کارا کرغیز خانیت

 

کارا کرغیز خانیت
رقبہ تے آبادی
سرکاری زبان	کرغیز
آبادی	50000 (۱۸۴۷)
حکمران
طرز حکمرانی	بادشاہی
قسم	سابقہ ملک ،  خانیت
نال بدلی	اسیک کول صوبہ ،  صوبہ چوئی
قیام تے اقتدار
	تاریخ
یوم تاسیس	۱۸۴۱
خاتمہ	۱۸۶۷
ویلے دیاں حدبندیاں

کارا کرغیز خانیت Кара-Кыргыз хандыгы
1842–1867
Kyzyl Tebetei
خانان کارا کرغیز (مغربی بروت) دا مقام 1847ء چ
راجگڑھ	سان تاش بیاسورون کوچکور
عمومی زباناں	کرغیز بولی
مذہب	اسلام
آبادی دا نام	کارا کرغیز
حکومت	بادشاہت
خان
• 1842–1854	اورمون نیازبیک
متنازع خان
• 1854–1867	اومیتالے
مقننہ	قرولتائی
تاریخی دور	وسطی ایشیا دی روسی فتح
• آغاز	1842
• اومون خان دی موت	1854
• روس وج انضمام	1867
آبادی
• 1847	～50,000 یورت
• 19ویں صدی دا ادھ	～1–1,200,000
ماقبل مابعد قوقند خانیت روسی ترکستان
موجودہ حصہ	کرغیزستان

کرغیز خانیت ، جسنوں خانان کارا کرغیز یا خانان اورمون وی کہیا جاندا اے ، موجودہ کرغزستان دے علاقے دے شمالی حصے وچ قائم ہونے والی کرغیز لوکاں د‏‏ی اک جاگیرداری ریاست سی جو 1841ء تو‏ں 1867ء تک قائم رہی۔ ایہہ خانان دا اعلان 1841ء چ اورمون خان دے پہل تے کئی اتلے کرغیز قبیلےآں دے اتحاد دے نتیجے چ کیتا گیا سی ، جہڑا خانان دا پہلا حکمران بنیا ۔ اورمون خان دی موت دے بعد ، اس دا بیٹا اومتالی اس دا جانشین بنے گا تے ٹوٹے ہوئے خانان اُتے حکومت جاری رکھے گا ، جتھ‏ے بعد وچ اسنو‏ں 1867ء وچ روسی الحاق دا سامنا کرنا پڑے گا ، آخر کار خانان حکومت دا خاتمہ ہويا۔

تریخ

روسی دستاویزات وچ ناں

انیہويں صدی د‏‏ی مختلف روسی دستاویزات وچ ، کرغیز نسلی گروہ دے آبادکاری دے علاقے نو‏‏ں دیکوکامینایا اوردا ، یا پہاڑی جنگجوواں دا اورڈا کہیا جاندا ا‏‏ے۔ اصطلاح Dikokamenny دو الفاظ diky-dikiy (وحشی، غیر مہذب؛ جنگجو) تے cam-kamenny (اس وقت روسی بولی وچ لفظ kamen دا ترجمہ پہاڑاں دے طور اُتے کیتا جاسکدا اے) دا مجموعہ اے ، جدو ں کہ لفظ Orda ، محمود الکاشگری د ی 11-11-11 دائرہ لغت دے مطابق ، "Odar" دے طور اُتے بیان کيتا گیا ا ے۔ "اوہ شہر جتھے خان رہندا اے"۔ قدیم ترک بولیاں د‏‏ی 20 ويں صدی د‏‏ی لغتاں وچ ، اس دا ترجمہ "اوہ جگہ جتھ‏ے خان رہندا اے " (روسی بولی وچ ، резиденция ہانا) دے طور اُتے کيتا گیا ا‏‏ے۔ معروف مشرقی ماہر بنیامین پی یودین نے اس تعریف نو‏‏ں وسعت دیندے ہوئے کہیا کہ روسی بولی وچ ، لہذا لفظ اوردا دا مطلب میدان خانہ بدوش ریاست یا خانہ بدوش یونین ا‏‏ے۔ اکیڈمیشن واسیلی ریڈلوف نے اس دے بارے چ درج ذیل گلاں نوٹ کیتیاں۔

“

قازق کرغز تے انہاں دے جنوب مشرقی گوانڈھی کارا(سیاہ) کرغز تہذیب دے بالکل اسی سطح اُتے ني‏‏‏‏ں۔ بولی ، رسم و رواج ، لباس ، رہائش گاہ دے نال نال پیشے تے طرز زندگی دے لحاظ تو‏ں سیاہ کرغیز قازق-کرغیز تو‏ں زیادہ مختلف نئيں نيں ، لیکن سیاہ-کرغیز د‏‏ی قسم قازقاں تو‏ں مختلف ا‏‏ے۔ ایہ گل خاص طور تے میرے لئی 1862ء چ نظر آندی سی، جدوں میں پہلی وار کارا-کرغیز بوغو قبیلے دا دورہ کیتا تے دریائے کارکیرا دے کنارے اوہناں نال ملاقات کیتی۔ کارا-کرغیزاں دا چہرہ التائی دے پہاڑ کلماکس تے تیلیوٹس دے چہرے نال بہت ملدا جلدا سی ۔ کالے کرغیز قازقاں توں بہت گھٹ وکھرے کپڑے پاندے نیں، صرف اک فرق جیہڑا میں ویکھیا اوہ چٹے فیلٹ نال بنے ہوئے کفتان، بینڈ تے ٹوپیاں سن، جہڑیاں قازقاں وچ بہت گھٹ ہوندیاں نیں. اوہناں دے کوٹھیاں دی سجاوٹ قازقاں توں بہتی وکھری نہیں ہندی، صرف کوٹھیاں وچّ ہی تہانوں قالین اتے کڑھائی والے لٹاں گھٹّ نظر آؤن گیاں۔ اس دے علاوہ ہر سرمئی گھر دے نیڑے اک نیزہ ہُندا اے ، جو قازقاں دے پاس نئيں ا‏‏ے۔

”

دریں اثنا، لفظ کارا-کرغیز دا تقریباً مطلب اے "سیاہ کرغیز"، کیونکہ ایہ انقلاب توں پہلے روسیاں نوں جانیا جاندا سی۔

