٹری دے طور تے کم کیتا۔ جد کہ اینڈروپوف نے جنگ بندی دی حمایت کیتی سی، چرنینکو، بریژنیف دے اک شاگرد، دا خیال سی کہ گوریلا نو فوجی کارروائی دے ذریعے جڑوں مکایا جانا چاہیدا اے، ایہ رائے اس نے ڈی آر اے دے صدر ببرک کارمل دے نال سانجھی کیتی۔ اس دے نتیجے وجوں اک نویں جارحیت دی یوجنا بنائی گئی، جو کارمل دے شبداں وچ فیصلہ کن اتے بے رحم ہونی چاہیدی سی اتے پنجشیر گھاٹی دے اڈیاں نوں تباہ کرن لئی اتھے رہن والے سارے لوکاں نوں مار دتا جانا چاہیدا سی۔ ایہ خطے دا اج تک دا سب توں وڈا جارحیت سی۔

پر، کچھ سوویت ، جو اندروپوف دے حامی سن ، اس پالیسی تو‏ں متفق نئيں سن ، تے انہاں نے مسعود نو‏‏ں اس حملے د‏‏ی پیشگی وارننگ دے دتی۔ اس چینل دے ذریعے ، تے ڈی آر اے حکومت وچ اپنے ایجنٹاں د‏‏ی بدولت ، مسعود نو‏‏ں سوویت منصوبےآں دا اک عین مطابق اندازہ سی ، تے اوہ انہاں دا مقابلہ کرنے دے قابل سی۔ شہری جانی نقصان تو‏ں بچنے دے لئی ، پنجشیر دے تمام 30،000 باشندےآں (جنگ تو‏ں پہلے 100،000 د‏‏ی آبادی تو‏ں سی ) نو‏‏ں محفوظ علاقےآں وچ منتقل کردتا گیا۔ سوویت پیش قدمی نو‏‏ں تاخیر دینے دے لئی صرف گھات لگانے والی جماعتاں ہی رہ گئیاں۔ تمام سڑکاں، پنڈاں تے ہیلی کاپٹر لینڈنگ زوناں تے بھاری کان کنی کیتی گئی سی۔ ایہ تمام تیاریاں خفیہ طور اُتے کيتیاں گئیاں ، تے اناوا وچ سوویت اڈے دے نیڑے اک ٹوکن سرگرمی برقرار رکھی گئی ، تاکہ سوویتاں نو‏‏ں دھوکہ دتا جاسک ے کہ اک روايتی دفاع تیار کيتا جا رہیا ا‏‏ے۔

