کریم خان قلعہ

کریم خان قلعہ شیراز دے مرکز وچ واقع اک عضو اے . ایہ قلعہ زند خاندان دے دور حکومت وچ تعمیر ہويا سی تے کریم خان زند نے شیراز نو‏‏ں اپنا دارالحکومت تے اس جگہ نو‏‏ں رہائش گاہ دے طور اُتے منتخب کرنے دے بعد کریم خان قلعہ دے ناں تو‏ں مشہور ہويا۔ قاجار خاندان دے دور حکومت چ، قلعہ فارسی امیراں دی حکومت دے طور تے استعمال ہوندا سی، تے 1310 ہجری توں، اس نوں پولیس دی جیل دے طور تے استعمال کیتا جاندا سی۔ سنّ 1350 وچّ اس انگ نوں اس ویلے رہتل اتے کلا وبھاگ دے حوالے کر دتا گیا۔

اس قلعے دا انتظام اسلامی جمہوریہ ایران دی وزارت ثقافتی ورثے دی نگرانی چ کیتا جاندا اے تے اینوں بحال کر دتا گیا اے۔ اس قلعے نو‏‏ں میوزیم دے طور اُتے وی استعمال کیتا گیا ا‏‏ے۔

ایہ کم ۱۴ خرداد ۱۳۵۱ نوں ایران دے قومی کماں چوں اک دے طور تے رجسٹریشن نمبر 918 دے نال رجسٹرڈ کیتا گیا سی۔

تریخ

اس قلعے دی اساری دا کم 1766 توں 1767 عیسوی دے وچکار ہویا اتے اس دی اساری لئی کریم خان نے اپنے ویلے دے اتم آرکیٹیکٹاں نوں ملازمت دتی ۔ اس نے ملک دے اندر تے باہر تو‏ں وی بہترین مواد حاصل کيتا تے عمارت د‏‏ی تعمیر دا کم وی تیزی تو‏ں مکمل کر دتا۔ اس عمارت نو‏‏ں زند خاندان دے دوران حکومت د‏‏ی مرکز دے طور اُتے استعمال کیتا جاندا سی تے قاجار خاندان دے دوران مقامی گورنراں د‏‏ی رہائش گاہ دے طور اُتے استعمال ہُندا سی . عبدالحسین مرزا فرمانفارما ، فارس دے حکمران، نے اس عمارت چ پینٹ کیتے گئے منیئچرز دی بحالی دا حکم دتا۔

سراسرنمایی از ارگ کریم‌خان در شیراز

عمارت دا ڈیزائن

فائل:Karim 881211.jpg

قلعہ کریم خان زند دا مشرقی نظارہ - شیراز

قلعہ دی عمارت رہائشی تے فوجی فن تعمیر دا اک مجموعہ اے۔ قلعے دا اندرونی حصہ خاص طور تے خوبصورت اے جہدے چ رنگے ہوئے ورانڈے تے کمرے، چشمے تے باغات ہن۔ تناں طرف، شمال، جنوب تے مغرب، ہر اک دے دوہاں طرف اک ورانڈا تے چھ رہائشی کمرے ہن۔ چڑھدے پاسے اک نجی باتھ روم تے کجھ سروس سہولتاں شامل ہن۔

ٹاور تے چوگنا فصیل، کھائی دے نال جو پہلے اس دے آس پاس کھودی گئی سی، نے وی عمارت دے لئی دفاعی کردار ادا کیتا۔ دیواراں دی موٹائی تھلے 3 میٹر تے اپر 12 میٹر اے ۔ ایہہ برج 14 میٹر اچے ہن اتے ایہہ اٹاں نال بنے ہن ۔

اس قلعے دے چار برجاں وچو‏ں اک برج پیسا د‏‏ی طرح جھکا ہويا سی تے اس وجہ تو‏ں اسنو‏ں شیراز دے سیاحتی مقامات وچ شمار کیتا جاندا سی ۔ اس برج دے جھکاؤ نو روکن دا عمل تکنیکی تے انجینئرنگ دے نقطہ نظر توں اہم اے۔

برج جنوب غربی

علاقے دی تفصیل

اس عمارت دا باہرلا حصہ اٹاں نال بنیا ہویا اے، اتے نالیدار کندھاں دی اچائی 12 میٹر اے، جس دے ہر کونے اتے 14 میٹر دا برج کھڑھا کیتا گیا اے۔ دیوار دے کنارےآں اُتے ، جنگ دے دوران مشاہدے تے فائرنگ دے لئی بہت موزاں پیراپیٹ بنائے گئے ني ں۔ عمارت دی ظاہری شکل وچ زیادہ سجاوٹ نئیں اے، ایتھوں تیکر کہ اندرونی حصے وچ وی، تے ایہ صرف کمریاں دے اندرونی نظارے تک محدود اے۔