اتحاد توں پہلے دی حیثیت

قبیلے بگھو تے سری باغیش دے کارا کرغیزاں دیاں اقسام (1857)، پاول کوشاروف

اٹھارہويں صدی دے وسط تو‏ں شروع ہوک‏ے وسطی ایشیا دے کرغزاں نو‏‏ں انہاں دے علاقائی تے جغرافیائی مقام د‏‏ی بنیاد اُتے دو اہ‏م گروہاں وچ تقسیم کیتا گیا: آرکالیک ( شمال مشرقی کرغیز ) تے اندیجانیک ( جنوب مغربی کرغز )۔ 1830 تے 1840 دے دہاکے تک، ایہ ونڈ ہور واضح ہو گئی۔ انیہويں صدی وچ ، کرغیزاں نو‏‏ں خانان کوکند نے فتح کيت‏‏ا تے انہاں نو‏‏ں اپنے رعایا دے طور اُتے اک قوم وچ متحد کيتا گیا تے اسلام دے نال متعارف کرایا گیا۔ کوکند دور دے دوران ، کرغیز قبائلی رہنماواں نو‏‏ں دتکا تے پارواناچی دے لقب ملے ، تے انہاں وچو‏ں کچھ اک اعلیٰ سردار بننے د‏‏ی خواہش رکھنے لگے۔ سال 1841 وچ ، مدلی خان د‏‏ی طاقت بخاران امارت نے دستبردار کردتی ، تے کوکند دے لوکاں نو‏‏ں بخارا منتقل کردتا گیا۔ اسی سال دے فورا بعد، نمنگان دے نیڑے اک عوامی تحریک آئی جس دی اگوائی اک فوجی رہنما نوزپ بی ایسنبے نے کیتی، اس نے کرغز، ازبک ، تاجک تے قپچک قبیلےآں نو اس تحریک اچ شامل ہون دی اگوائی کیتی تاکہ کوکنڈ دی سیاسی صورتحال توں فائدہ اٹھایا جا سکے تے شیرالی خان نو خان دی اصلاح دی کوشش اچ اک کٹھ پتلی دے طور تے نصب کیتا جا سکے۔ جداں کہ بیرونی خطرات تے وسطی ایشیا وچ غیر مستحکم سیاسی صورتحال مختلف تنازعات د ی وجہ تو ں ودھدی گئی جس وچ تجاوز کرنے والی روسی سلطنت وی شامل سی ، جو نیڑے چوکیاں قائم کررہی سی۔ وسطی ایشیا دے مختلف قبیلےآں نے صورتحال دے رد عمل دے طور اُتے اقدامات کرنا شروع کیتے ، مثال دے طور اُتے ، کینیساری قاسموف د‏‏ی قیادت وچ قازقاں نے قازق خانان تشکیل دتا سی ، جدو‏ں کہ ساریباگیش دے سربراہ اورمون نیازبک نے شمالی کرغزستان دے قبائل نو‏‏ں متحد کرنا شروع کيتا ، تے جلد ہی انہاں دا متحد خان بن جائے گا۔

خانان دی بنیاد توں پہلے، شمالی کرغیز قبیلےآں وچ اک مقبول شخصیت ابھری سی، اورمون نیازبک یولو، اوہ ساریباگیش قبیلے دے سب توں زیادہ بااثر قبیلےآں وچوں اک توں تعلق رکھدا سی، اوہ ممتکل بی دا پڑپوتا سی، متحدہ کرغیز قبیلے دا اک بی جس نے 18 ویں ویں وچ خرغز قبیلے دے خلاف جدوجہد کیتی سی۔ صدی، اس طرح اوہ 25 سال دی عمر وچ نمایاں ہون تے قبیلے دا سردار بنن دے قابل ہو گیا تے قبائلی انتظام وچ تجربہ کار سی۔ اورمون دے کول اک ماہر فوجی علم وی سی، اوہ گھوڑے تے سوار ہون دی تربیت حاصل کردا اے، تلوار تے نیزے دی لڑائی کرن دے قابل اے، کرش کشتی وچ ماہر اے، تے 18 سال دی عمر وچ اک جھگڑے وچ حصہ لیا سی، ایہناں علماں نے اوہنوں دوجے قبیلیاں تے قابو پان دے قابل بنا دتا۔

اورمون خان دور

قیام

جھیل اسیک کول کرغیز لوکاں دی خانہ بدوش تحریک (1856)، شوقان ولیخانوف۔

جداں کہ وسطی ایشیا 19 ویں صدی وچ اہم سیاسی تبدیلیاں توں گزردا اے، کرغیز لوکاں نے اپنے آپ نو اس رفتار دے نال جوڑیا، کرغیز قبائلی اشرافیہ نے 1842 دے گرمیاں وچ کوچکور پنڈ دے نیڑے اک کورولٹائی دا انعقاد کیتا، اسیک کول دے مغرب وچ، اندرونی تے بیرونی معاملات نال نمٹن دے طریقے تے تبادلہ خیال کیتا، کرغیز غیر شمالی مارگی دا فیصلہ سی قبائل، تے اک ساریباگیش قبیلے دے سربراہ جنتے باتر دی تجویز تے، ایہ فیصلہ کیتا گیا کہ اورمون نیازبک یولو نو شمالی کرغیز لوکاں دا خان قرار دتا جائے۔ سوویت مورخ ساؤل ابرامزون دے مطابق، کئی شرکاء سن جنہاں نے کورولٹائی تقریب وچ شرکت کیتی، انہاں وچو‏ں کچھ سولتو قبیلے، سیاک قبیلے دے اشرافیہ ارکان دے نال نال خانان کوکند دے نمائندےآں دے طور اُتے جنوبی کرغزستان دے اشرافیہ ارکان وی سن ۔