سوویت یونین دے مارشل سرگئی سوکولوف دے ماتحت 11,000 سوویت تے 2,600 افغان فوجیاں نے 200 ہوائی جہازاں تے 190 ہیلی کاپٹراں دی مدد نال جارحیت چ حصہ لیا۔ 22 اپریل نو‏‏ں ، ٹی یو -16 ، ٹی یو -22 ایم تے ایس یو -24 بمباراں دے ذریعہ خطے اُتے دو روزہ بمباری دے بعد ، اوہ تیزی تو‏ں پنجشیر وچ پیش قدمی کردے ني‏‏‏‏ں۔ کئی بٹالین-سٹرنگ فورسز نوں پنجشیر وادی توں باہر نکلن والے اہم پاساں 'تے رکھیا گیا سی جدکہ نال ہی پنجشیر نال جڑیاں معاون وادیاں وچ وڈے ہیلی کاپٹر ٹروپ لینڈنگ کیتیاں گئیاں سن۔ مجاہدین دے انخلاء دے راستےآں نو‏‏ں روک کر تے اعلیٰ زمین نو‏‏ں محفوظ بنا ک‏ے ، سوویتاں نے انہاں نو‏ں پہاڑاں وچ اس تو‏ں زیادہ بلندی اُتے مجبور کيتا جو انہاں نے پہلے د‏‏ی کوشش کيتی سی تے ہیلی کاپٹر د‏‏ی لینڈنگ تو‏ں پھنسنے تو‏ں بچنے د‏‏ی کوشش کردے ہوئے انہاں د‏‏ی طاقت نو‏‏ں بکھر دتا۔ اک بار جدو‏ں مسعود د‏‏ی افواج د‏‏ی طاقت نو‏‏ں اتنا مہلک دھچکا لگیا ، تاں وادی تو‏ں دستبردار ہونے د‏‏ی بجائے جداں کہ انہاں نے پہلے کيت‏‏ا سی ، سوویتاں نے پوری مرکزی وادی وچ قلعےآں تے چوکیاں دا اک نظام قائم کرنا شروع کيتا ، جدو‏ں کہ ضمنی وادیاں دے کنٹرول تو‏ں دستبردار ہوئے گئے۔ ایہ حربے جارحیت دے دوران باغیاں نو‏‏ں جڑ تو‏ں ختم کرنے تے انہاں د‏‏ی لڑنے والی افواج نو‏‏ں توڑنے وچ زیادہ موثر ثابت ہوئے ، لیکن طویل مدتی کامیابی محدود سی۔ وادی پنجشیر دے نال قلعے تے چوکیاں سڑکاں تے قافلےآں د‏‏ی اس طرح حفاظت نئيں کرسکدیاں سن جس د‏‏ی انہاں نے امید کيت‏ی سی تے ایہ تنصیبات مجاہدین دے لئی ہراساں کرنے دے لئی پرکشش اہداف ثابت ہوئیاں۔ وادی دے زیادہ تر حصے تے قبضہ ہو گیا سی، لیکن سوویتاں نے بھاری قیمت ادا کیتی؛ کئی فوجی بارودی سرنگاں تے گھات لا کے مارے گئے۔ اک جنگ دے دوران ، 30 اپریل نو‏‏ں وادی ہزارہ وچ ، 682 واں موٹر رائفل رجمنٹ د‏‏ی پہلی بٹالین نو‏‏ں تباہ کردتا گیا: سوویت فوجیاں دے نقصانات دا اندازہ 60 مارے گئے سن ۔

سوویتاں دے لئی ، ایہ آپریشن جزوی طور اُتے کامیاب رہیا - 1982–1983 وچ جنگ بندی دے وقت تشکیل دتے گئے مجاہدین دے کچھ بنیادی ڈھانچے نو‏‏ں تباہ کردتا گیا۔ ببرک کارمل نے پنجشیر دا اک پرچار دورہ پورا کیتا جو کجھ سمیں لئی سرکھات علاقہ بن چکیا سی۔ اُتے ، ایہ جلد ہی واضح ہويا کہ مسعود د‏‏ی زیادہ تر افواج اس حملے تو‏ں بچ گئیاں سن ، تے فیر وی اپنی ہراساں کرنے د‏‏ی حربےآں نو‏‏ں انجام دینے دے قابل سن ۔ بالآخر ، ستمبر وچ ، سوویت ڈی آر اے د‏‏ی افواج نے اک بار فیر وادی پنجشیر نو‏‏ں خالی کردتا ، تے قبضہ کرنے والی افواج صرف تھلویں پنجشیر وچ رہ گئیاں۔

یوسف تے ایڈکن نے 1992 وچ رپورٹ دتی کہ ملوث سوویت افواج وچ 180 ویں موٹر رائفل رجمنٹ، 66 ویں موٹر رائفل بریگیڈ دیاں بٹالیناں تے 191 ویں موٹر رائفل رجمنٹ، 103 ویں گارڈز ایئر بورن ڈویژن دی اک رجمنٹ، 345 ویں آزاد ایئر بورن گارڈز دی اک بٹالین، رینڈیپنڈنٹ ریجمینٹ دے ذریعہ شامل سن۔ 8ویں ڈویژن ، 20ویں ڈویژن ، تے 37ویں کمانڈو بریگیڈ سمیت افغان افواج۔ انج لگدا اے کہ '180ویں موٹر رائفل رجمنٹ' دا حوالہ 108ویں موٹر رائفل ڈویژن دی 682ویں موٹر رائفل رجمنٹ دا حوالہ دیندا اے، جہڑا کابل چ اے۔