تعمیر چ استعمال ہون آلے بنیادی مواد اِٹاں تے پتھر سن، صرف سنگ مرمر تبریز توں لیایا گیا سی۔

قلعے دی عمارت دی دیواراں بہت موٹیاں تے ناقابل رسائی نیں ۔ دیواراں د‏‏ی سب تو‏ں زیادہ موٹائی قلعے د‏‏ی بیرونی دیواراں اُتے پائی جاندی ا‏‏ے۔ ایہناں کندھاں وچّ، بارش لئی اپرلے پاسے پتھر دے گٹر بنائے گئے ہن، نال ہی گولی چلاؤن لئی کھائیاں وی بنائیاں گئیاں ہن۔

ایہ برج قلعے دے چاراں گوشےآں اُتے تعمیر کیتے گئے نيں ، تے ہر اک د‏‏ی بنیاد 6 میٹر ا‏‏ے۔ کہیا جاندا اے کہ اس عمارت د‏‏ی تعمیر دے دوران شمال مغرب وچ مٹی د‏‏ی کمی تے نا مناسب مٹی د‏‏ی وجہ تو‏ں برج نو‏‏ں کافی بھار برداشت کرنا پيا۔ اساری دی تھاں نوں کجھ میٹر لہندے ولّ لے جایا گیا ۔ اس وجہ تو‏ں ایہ برج دوسرے برجاں دے مطابق نئيں اے تے اک نامکمل ٹراپیزائڈ بن گیا ا‏‏ے۔ ایہناں ٹاوراں دیاں تن وکھریاں منزلاں ہن اتے سرکلر سیڑھیاں راہیں پہنچیا جا سکدا اے۔ ایہناں منزلاں تے دو کمرے نیں: اک پہرے داراں دے آرام کرن لئی تے اک ہتھیار رکھن لئی۔ ایہناں برجاں تک پچھلے پاسے اک بوہے دے ذریعے رسائی حاصل کیتی جا سکدی اے۔ قلعے دے داخلی دروازے نو بیرونی طور تے اک ٹائلڈ پینل نال سجایا گیا اے جہدے تے وائٹ ڈیمن دے نال رستم دی جنگ دی تصویر کشی کیتی گئی اے، جہڑی قاجار دے دور چ اے۔ داخلی دروازے دے اُتے مشرقی طرف اندرونی صحن دا ٹائل والا اگواڑا مکمل طور اُتے غائب ہوچکيا ا ے۔

چھت دے کنارے دے آسے پاسے ایوز دی موجودگی گرمیاں دے دوپہر دے دوران براہ راست سورج دی روشنی نو کمریاں وچ داخل ہون توں روکدی اے تے بارش دے دوران وڈی چینی گنڈھاں آلی کھڑکیاں نو وی چنگی طرحاں محفوظ کردی اے۔

استعمال ہونے والے پتھر چونے دے پتھر تو‏ں بنے نيں جنہاں نو‏ں گنڈومک دے ناں تو‏ں جانیا جاندا ا‏‏ے۔ انہاں پتھراں اُتے اک نشان اے جو پتھر دے معمار دے لئی منفرد اے جس نے انہاں ٹکڑےآں نو‏‏ں بنایا سی ، تے ایہ پتھر دے معمار د‏‏ی مہر دے طور اُتے کم کردا ا‏‏ے۔

کمرے دا کنکشن

سارے کمرے اندروں جڑے ہوئے ہن تے اندرونی تھاں نوں چھڈے بغیر رسائی حاصل کیتی جا سکدی اے۔ کمریاں دے داخلی دروازے اک دوجے دے بالکل سامنے ہن، صرف اک راہداری ورگی تھاں دو کمریاں نوں وکھ کردی اے۔

راہداریاں دے اُتلے نکے نکے کمرے جیہڑے ہر پاسے چار کمریاں تے مشتمل نیں اوہناں نوں مقرنے تے رلدی ملدی سجاوٹ نال سجایا گیا اے پر ایہناں دی پینٹنگ وچ ورتے جان والے مواد گھٹیا کوالٹی دا اے۔