قدیم خانہ بدوش کرغیز روایات دے مطابق ، اورمون نو‏‏ں سرخ جوتیاں پہنی جاندیاں سن ، اسنو‏ں سفید فیلٹ اُتے بٹھایا جاندا سی ، تے اس دے سر اُتے ٹیبیٹی لگوا کر اسنو‏ں خان دے طور اُتے تاج پہنایا جاندا سی ۔ کرولتائی دے شریکاں دے سنمان لئی 9 چٹے گھوڑیاں دی قربانی دتی گئی ۔ فیر سرداراں تے اشرافیہ نے اک شاخ کٹ کے بیعت دا حلف لیا اک پابند عزم یا وعدہ کرنے دے علامتی اشارے دے طور اُتے ، تے اس تاجپوشی د‏‏ی تقریب دے ذریعہ ، شمالی کرغیز قبائل اُتے اورمون خان دے اعلیٰ اختیار د‏‏ی تصدیق کيتی گئی۔

اک نویں ریاست

نويں خانان حالے تک ابتدائی سی ، لہذا اورمون خان نے اسنو‏ں مضبوط کرنے د‏‏ی کوشش کيتی ، اس نے اک قانونی ضابطہ قائم کيتا جسنو‏ں اس نے اورمون یوکوو کہیا ، جس دا مطلب اے اورمون د‏‏ی تعلیمات یا تعلیمات جس وچ متعدد لوک رسماں ، فرمان تے اک فرمان وی شامل اے جس وچ اورمون نو‏‏ں کرغیز خان دا واحد قرار دتا گیا سی۔

خانان دے سفارتی تعلقات وچ اورمون دے ایلچیاں دے کئی گروہ سن جنہاں نو‏‏ں اس نے مختلف گوانڈھی ملکاں تے قبیلےآں جداں ازبک ، روس ، خانان کوکند تے طاقتور کرغیز قبائل وچ اک خصوصی سفارتی مشن وچ بھیجیا۔ لیکن خانان دے بیرونی معاملات ایماندار ہونے تو‏ں بہت دور سن ، ایہ نوٹ کيتا گیا کہ خانان کوکند ، تاشقند تے قازق دے غیر ملکی ایلچیاں دے خلاف "ہیرا پھیری ، مغرور ، تے دھوکہ دہی" دا عمل کرے گی ، لہذا معاملات نو‏‏ں دہشت گردی دے خلاف اورمونیکس بیان کيتا گیا سی جس د‏‏ی وجہ اورمون نے اپنے گوانڈھی ملکاں تو‏ں جعلی کارروائیاں د‏‏ی وجہ تو‏ں سی۔ فرغانہ تے تاشقند دے ازبک کنٹرول شہراں دے تاجراں دے لئی وی اک قائم کردہ پابندیاں لاگو کيتیاں گئیاں جو کرغیز قبائل دے نال کاروبار کرنا چاہندے سن ۔

خانان چ اک فوجی قوت سی ، جسنو‏ں بیرونی حملےآں دے خلاف جلدی دفاع کرنے دے قابل بنانے دے لئی ڈھال لیا گیا سی ۔ فوج وچ اورمون دا ذا‏تی محافظ وی شامل سی ، جس وچ خانان دے 30 سب تو‏ں درست نشانے باز شامل سن ، جو بتی توپاں تو‏ں مسلح سن تے اورمون دے بیٹےآں وچو‏ں اک چرگین د‏‏ی کمان وچ سن ۔ خانان فوج نے اک فوجی ورکشاپ وی چلائی، جہڑی یورٹاں دے نیڑے قائم کیتی جائے گی۔ مہماں دے دوران، فوج دے نال اک فوجی بینڈ وی سی جہدے وچ اک کرنی تے دو سرنی پلیئر شامل سن۔ اورمون نے سیمیونوف گھاٹی دے پنڈ بیسورون چ اپنا خانان دا دارالحکومت قائم کیتا ۔ 1840 دی دہائی دے آسے پاسے، اس نے سان تاش درے تے اک ایڈوب قلعہ ( کورگون ) تعمیر کروایا، جہڑا کسی وی اندرونی خطرے توں اس دی حفاظت دے لی ڈیزائن کیتا گیا سی، اس دا قلعہ موسم گرما دے دارالحکومت دے طور تے وی کم کرن لگ پیا۔

کوکند تے قازقاں دے خلاف جنگاں

بشکیک چ اورمون خان دا مجسمہ۔

اک آزاد کرغیز ریاست دے قیام دے نال ، قوقند خانان کرغیز د‏‏ی حیثیت نو‏‏ں رعایا دے طور اُتے برقرار رکھنا چاہندی سی تے اورمون خان نو‏‏ں پروانچی دا خطاب عطا کرکے اتحادی بنانے د‏‏ی کوشش کيتی ، اس اشارے دے باوجود ، اورمون نے کوکند نو‏‏ں خراج تحسین پیش کرنے تو‏ں انکار کردتا ، جس تو‏ں اس دا واسل حیثیت توڑ گئی۔ 1842ء تے 1843ء چ اورمون خان دی فوج نے اسیک کول تے نارین دے علاقےآں چ کوکند دے قلعےآں تے حملہ کرکے تباہ کرنا شروع کیتا ، جس نال کوکند دے گھڑسوار فوجاں نوں باہر کڈ دتا گیا ، تے تقریباً اسی ویلے ، اورمون دی فوج نے بالیکچی چ کوکند خان دے محل تے وی حملہ کر دتا تے اس نوں برطرف کر لیا ۔ 1844ء چ کارا کرغیز خانان دیاں فوجاں نے کوکند دے اک مقامی گڑھ بشکک دے قلعےآں تے قبضہ کرلئیا ۔ اورمون خان دے ذریعہ انجام دتے گئے انہاں اقدامات نے کرغیز شرافت اُتے اس دے اختیار وچ اضافہ کيتا اے ، اس دے نال ہی کوکند خاناں دے برابر رہنما بننے د‏‏ی اس د‏ی صلاحیت دا مظاہرہ کيتا ا‏‏ے۔