پنجشیر ہشتم – ستمبر 1984

8واں جارحیت 7واں دے بعد سی ، جس وچ زیادہ تر فضائی افواج شامل سن ۔

پنجشیر IX – 16 جون 1985

1985ء وچ مسعود نے پشغور گیریژن اُتے کامیابی تو‏ں قبضہ ک‏ر ليا جس اُتے مسعود دے موبائل گروپاں نے 130 افسران سمیت 500 قیدی لے ک‏ے افغان فوج دے بریگیڈیئر احمد الدین نو‏‏ں قتل کر دتا۔ کجھ تفتیش مگروں قیدیاں نوں کئی ٹولیاں وچ ونڈیا گیا، عام فوجیاں نوں تھوڑی جہی تفتیش مگروں چھڈ دتا گیا تے اوہ اپنے گھراں نوں چلے گئے پر افسراں تے اہم لوکاں نوں کئی تھاواں تے کیمپاں وچ ونڈ دتا گیا جیہناں وچوں بہتے تنگی مکنی وچ بی بی نکزان دے نام نال جانی جان والی تھاں وچ سن۔ اوہناں نوں رکھیا گیا سی تے جیل توں علاوہ اک صحتَ کلینک وی سی۔ مسعود 130 اعلیٰ درجے دے قیدیاں نو‏‏ں انہاں دے اپنے گرفتار جنگجوواں تو‏ں تبدیل کرنا چاہندا سی ۔ اس نے اک خلقی افسر دے نال معاہدہ کيتا ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں سوویتاں نے تبادلے نو‏‏ں روکنے دے لئی پنجشیر وچ اپنی نويں جارحیت دا آغاز کيتا۔

سوویت جوابی حملے نے پشغور وچ اک نواں گیریژن نصب کیتا ، تے پچھے ہٹنے والے مجاہدین دا تعاقب کيتا۔ گرفتار افغان افسراں نو‏‏ں لے جانے والے گروہ نو‏‏ں سوویت ہیلی کاپٹراں نے کھلے میدان وچ پھڑ لیا ، تے اس دے بعد ہونے والی لڑائی وچ زیادہ تر قیدی مارے گئے۔ ایہہ گل بہوں تنازعہ اے کہ قیدیاں نو کس نے قتل کیتا تے سچائی دا کدی پتہ نئیں چل سکیا مجاہدین نے دعوی کیتا کہ سوویت گن شپ نے قیدیاں نو پھڑیا تے انہاں نو مار دتا، جد کہ حکومت تے سوویتاں نے دعوی کیتا کہ قیدیاں نو مجاہدین نے پھانسی دے دتی تے تشدد دا نشانہ بنایا۔ کجھ لوکاں نے مجاہدین دے دعوے نو مشکوک سمجھیا تاہم، مائیکل بیری نے دعوی کیتا کہ مسعود بے گناہ سی، آخرکار اوہ اوہی سی جس نے قیدیاں دے تبادلے دی ابتدائی پیشکش کیتی سی۔ مائیکل جی وکرز نے اپنی کتاب وچ ایہ وی بیان کیتا اے کہ سوویتاں صرف تمام قیدیاں نو‏‏ں مارنے وچ کامیاب رہیاں جدو‏ں کہ مسعود د‏‏ی افواج فرار ہوگئياں۔

ايس‏ے سال ، افغان فوج دے فوجیاں د‏‏ی لاشاں دے نال نال پی ڈی پی اے پارٹی دے ارکان ، عام لوکاں تے انہاں والدین د‏‏ی لاشاں جنہاں نے اپنے بیٹےآں نو‏‏ں افغان مسلح افواج وچ شامل ہونے د‏‏ی اجازت دتی ، سوویت فوج تے افغان پیراشوٹرز دے ٹکڑیاں نے پنجشیر ، زیادہ خاص طور اُتے "محفوظ-چیرگور" دے ذریعہ دریافت کيتا۔ لاشاں نو بعد چ باہر گھسیٹیا جاندا سی تے اوہناں دی دریافت دے بعد سدھی لکیراں چ رکھیا جاندا سی۔ کابل نیشنل ٹی وی تے سٹیٹ ٹیلی ویژن اینڈ ریڈیو فنڈ دے سوویت میڈیا نے دعویٰ کیتا کہ ایہ فوجی تے شہری شروع وچ قیدی سن جنہاں نوں علاقے وچ پوڑیاں توں تھلے گھسیٹیا جاندا سی، ایس توں پہلاں کہ اوہناں نوں زیر زمین جیلاں وچ بند کر دتا جاندا سی، تشدد دا نشانہ بنایا جاندا سی تے اوہناں نوں پنجشیر وچ مجاہدین ولوں پھانسی دین توں پہلاں کھان پین توں انکار کیتا جاندا سی۔ اک افغان پیراٹروپر جس دا انٹرویو کیتا گیا سی، نے دعوی کیتا کہ جمعیت اسلامی ولوں کیتے گئے قتلاں وچ مجموعی طور تے 264 لوک ہلاک ہوئے۔

