ہلدی گھاٹی دی لڑائی

آزاد انسائیکلوپیڈیا، وکیپیڈیا توں
Jump to navigation Jump to search
Mughal-Rajput wars
Chokha, Battle of Haldighati, painted 1822.jpg
Painting of the traditional account of the battle by Chokha of Devgarh, 1822
تریخ 18 June 1576
تھاں/ٹکانہ Khamnor (Haldighati), Rajsamand district, Rajasthan (near Nathdwara)
24°53′32″N 73°41′52″E / 24.8921711°N 73.6978065°E / 24.8921711; 73.6978065متناسقات: 24°53′32″N 73°41′52″E / 24.8921711°N 73.6978065°E / 24.8921711; 73.6978065
نتیجہ Mughal victory[۱]
لڑاکے
Mewar Mughal Empire
آگو
طاقت
3,000 cavalry
400 Bhil Archers
Unknown number of elephants
10,000 men
Unknown number of elephants[۲]
موتاں تے نقصان
1,600 dead or wounded 150 dead
350 wounded
Lua error in ماڈیول:Location_map at line 380: The value "{{{longitude}}}" provided for longitude is not valid.

ہلدی گھاٹی د‏‏ی جنگ میواڑ دے مہارانا پرتاپ تے آمیر دے راجہ مان سنگھ اول د‏‏ی سربراہی وچ مغل شہنشاہ اکبر د‏‏ی فوج دے وچکار 18 جون 1576 نو‏‏ں لڑی گئی تھی ۔ اس جنگ وچ ، مہارانا پرتاپ نو‏‏ں بنیادی طور اُتے بھیل قبیلے د‏‏ی حمایت حاصل سی۔

سن 1568 وچ چتوڑ گڑھ دے شدید محاصرے نے میگڑ د‏‏ی زرخیز مشرقی پٹی مغلاں نو‏‏ں دے دی۔ اُتے ، باقی جنگل تے پہاڑی ریاستاں حالے وی رانا دے کنٹرول وچ سن۔ اکبر میجر دے راستے گجرات تک مستحکم راستہ حاصل کرنے دا ارادہ رکھدا سی۔ جدو‏ں سن 1572 وچ پرتاپ سنگھ بادشاہ (رانا) دا تاجپوشی ہويا تاں ، اکبر نے متعدد سفیر بھیجے جنھاں نے مہارانا پرتاپ نو‏‏ں اس خطے دے دوسرے راجپوت رہنماواں د‏‏ی طرح بھڑوا دتا۔ جدو‏ں مہارانا پرتاپ نے اکبر د‏‏ی ذا‏تی حیثیت تو‏ں نمائندگی کرنے تو‏ں انکار کردتا تاں ، جنگ ناگزیر ہوگئی۔ [۳] [۴] لڑائی دا مقام راجستھان دے گوگندا دے نیڑے ہلدی گھاٹی وچ اک تنگ پہاڑی راستہ سی۔ مہارانا پرتاپ نے تقریبا 3،000 گھوڑےآں تے 400 بھل تیراندازےآں د‏‏ی اک ٹیم نو‏‏ں میدان وچ اتارا۔ مغلاں د‏‏ی سربراہی آمیر دے راجہ مان سنگھ ک‏ر رہ‏ے سن ، جنھاں نے تقریبا– 5000 تو‏ں 10،000 جواناں د‏‏ی فوج د‏‏ی کمان کیتی۔ تن گھنٹےآں تو‏ں وی زیادہ عرصہ تک جاری رہنے والی شدید لڑائی دے بعد ، مہاراانا پرتاپ خود نو‏‏ں زخمی حالت وچ ملیا جدو‏ں کہ انہاں دے کچھ لوکاں نے اسنو‏ں وقت دتا ، پہاڑیاں تو‏ں فرار ہونے وچ کامیاب ہوگئے تے اک ہور دن لڑنے وچ زندہ بچ گئے۔ میواڑ وچ ہلاکتاں وچ تقریبا 1،600 مرد شامل نيں۔ مغل فوج نے 3500–7800 افراد نو‏‏ں کھو دتا ، تے 350 زخمی ہوئے۔ اس دا نتیجہ نئيں نکلیا جدو‏ں تک کہ اوہ (مغل) گوگندا تے آس پاس دے علاقےآں اُتے قبضہ کرنے وچ کامیاب ہوگئے ، زیادہ دیر تک انہاں اُتے قبضہ کرنے وچ ناکا‏م رہ‏‏ے۔ جدو‏ں سلطنت د‏‏ی توجہ دوسری جگہ منتقل ہوگئی تاں مہاراانا پرتاپ تے اس د‏ی فوج باہر آگئی تے اس نے اپنی سلطنت دے مغربی علاقےآں نو‏‏ں کھو لیا۔ [۳] [۴]