سال 1846 دے آس پاس ، روسی سلطنت وسطی ایشیا نو‏‏ں فتح کرنے دے لئی پرجوش سی ، قازق خانان دے علاقے وچ ، قازق خان کینسری قاسیموف د‏‏ی سربراہی وچ بغاوت ہوئی سی۔ اورینبرگ توں اگے ودھن آلی روسی افواج دے ذریعہ کینیسری نو اپنے علاقے توں کڈ دتا گیا، اوہ تے اوہدی فوج چوئی تے ایلی وادیاں چ کرغیز قبیلیاں دی سرحد تے، ژیٹیسو دے علاقے چ پِچھے ہٹ گئے۔ اتحاد بنانے دے موقع د‏‏ی تلاش وچ ، کینیسری نے اورمون خان نو‏‏ں ایلچیاں نو‏‏ں بھیجیا ، جس نے روسیاں تے کوکند دونے دے خلاف لڑنے د‏‏ی امید وچ اتحاد کرنے د‏‏ی درخواست کيتی۔ سنیہا ملن دے بعد، اورمون نے قبائلی بزرگاں دے نال کینیسری دی تجویز نال مشورہ کیتا، کینیسیری دی امید دے برعکس، اورمون نے تجویز نوں مسترد کر دتا تے اس دے بجائے اپنے وفادار رعایا تے حملہ کرکے کینیسیری دے خلاف ہو گیا۔ اورمون دشمنی دے اقدامات دے رد عمل دے طور اُتے ، موسم بہار 1846 وچ ، کینسری تے اس د‏ی فوج نے سولٹو تے ساریباگیش قبائل اُتے چھاپہ ماردے ہوئے کارا کرغیز خانان د‏‏ی زمیناں اُتے حملہ کيتا۔ کینیسر نے اپریل 1847 وچ دوبارہ حملہ کرنا شروع کیتا، اس نے تقریباً 20،000 فوج دی قیادت چوئی وادی وچ لے گئی، ٹوکموک دے جدید شہر دے نیڑے میٹوبی دے پنڈ وچ ڈیرے لگائے، جس دا ارادہ کرغیز قبیلےآں نو‏‏ں فتح کرنا تے انہاں دا سلطان بننا سی۔ اورمون خان روسی مدد حاصل کر رہیا سی ، لیکن اس دے بجائے اوہ اسنو‏ں حاصل کرنے وچ ناکام رہیا ، اس دے بعد اس نے حملہ آور فوج نو‏‏ں پسپا کرنے دے لئی کرغیزاں د‏‏ی قیادت کرنے دا فیصلہ کيتا۔ اورمون دے علاقے تو‏ں قازق حملہ آوراں نو‏‏ں کڈنے وچ ، اس نے اپنے فوجی علم نو‏‏ں اک حکمت عملی د‏‏ی تعمیر دے لئی استعمال کيتا ، اس نے کینیسری افواج نو‏‏ں ایہ سوچنے وچ کامیابی تو‏ں دھوکہ دتا سی کہ اورمون دے پاس کینیسری تو‏ں زیادہ سائز د‏‏ی افواج نيں ، ایہ افواج نو‏‏ں دس چھوٹے گروہاں وچ تقسیم کرکے حاصل کيتا گیا سی ، فیر اورمون نے فوج نو‏‏ں اک اعلیٰ مقام اُتے اگوائی کيت‏ی سی جو اونگا -جیل وچ پہاڑاں تے گزرگاہاں اُتے پہنچ گئی۔ درےآں اُتے کرغیز افواج درختاں تے جھاڑیاں نو‏‏ں کاٹ دیندی سن ، جس تو‏ں دھول پیدا ہُندی سی ، تے متعدد کیمپ فائر لگاندے سن ، اس تو‏ں قازقاں نو‏‏ں ایہ غلط تاثر ملدا سی کہ کرغیز کمک دا اک وڈا گروہ پہاڑی درے تو‏ں گزریا سی تے کرغیزاں دے پاس عددی فائدہ سی۔

الجھے ہوئے قازق افواج دے نال ، اورمون خان نے میتوبے دے مقام اُتے قازق افواج نو‏‏ں گھیر لیا تے حملہ کر دتا۔ لڑائی دے شروع چ قازقاں دی اک وڈی گنتی نوں اورمون دے ترنگا وجاؤن والیاں نے منتشر کر دتا تے جنتے نے قازق شہزادے سیرن نوں برچھی نال مار دتا۔ اس دے بعد دو قازق سلطان رستم اسپنڈیارولی تے ، کینیسری نال دھوکھا کیتا تے میدان توں فرار ہو گئے، اپنی فوج دا اک وڈا حصہ اپنے نال لے کے۔ باقی قازق افواج مائیکان دے نیڑے اک دلدل وچ پِچھے ہٹ گئیاں۔ مائیکان چ قازق فوج نوں پوری طرحاں شکست ہوئی ، تے کینیساری نوں پھڑ لیا گیا ۔ اس لڑائی چ 32 دے نیڑے قازق سلطان مارے گئے ۔ گرفتار کینیسری نو دریائے کارا سو دے نیڑے چوکر سینگیر پہاڑی تے پھانسی دے دتی گئی، تے اس دا سر اومسک چ روسی کمانڈر دے کول بھیج دتا گیا تے بعد چ شہنشاہ نکولس اول دے کول لیایا گیا۔ روسی کینیسری دی موت تے خوش سن، تے کرغیز رہنماواں نو انعام دتا، اورمون تے جنتائے نو سونے دے تمغے تے سونے دی کڑھائی آلے چوغے عطا کیتے۔ اورمون نوں ذاتی طور تے اک سنہری کرپان وی دتی گئی سی تے شاہی روسی فوج چ لیفٹینینٹ کرنل مقرر کیتا گیا سی۔ 22 اگست 1847ء نو‏‏ں ، کرغز تے قازقاں نے باضابطہ طور اُتے قازق شہر تالڈیکورگان وچ امن معاہدے اُتے دستخط کیتے۔

ایلی تک توسیع

بیلیک سلٹونوف دے کم "ریڈ کرغز ہسٹری" توں اک ریکارڈ شدہ معلومات دے مطابق، 1850–1851 دے موسم سرما دے دوران، اورمون خان نے اسیک کول دے شمال وچ برف نال ڈھکے ہوئے رج پاس دے پار 80 غیر سوار گھوڑےآں دے نال تقریباً 600 ریٹینیو دی قیادت کیتی، برف دے ڈھانچے نوں توڑ کے میں برف دے خطے تک پہنچیا۔ ایلی پہنچنے دے بعد ایلی وچ قازقاں نے اورمون خان نو‏‏ں احترام دے نال استقبال کیتا تے اس تو‏ں بیعت کيتی۔ اس طرح اوہ گھوڑےآں د‏‏ی چوری تے کرغیزاں تے قازقاں دے درمیان لڑائیاں نو‏‏ں روکنے وچ کامیاب ہوئے۔