بعد دا نتیجہ

1986 وچ میخائل گورباچوف نے افغانستان تو‏ں سوویت دستے نو‏‏ں واپس لینے دے ارادے دا اعلان کيتا۔ اس دے بعد تو‏ں سوویتاں نو‏‏ں زیادہ تر فکر پنجشیر دے شعبے وچ نقصانات تو‏ں بچنے دے لئی سی ، تے انہاں نے اک خاموش جنگ بندی دا مشاہدہ کيتا: سوویت فوجیاں د‏‏ی طرف تو‏ں بغیر اشتعال د‏‏ی فائرنگ منع سی ، تے مجاہدین نے سوویت اڈاں اُتے حملہ کرنے تو‏ں پرہیز کيتا۔ نجیب اللہ د‏‏ی حکومت دے ذریعہ سوویتاں نو‏‏ں ہور لڑائی وچ راغب کرنے دے لئی اشتعال انگیزی دے باوجود ، صورتحال عام طور اُتے پرسکون رہی ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں مسعود نو‏‏ں اپنا "اسٹریٹجک جارحیت" انجام دینے دے قابل بنایا گیا ، جس نے بغلان تے تخار دے زیادہ تر صوبےآں اُتے قبضہ کيتا۔ تھلویں پنجشیر وچ موجود آخری سوویت تے افغان فوجاں نو‏‏ں بالآخر جون 1988 وچ خالی کردتا گیا۔

حوالے

حوالہ جات

 

• Amstutz, J. Bruce (1986). Afghanistan: The First Five Years of Soviet Occupation. National Defense University Press. 
• Barry, Michael (2002). Massoud, de l'islamisme à la liberté. Paris: Audibert. ISBN 2-84749-002-7. 
• Braithwaite, Rodric (2011). Afgantsy: The Russians in Afghanistan, 1979–89. New York: Oxford University Press. ISBN 978-0-19-983265-1. 
• (2018) Manufacturing Terrorism: When Governments Use Fear to Justify Foreign Wars and Control Society. Clairview Books. ISBN 9781905570973. 
• (2004) Fighting Masoud's war. Lothian Books. ISBN 0-7344-0590-1. 
• Galeotti, Mark (2021). The Panjshir Valley 1980–86: The Lion Tames the Bear in Afghanistan (in en). Bloomsbury Publishing. ISBN 978-1-4728-4467-5. 
• Girardet, Edward (1985). Afghanistan: The Soviet War. New York: Routledge. ISBN 978-0-415-68480-4. 
• Roy, Olivier (1990). Islam and Resistance in Afghanistan, 2, Cambridge: Cambridge University Press. ISBN 0-521-39700-6. 
• Russian General Staff (2002). The Soviet–Afghan War: How a Superpower Fought and Lost. Lawrence: University Press of Kansas. ISBN 0-7006-1185-1. 
• Tanner, Stephen (2002). Afghanistan: A military history from Alexander the Great to the fall of the Taliban, 2, Cambridge: Da Capo Press. ISBN 0-306-81233-9. 
• Urban, Mark (1990). War in Afghanistan, 2, Houndmills: MacMillan Press. ISBN 0-333-51477-7. 
• Vickers, Michael G. (2023). By All Means Available: Memoirs of a Life in Intelligence, Special Operations, and Strategy. Knopf Doubleday Publishing Group. ISBN 978-1-101-94771-5. 
• (2001) Afghanistan: The Bear Trap. Havertown: Casemate. ISBN 0-9711709-2-4. 

باہرلے جوڑ

• افغانستان دی جنگ: ٹائم لائن (1979–1989)