پچھلے پاسے دے ایہناں نکے نکے کمریاں چ تھلویں ورانڈے دے ساہمنے اک ورانڈا بنایا گیا اے۔ انہاں کمرےآں دے علاوہ شاہی رہائش گاہ دے ہر طرف چھوٹے چھوٹے راہداریاں نيں جو صحن تو‏ں ملدیاں نيں تے مرکزی کمرےآں تو‏ں انہاں دا کوئی رابطہ نئيں ا‏‏ے۔ جاپدا اے کہ راہداریاں وچ چھوٹے-چھوٹے کمرے بنائے گئے ہن، جہڑے ہیٹھلے راہداری نال پوڑیاں راہیں جڑے ہوئے ہن۔ ایہہ تھاں زیادہ تر غلاماں دے آرام کرن لئی سی۔

کمریاں دے اندر آرکیٹیکچرل عناصر

رین

کندھ دے اُپر آلے کھمبے

داخلہ

کمرے دے پلنتھس

فرش

سیش

پیسٹو

تھلویں الماریاں

قطاربندی

تھلویں طاقاں دے اتے کتبے

قلعے دے ہر کمرے چ چھتاں منفرد ہن۔ تے صرف شمالی تے جنوبی طرف دے دوجے کمرے چ چھتاں نو مکمل موکارنا تے قلعے چ معمول دے مقابلے چ دوگنا محراباں نال سجایا گیا اے۔

دیوار دے اُپر طاقاں دے اندر دی شکل چ سنہری شکلاں شامل ہن۔ ایہ عام طور تے تن شیواں تے مشتمل ہوندا اے: وچکار اک وڈا نمونہ تے ایہدے اتے تے تھلے تیتلی دا نمونہ۔

شاہنشین

شمال، مغرب تے جنوب دے تن طرف شاہی رہائش گاہاں نو‏‏ں روايتی طور اُتے بلند چھتاں والے ہال آف پیراڈائز تو‏ں سجایا گیا ا‏‏ے۔

اتری شاہنیشین سردیاں لئی بہت موزوں اے ۔ اس شاہی رہائش گاہ دے سامنے دو ستوناں نو‏‏ں گنڈومک دے نام تو‏ں جانے جانے والے اک سنگ پتھر تو‏ں بنایا گیا اے جس اُتے شاہ عباس د‏‏ی پھولاں د‏‏ی سجاوٹ کندہ ا‏‏ے۔ اس شاہی رہائش گاہ وچ ، جس تو‏ں بہت خوبصورت نظارہ نظر آندا اے ، صحن د‏‏ی طرف موکراں دا اک ادھا پیالہ اے ، تے اس دے تھلے اک چمنی اے ، تے چھت دے تھلے دوہرا حصہ موکراں تو‏ں سجایا گیا اے ، تے اس د‏ی جھوٹی چھت لکڑی د‏‏ی ا‏‏ے۔ شمالی کمرے جنوبی حصے دے نال مکمل طور تے سڈول ہن۔

ایہ مرکزی شاہی رہائش گاہ دے مغربی محاذ اُتے واقع اے ، جس دا سامنا وڈے تلاء تو‏ں ا‏‏ے۔ اس شاہی رہائش گاہ وچ پتھر دے ستوناں د‏‏ی بجائے سرپل آرائشی نمونےآں دے نال لکڑی دے ستون ني‏‏‏‏ں۔ انہاں ستوناں د‏‏ی لکڑی اک ٹکڑا ہُندی اے جو دیودار د‏‏ی لکڑی تو‏ں بنی ہُندی اے تے اوپری حصے نو‏‏ں مقرناں تو‏ں سجایا جاندا ا‏‏ے۔ (لکڑی دے کالم دے تھلویں حصے نوں حال ہی وچ بحال کیتا گیا اے) شاہنیشین دے مغربی پاسے اک گرمیاں دی تقریب اے۔

حوض آب

پانی دا تالاب اک پتھراں نال بنیا ہویا اے تے اس دے نال فوارے وی لگے ہوئے نیں ۔ اس دا پتھر چونا پتھر دا اے تے اسنو‏ں اتابک دے ناں تو‏ں جانیا جاندا ا‏‏ے۔ اس قسم دا تالاب پانی دے خلاف بہوں مزاحم اے۔

اتری اتے دکھنی تالاباں دے نال-نال اک نہر چلدی ہے جو انت وچّ اک مکعب پتھر دے کھڈے ولّ جاندی ہے ۔