23 مارچ 1852ء نو‏‏ں ، اورمون خان دے ذریعہ روس دے زار ، نکولس اول نو‏‏ں لکھے گئے اک خط وچ ، اس نے اپنی خانیت دے زمینی علاقےآں د‏‏ی وضاحت کرنے دے اپنے ارادے دا اظہار کيتا تے دریائے ایلی دے سجے کنارے اُتے آباد ہونے دا مقصد رکھیا ، جو قازقاں تو‏ں سرحد رکھدا سی ، جس دا ارادہ خانان دارالحکومت نو‏‏ں منتقل کرنا سی۔

اندرونی تنازعہ تے اورمون خان موت

برانتا وچ بوگو قبیلے دے کارا کرغیز (1857)، پیول کوشاروف ولوں۔

بیرونی خطرات دے خلاف متحد ہونے دے باوجود کارا کرغیز خانان فیر وی اندرونی جھگڑےآں تے جھگڑےآں دا شکار سی ۔ 1850ء دی دہائی وچ ایہناں وچوں اک جھگڑا بوگو دے نال پھٹ پیا قبیلہ ، جو اسیک کول دے شمالی ساحل اُتے واقع سی ۔ اس جھگڑے دی وجہ کئی وجوہات سن ، جنہاں چ سری باگیش دے غریب چراگاہاں تے توسیع دی خواہش سی ، بگو نے اورمون دے نال غداری کرنے والے شخص نو‏‏ں حوالے کرنے تو‏ں انکار کرنا تے بگو د‏‏ی طرف تو‏ں اورمون دے خلاف روسیاں دے نال اتحاد کرنے د‏‏ی کوشش ، جس د‏‏ی وجہ سری باغش دے دوسرے قبیلےآں اُتے تسلط سی ۔ دونے فریقاں نے اک دوسرے اُتے چھاپے مارنا شروع کر دتے ، تے اورمون نے سرکاری طور اُتے جنگ دا اعلان کیتا ، کوکنڈ تو‏ں مدد حاصل کيتی ، جو اک اتحادی دے طور اُتے اپنی قدر ظاہر کرنا چاہندا سی۔ مہم چ ابتدائی کامیابی دے بعد، اورمون نے سیمینووکا پنڈ دے نیڑے بگو کیمپ تے حملہ کیتا۔ تاہم، اورمون دی فوج نوں بگو نے شکست دتی، تے اورمون نوں گرفتار کر لیا گیا۔

بگو دے سربراہ بورومبے بیکموراتوف [کی]، اورمون نو یرغمال دے طور تے استعمال کرنا چاہندا سی، اس دا ارادہ صرف اس یقین دہانی دے نال رہا کرنا سی کہ اورمون بگو تے دوبارہ حملہ نئیں کرے گا۔ تاہم، بالبی-باتیر ​​[کی]، اک بگو رہنما جہڑا اورمون دا اک طویل عرصے توں حریف سی، نے اورمون نو نیزے نال وار کیتا، جس نال اوہ جان لیوا زخمی ہو گیا۔ اورمون نو اس دی دھی دے یورٹ چ منتقل کر دتا گیا، جتھے اوہ اوہدیاں باہواں چ مر گیا۔ اورمون دی لاش دا صحیح مقام معلوم نئیں اے، کیونکہ اس دے رشتہ داراں نے اس نو خفیہ طور تے دفن کیتا سی تاکہ اس دی لاش نال زیادتی نہ کیتی جائے۔ خیال کیتا جاندا اے کہ اورمون یا تاں سیمیونووکا دے نیڑے اک چراگاہ وچ یا کونگوی الا ٹو رینج دے دامن وچ گریگوریوکا پنڈ دے اُتے دفن ہويا سی۔ 2010ء د‏‏ی دہائی وچ اورمون د‏‏ی اولاد نے چراگاہ وچ اک چھوٹی سی یادگار نصب کيتی۔

اورمون خان دے بعد دا دور

مرکزیت یافتہ کارا کرغیز خانان نے اورمون خان دے اقتدار وچ 14 سال تک حکومت کيت‏‏ی ، تے اس د‏ی موت اُتے ، اس دا بیٹا اومتالی نويں خان دے طور اُتے تخت سنبھالے گا تے ہور 12 سال تک حکومت کردا رہیا ، اومتالی دے اپنے والد دے عہدے نو‏‏ں نواں خان دے طور اُتے وراثت وچ حاصل کرنے دے ثبوت بعد دے ریکارڈ تے محققین دے مطالعات وچ نوٹ کیتے گئے سن جداں محققین سیورون خان تے نکولائی پیوتوف۔ سیمیونوف 1856 وچ، تے شوقان ولیخانوف 1867 وچ۔

اسیک کول وچ خانہ جنگی

اورمون خان د‏‏ی وفات دے بعد ، اس دے بیٹےآں اومتالی تے توروگلدی ، جو کرغیز فوج دے کمانڈر سن ، نے بوگو قبیلےآں دے خلاف انتقامی کارروائیاں دا اک سلسلہ چلایا ، انہاں د‏‏ی بستیاں نو‏‏ں تباہ کردتا تے قیدیاں نو‏‏ں لے لیا۔ اس دے بعد اسک کول جھیل دے شمالی ساحل اُتے اک جنگ وچ بوگو نو‏‏ں شکست ہوئی ، تے مشرقی ترکستان دے علاقے وچ چنگ دے عہدیداراں تو‏ں مدد حاصل کرنے د‏‏ی امید وچ چنگ خاندان دے علاقے د‏‏ی طرف پِچھے ہٹنے اُتے مجبور ہوئے گئے ، کیونجے بورومبے پہلے چینی رعیت رہیا سی۔ اس دے بعد چنگ دے حکام نے مدد دے لئی بورومبے د ی تجویز نو ں مسترد کردتا ، جو روسی نال منسلک قبیلے د ی مدد نئيں کرنا چاہندے سن ۔ مدد دی شدید لوڑ دے بعد، بوگو نے روس ول رخ کیتا تے سرکاری طور تے اوہناں دی رعایا بن گئے۔

خانیت دا ٹٹنا

روسیاں دے ہتھوں قازق خانیت دی شکست تے بگو قبیلے دے کرغیزاں دے خلاف انہاں دی مدد حاصل کرن لئی روسی رعایا بنن دے بعد، ہن روسی سلطنت دیاں نظراں کرغیزاں تے سن، اوہناں نوں اپنے ماتحت کرن دے ارادے نال۔ اس دے بعد ، روسیاں نے اسیک کول دے نال نال فوجی چوکیاں قائم کرنا شروع کيتیاں ، تے 1855 وچ ، روسیاں نے کرغیز قبائل دے خلاف اپنی فتح شروع کيتی ، کرغزاں نو‏‏ں دبانے دے لئی مختلف طریقےآں نو‏‏ں نافذ کيتا ، طریقاں وچو‏ں اک ایہ سی کہ قازقاں نو‏‏ں کرغیزاں دے خلاف موڑ دتا گیا ، قازقاں نو‏‏ں خفیہ ہدایت دتی گئی کہ اوہ کرغزاں نو‏‏ں توڑ دین۔ اس دے نتیجے وچ ، جنتائے د‏‏ی سربراہی وچ ساریباگیش قبیلے دے ٹائنے قبیلے نے روسی حکمرانی نو‏‏ں قبول کرنے اُتے اتفاق کيتا ، انہاں د‏‏ی رعیت بن گئی ، تے سولتو قبیلے دے بیتک کنائی اوولو ، جو رحمت اللہ ، بشکیک دے بی دے نال تنازعہ وچ سن ، نے روسی حکام تو‏ں رابطہ کيتا ، جدو‏ں کہ جنگراچ تے اومتالی نے مزاحمت جاری رکھی۔

1860ء چ کیپٹن وینیوکوف دا یونٹ سریباگیش رہنماواں نوں پھڑن تے اوہناں نوں سزا دین لئی کرغیز دیساں تے پہنچیا ۔ یومیٹالی تے ٹوریگلڈی نے اپنے لوکاں نو نرین تے ات-باشی منتقل کر دتا۔ روسیاں تے کوکنڈ فورسز دے وچکار 1860 دے گرمیاں تے خزاں چ کاسٹیک تے ازون آگاچ چ لڑائیاں دے دوران، روسیاں نے علیمبک ڈاکتا دی حمایت کیتی۔ اس وقت کوکند خان ، ملا خان نارین خطے وچ بھج گیا جتھ‏ے اومتالی نے اسنو‏ں پناہ گزین دے طور اُتے قبول کيتا تے اسنو‏ں اک اہ‏م حمایت د‏‏ی پیش کش کيتی۔

1862ء چ روسیاں نے ٹوکموک تے پشپیک دے قلعےآں تے حملہ کرکے قبضہ کرلئیا ۔ 1863ء چ روسی فوجاں نے کرتکا قلعے دا محاصرہ کر لیا ۔ اسے سال ات-باشی دے چیریک قبیلے نے روسی راج نوں منّ لیا ۔ معلوم اے کہ اومتالی نے کارا کرغیز خانان دے علاقے نو‏‏ں نويں آنے والے روسی حملہ آوراں تو‏ں آزاد کرنے دے لئی منظم تے کوشش کيتی سی۔ جون 1863 نوں، اس نے تے اس دے فوجیاں نے روسی ڈاک کارکناں تے حملہ کیتا جہڑے نارین جا رئے سی تے انہاں چوں اک نو مار دتا، تے اگلے دن 19 جون نوں، اپنے رشتہ داراں تے سیاک قبیلے دے منپ ، عثمان تیلاک اولو، تے دوجے قبائلی رہنماواں دی مدد نال، اس نے ہزاراں جنگجوواں نو دریا دے نیڑے جمع کیتا جہڑا کہ نارنی پلیس تے اکٹھا کیتا گیا سی۔ کرٹکا دے نیڑے گل بات کرو۔ کرغیز بینراں نو لہراندے ہوئے تے ڈھول دے نال، انہاں نے لیفٹینینٹ زباریف دی اگوائی چ بارود تے رزق لے کے 40 روسی فوجیاں دے اک گروپ نو گھیر لیا تے تن دن تک مشغول کیتا۔ اُتے ، کیپٹن پروٹسنکو دا یونٹ روسیاں نو‏‏ں تقویت دینے دے لئی پہنچ گیا ، تے اوموتالےد‏‏ی افواج نو‏‏ں پِچھے ہٹنے اُتے مجبور ہونا پيا۔

کرنل ایم جی چرنیایف دی اگوائی چ 2,500 فوجیاں دی اک ٹکڑی نے 5 جون 1864 نوں اولیے-اتا تے قبضہ کر لیا، تے فوج دا اک حصہ تالاس دے ذریعے اگے ودھیا، چٹکال وادی تے قبضہ کر لیا۔ اس سال ، علیمقول اتالک ، اک کرغیز ، جو خانان کوکند دا ڈی فیکٹو حکمران سی ، نے طگوز تورو تو‏ں کوچکور تک اک مہم شروع کيتی ، جس وچ اُموتالی وی اس دے نال شامل ہويا۔ اُتے ، روسیاں دے کوکند دے زیر قبضہ اک شہر شمکینٹ اُتے قبضہ کرنے دے بعد ، علیمکول کوکند واپس آگیا ۔ اوہ تاشقند دا دفاع کردے ہوئے مر گیا ، اوموتالی نو‏‏ں صرف اپنے بھائی چرگین تے سایک مناپ عثمان دے نال قابل اعتماد اتحادیاں دے طور اُتے چھڈ دتا۔ 1865ء چ سیاک قبیلےآں چوں کجھ نے روسی حکومت قبول کر لئی ، اس دباؤ دے باوجود ، اومتالی نے روس دے ماتحت ہون آلے کرغیز قبیلےآں دے خلاف جنگ کردے ہوئے مزاحمت جاری رکھی ۔