قلعے دی پانی سپلائی دا نظام

اس کمپلیکس لئی پانی روکن آباد اکویڈکٹ توں دتا جاندا اے، جس نوں روکنی دے ناں نال جانیا جاندا اے۔ معدنی نمکاں دے لحاظ تو‏ں ایہ پانی شیراز دا بہترین پانی سمجھیا جاندا سی تے ہن اس ایکویڈکٹ د‏‏ی تباہی دے نال اس کمپلیکس دا واٹر سپلائی سسٹم تباہ ہوچکيا ا‏‏ے۔

قلعہ دا غسلخانہ

ارگ غسل ایران وچ اس طرز دے پہلے نجی غسل خانےآں وچو‏ں اک اے تے شاہی خاندان غسل دے لئی استعمال ہُندا سی ۔

غسل خانے دے داخلی دروازے دا پہلا حصہ اس دا سر اے۔ اس تھاں تے بیٹھن تے کپڑے اتارن لئی چار پلیٹ فارم ہن۔

اس علاقے دے وچکار اٹھ کاناں والا طاس اے ۔ چھت دے اک کونے وچ، اگ نال جگہ گرم کرن، چاء بنان تے ہکّا پین لئی اک تھاں اے۔

سربینہ دے چبوتراں دے ہیٹھاں جتیاں اتے کپڑیاں دے بنڈلاں نوں سٹور کرن لئی اک تھاں سی۔

سربینہ وچ کیتے گئے کماں وچ شامل سن:

حجامت

ٹیٹو

مٹھی تے پیسے

گلاں کرن دی تھاں

ایہہ صرف چاہ تے حقہ پینا سی۔

سربینہ اک راہداری دے ذریعے گرم ہاؤس نال جڑیا ہویا اے۔

غسل خانہ تن حصےآں تے مشتمل اے:

گرم ٹب دی تھاں

خزانہ

لائٹ ہاؤس

گرین ہاؤس بوائلر دے تھلے چینلاں دے ذریعے جڑیا ہویا اے جہڑا گرم ہوا دے بہاؤ نو ہدایت کردا اے۔

خزانے دے تن حصے ہن; وچکار تامبے دی دیگ لگائی گئی سی تے دیگ دے ہیٹھاں اگّ بال دتی گئی سی ۔ اسدے دو پاسے بنے ہوئے دو تالاباں وچّ ہلکا پھلکا پانی سی۔

ورتن آلا

فی الحال ، اس کمپلیکس نو‏‏ں اک تاریخی تے شاندار یادگار سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ ہر سال اس تاریخی یادگار نو‏‏ں دیکھنے دے لئی پوری دنیا تو‏ں بوہت سارے لوک آندے نيں۔ تے اوہ ایس عمارت دی خوبصورتی نوں نیڑے توں ویکھدے نیں۔

موجودہ حیثیت

اس عمارت دے کجھ حصیاں نو ماہر بحالی ٹیماں نے ہور نقصان توں بچان لئی بحال کیتا اے۔ تاہم، ویلے دے نال، چھتاں تے ڈیزائن، پینٹنگز تے مقرناں دے کجھ حصے غائب ہو گئے ہن۔

پر بدقسمتی نال، تاریخی یادگاراں دی قدر تے اہمیت توں لوکاں دی لاعلمی دی وجہ توں، اسی اس عمارت دے مختلف حصیاں وچ اوشیشاں دا مشاہدہ کرنے آں۔ جس دی وجہ توں عمارت ڈگ جاندی اے۔ سماج دے سارے میمبراں نوں اس مسئلے بارے شعور پیدا کرن اتے قیمتی ورثے دا خیال رکھن لئی کوشش کرنی چاہیدی ہے تاں جو اسیں آن والیاں پیڑھیاں لئی چھڈے گئے ایہناں قیمتی کماں وچوں ہور کوئی وی تباہ نہ کرئیے۔

تحقیق دا پچھوکڑ

کریم خان زند قلعہ د‏‏ی تعمیر دے سلسلے وچ تازہ ترین تحقیق جناب ہوشنگ اسفندیاری (بحالی وچ پی ایچ ڈی) د‏‏ی طرف تو‏ں انجام دتی گئی اے، جنہاں نے اس مقام دے فن تعمیر تے تفصیل دے نال نال اس عمارت دے ڈیزائن تے سجاوٹ اُتے وی تحقیق کيتی۔ اوہ کریم خان قلعہ بحالی ورکشاپ دے سربراہ وی سن ۔