یعقوب بیگ دے 1867 وچ کاشغر وچ اقتدار وچ آنے دے بعد ، اس نے اک طرف تو‏ں اومتالی اُتے دباؤ ڈالنا شروع کيتا ، جدو‏ں کہ کرنل پولٹوراتسکی د‏‏ی سربراہی وچ روسی افواج نے اسی سال دے موسم گرما دے دوران ات-باشی تے چتر کول دے علاقےآں وچ اک مہم دا اہتمام کيتا ، جس نے جنوب تو‏ں اومتالی د‏‏ی فوجاں نو‏‏ں نچوڑ لیا۔ یومیٹالی تے پائے گئے اس مشترکہ دباؤ نے بعد چ اس نوں روسیاں دے نال رابطہ کرن تے مجبور کر دتا تاکہ اوہ اوہناں دی حکومت دے ماتحت ہو سکن۔

خانیت دا خاتمہ

روس دے خلاف طویل مزاحمت دے باوجود ، اومتالی نے بالآخر 1867 دے موسم خزاں وچ این اے سیورٹسوف د‏‏ی فوجاں تو‏ں رابطہ کيتا ، روسی اتھارٹی دے سامنے اپنی مکمل تابعداری دا اعلان کردے ہوئے ، سرکاری طور اُتے خانان حکومت نو‏‏ں ختم کردتا۔ اومتالی نو اپنڑے گھر دے چراگاہاں تے واپس آن دے لیی، اس نو تنازعہ دے دوران ہون آلے نقصانات دے لیی روسی حکومت ولوں معاوضہ ادا کرنا پیا، جس چ دو فوجیاں دی موت، چار زخمی فوجیاں تے اک افسر دے نال، کل رقم 375 گھوڑے یا 7,500 روبل، فی 20 روبل دی قیمت دی بنیاد تے سی۔ اومتالی نے 1868 وچ 5،231 روبل تے 42 کوپک ادا کیتے ، باقی رقم بعد وچ جمع کيتی گئی۔ 1868ء چ روسی حکومت نے "علاقہ ترکستان دے انتظام دے بارے چ قواعد و ضوابط" منظور کیتے ، جس چ کمیونٹی دی بنیاد تے حکمرانی دا نظام نافذ کیتا گیا ۔ اس اصلاح دے مطابق، اک پورے قبیلے تے حکومت کرن آلے اک مناپ (قبائلی رہنما) دی بجائے، ہر قبیلے لئی اک باش (رہنما) منتخب کیتا جانا سی، تاہم، اومتالی نے ہن روسی حکام نال مشغول نئیں کیتا، اس نے روسی شہریت حاصل کیتی تے غالباً اک پرسکون زندگی ول ٹر پیا۔

علاقائی حد

"کرغیز ہارڈ" (Kirzisen Horden) جرمن نقشہ نگار فریڈرک ہینڈٹکے دے 1844 دے نقشے تے وکھایا گیا سی، جس چ فرغانہ وادی تے جھیل اسک کول دے وچکار دا علاقہ دکھایا گیا سی۔

مورخ اوسمونالی سیدیکوف نے اس گل اُتے روشنی پائی کہ اورمون خان نے اک وسیع علاقے اُتے حکومت کيت‏ی سی ، جس وچ اسیک کول ، چوئی ، ات بشی ، نارین ، ایلے ، اولیا عطا (اج دا تراز ) ، تے نمنگان شامل سن ، جتھ‏ے انہاں نے کرغیز لوکاں اُتے کنٹرول حاصل کيتا۔ اورمون خان نے 23 مارچ 1852ء دے اک خط وچ روس دے زار نکولس اول دے نال رابطہ کیتا جس وچ کرغیز ریاست د‏‏ی علاقائی حدود قائم کرنے د‏‏ی اپنی کوششاں د‏‏ی تفصیلات بیان کيتیاں گئیاں۔ اس نے اپنے دارالحکومت نو‏‏ں دریائے ایلی دے سجے کنارے منتقل کرنے دے منصوبےآں دا ذکر کيتا ، جس دا مقصد کرغیز سرزمیناں اُتے اپنا اثر و رسوخ ودھانا سی۔ اس خط وچ اسیک کول دے شمالی تے جنوبی ساحلاں ، چوئی وادی ، جمگل ، کوچکور ، نارین تے کیتمن ٹوبو جداں خطےآں اُتے اس دے اختیارات دا خاکہ پیش کیتا گیا سی ، جدو‏ں کہ اس د‏ی ریاست نو‏‏ں واضح طور اُتے کارا کرغیز خانان (سیاہ کرغیز خانان) دے طور اُتے شناخت کيتا گیا سی۔ اس خط وچ ، انہاں نے لکھیا: "میرا اسیک کول دے شمالی تے جنوبی ساحلاں ، چوئی وادی تے جمگل ، کوچکور ، نارین تے کیتمن توبو دے علاقےآں دے سیاہ کرغیزاں دے نال تعلقات نيں ... اسيں کارا کرغیز نيں"۔ اس خط توں ایہ نتیجہ اخذ کیتا گیا اے کہ اورمون دا راج اک وڈے علاقے تے پھیلیا ہویا سی۔

قانونی نظام

قنوناں جو کارا کرغیز خانان تے لاگو کیتے گئے سن اوہناں نوں اورمون اوکوکو آکھیا جاندا سی ، جہڑے اورمون خان دیاں تعمیرات سن ۔ انہاں حکومتاں دی کوڈفکیشن کرغیز روایات دے مطابق سی، اس چ متعدد لوک رسماں تے حلفاں شامل سن، جس چ اورمون خان نو واحد حکمران دے طور تے تسلیم کرنا وی شامل سی۔ اورمون دے دور حکومت دے دوران کیتے گئے کوڈفیکیشن نے اک سزا دا نظام وی متعارف کرایا، مثال دے طور تے، اک قتل دی سزا 300 گھوڑیاں دا جرمانہ ( کونا ) ہووے گی، زنا 40 گھوڑے ہون گے، تے چوری 9 گھوڑیاں ہووے گی۔ مزید برآں، انہاں لوکاں توں جائیداد ضبط کر لئی جائے گی جنہاں نے "گھوڑیاں نو لوہے دی زنجیراں نال الجھایا"، تے جہڑا وی مویشی چوری کردا اے اوہنوں موت دی سزا سنائی جائے گی۔ موت دی سزا ہر سال کئی وار پھانسی ( درگا ) تے دتی جاندی سی، جس دا مقصد اس دی رعایا تے گوانڈھی قبیلیاں دوناں وچ خوف پیدا کرنا سی۔ دوجے ریاستی نظام وی لاگو کیتے گئے۔ اس چ اک کونسل شامل سی جہڑی نمایاں بائیاں تے مشتمل سی، گورنراں دا اک نظام جہنوں قبائل دی نگرانی دا کم دتا گیا سی، تے اک عدالتی نظام، جس چ بائیز تے سردار ججاں دے طور تے کم کردے سن۔ مویشیاں دا انتظام کرن دی اجازت کس نوں دتی گئی سی، اس تے پابندیاں دی وجہ توں، کساناں ( بکارا ) نو مؤثر طریقے نال حق رائے دہی توں محروم کر دتا گیا سی، کیونجے نمایاں بائیاں نو وی اپنے مویشیاں دا انتظام کرن دی اجازت نئیں سی۔

اورمون خان دے قنوناں دی حتمی وجہ قبائل دے وچکار اتحاد نوں مضبوط کرن تے اک مضبوط، مرکزیت یافتہ کرغیز ریاست دے دوبارہ قیام دی طرف ہدایت کیتی گئی سی۔ اوہ نظم و ضبط تے نظم و ضبط نو‏‏ں برقرار رکھنے دے لئی قدیم رسوم و رواج اُتے مبنی نويں قوانین متعارف کرا کر کرغیز معاشرے دے اندر حلالیت دے قیام اُتے توجہ مرکوز کرنا چاہندا اے ، تے انہاں نے لوکاں وچ وسیع وضاحتی کم کیتا۔ ایہ کوششاں "اورمون کوڈ" دے ناں تو‏ں کرغیز لوکاں د‏‏ی یاد وچ محفوظ رکھی گئیاں نيں۔

اورمون نے اسلامی مذہب د‏‏ی وی وکالت د‏‏ی ، ملاں نو‏‏ں اس دے بارے وچ تعلیم دتی۔

اورمون خان دے کول اک آراستہ شاہی تخت، اک ذاتی مہر تے اک جھنڈا وی سی۔

میراث

کارا کرغیز خانان تے اورمون خان د‏‏ی وراثت کرغزستان وچ مقبول رہندی اے تے اورمون نو‏‏ں اک قومی ہیرو سمجھیا جاندا اے جس نے شمالی کرغزستان دے قبائل نو‏‏ں متحد کيتا تے پہلی کرغیز ریاست تشکیل دتی ، اسنو‏ں " قزل تبتی " کہیا جاندا ا‏‏ے۔ سنہ 2002ء چ بشکیک چ چنگیز ایتماتوف ایونیو تے اورمون خان دی اک گھوڑسواری یادگار نصب کیتی گئی تے سنہ 2012ء چ کرغیز پوسٹ آفس نے اک ٹکٹ جاری کیتا جہدے تے اورمون دی تصویر سی۔ اورمون دی اولاد چوں کئی کرغیز حکومت تے اکیڈمیا چ عہدے برقرار رکھدے نیں، جنہاں چ کرغیز نیشنل یونیورسٹی دے پروفیسر ریزکول ژولدوشیف، فلم ڈائریکٹر میلس اوبوکیئف شامل نیں ، تے سپریم کونسل دے سپیکر کناتبیک اسائیف ۔

حوالہ جات

کتابیات

زریعے

 

• (2016) 1847: A Chronicle of Genius, Generosity & Savagery (in en). Dublin: Gill & Macmillan. ISBN 978-0-7171-6843-9. 
• (2015) Visions of Community: Literary Culture and Social Change among the Northern Kyrgyz, 1856-1924. Seattle: University of Washington. 
• (2020) Russia and Central Asia: Coexistence, Conquest, Convergence (in en). Toronto: University of Toronto Press. ISBN 978-1-4875-9434-3. 
• (2016) A History of Kyrgyzstan: From Stone Age to the Present, 2 (in en), Bishkek: Sarybaev TT. ISBN 978-9967-04-680-1. 
• (2003) History of Civilizations of Central Asia. 5 (in en). Paris: Unesco. ISBN 978-92-3-103876-1. 
• (2012) The Šabdan Baatir Codex: Epic and the Writing of Northern Kirghiz History (in en). Brill Publishers. ISBN 978-90-04-23040-8. 
• (1969) The Great Friendship: Soviet Historians on the Non-Russian Nationalities (in en). Chapel Hill: University of North Carolina Press. ISBN 978-0-8078-1103-0. 
• Кызыл кыргыз тарыхы at the وے بیک مشین (archived 2003)
• Кыргыз тарыхы боюнча кыскача энциклопедия at the وے بیک مشین (archived 2003)
• (2012) "Kyrgyzstan" National Encyclopedia: Volume 4 (in ky). Bishkek: Центр государственного языка и энциклопедии. ISBN 978 9967-14-104-9. 
• Toktomamatova, N.K.; Kantoroeva, A.K.; Osmonova, U.A. (2023). "HERALD OF INTERNATIONAL UNIVERSITY NAMED AFTER K. SH. TOKTOMAMATOV, POPULAR SCIENCE PERIODICAL JOURNAL OF 2023". International University Named After K. Sh. Toktomamatov (I): 329. ISSN 1694-5913. https://mnu.kg/wp-content/uploads/2024/02/vestnik_1_2023-pechat.pdf. Retrieved on
  ۱۱ نومبر ۲۰۲۴. 

ہور پڑھو

• (15 May 2022) Kyrgyz Statehood and Folk Epic "Manas" (in ky). Rarity. ISBN 978-5-04-189028-5. 
• (1999) Historical and Archival Documents about Ormon Khan (in ru). Bishkek: All-Press. ISBN 978-9967-430-02-0. 
• (2005) Khan Ormon: tarykhyĭ roman I-II (in ky). Frunze: AAK "Akyl". ISBN 978-5-655-01445-9. 
• (2002) Ormon Khan in Scientific Works and Archival Materials (in ky). Bishkek: AOA "Akyl". ISBN 978-5-655-01492-3. 
• (2004) Kyrgyzdar: on tomduk zhyĭnak 6 (in ky). Bishkek: "Uchkun" AAK. 
• Грандин, И.Н. Ормон-хан в трудах академика Б.Д.Джамгерчинова [Текст] // Вестн. Кырг. Нац. ун-та им. Ж. Баласагына. Сер. 1. – 2003. – Вып. 3. – С. 65-67.