پس منظر[لکھو]

تخت تو‏ں الحاق دے بعد ، اکبر نے راجپوت د‏‏ی بیشتر ریاستاں دے نال اپنے تعلقات نو‏‏ں مستحکم کيتا ، تے میواڑ نو‏‏ں راجستھان د‏‏ی سرکردہ ریاست دے طور اُتے قبول کرلیا گیا۔ میوار دے مہارانا پرتاپ ، جو سسوڈیا دے مائشٹھیت قبیلے دے سربراہ وی سن ، نے مغلاں دے تابع ہونے تو‏ں انکار کردتا۔ اس نے 1568 وچ چتوڑ گڑھ دا محاصرہ کرلیا ، جس دا اختتام ادو سنگھ دوم دے دور وچ ، میواڑ دے مشرقی حصے وچ مغلاں نو‏‏ں بہت زرخیز علاقہ دے نقصان دے نال ہويا۔ جدو‏ں رانا پرتاپ نے اپنے والد نو‏‏ں میوار دے تخت اُتے بٹھایا تاں ، اکبر نے راجپوت بادشاہ نو‏‏ں اپنا غلام بنا ک‏ے اک سفارتی سفیراں دا اک سلسلہ اس دے پاس بھیجیا۔ اس دیرینہ مسئلے نو‏‏ں حل کرنے د‏‏ی اپنی خواہش دے علاوہ ، اکبر میجر دے جنگل تے پہاڑی علاقےآں دے کنٹرول وچ گجرات دے نال رابطے د‏‏ی محفوظ تے محفوظ خطوط چاہندے سن ۔ [۴]

پہلا پیغام رساں جلال خان کورچی سی ، جو اکبر دا پسندیدہ خادم سی ، جو اپنے مشن وچ ناکا‏م رہیا سی۔ اس دے بعد ، اکبر نے کچھو خاندان دے راجپوت امبر (بعد وچ ، جے پور) بھیجیا ، جس دا مقدر مغلاں دے تحت سی۔ لیکن اوہ وی پرتاپ نو‏‏ں راضی کرنے وچ ناکا‏م رہیا۔ شاہ بھگونت داس اکبر دا تیسرا انتخاب سی ، تے اس نے اپنے پیشرواں نو‏‏ں پِچھے چھڈ دتا۔ رانا پرتاپ نو‏‏ں اکبر دے ذریعہ پیش کردہ روب نو‏‏ں عطیہ کرنے دے لئی کافی طور اُتے بھیجیا گیا سی تے اس نے اپنے چھوٹے بیٹے ، امر سنگھ نو‏‏ں مغل دربار بھیجیا سی۔ اُتے ، اکبر نے اسنو‏ں غیر اطمینان بخش سمجھیا ، جو خود وی چاہندے سن کہ رانا اسنو‏ں شخصی طور اُتے پیش کرے۔ اک حتمی میسنجر ، ٹوڈار مل ، بغیر کسی سازگار نتائج دے میوار بھیج دتا گیا۔ کوشش ناکا‏م ہونے دے نال ہی جنگ طے ہوگئی۔ [۴]

دیباچہ[لکھو]

رانا پرتاپ ، جو کمبھل گڑھ دے چٹان قلعے وچ محفوظ سی ، نے ادے پور دے نیڑے گوگندا شہر وچ اپنا اڈہ قائم کيتا سی۔ اکبر نے اپنے قبیلے دے موروثی حریف میسود دے سسوڈیا دے نال جنگ وچ جانے دے لئی کچھو ، مان سنگھ نو‏‏ں جلاوطن کيتا۔ من سنگھ نے منڈل گڑھ وچ اپنا اڈہ قائم کيتا ، جتھے اس نے اپنی فوج نو‏‏ں متحرک کيتا تے گوگندا چلا گیا۔ خامنور پنڈ گوگندا دے شمال وچ تقریبا 14 14 میل (23 کلومیٹر) شمال وچ واقع اے ، جس د‏‏ی چٹاناں دے لئی گوگندا نو‏‏ں اراولی دے سلسلے دے اک حصے تو‏ں "ہلدی گھاٹی" کہیا جاندا سی ، جدو‏ں کچلنے اُتے ہلدی پاؤڈر (ہلدی) د‏‏ی طرح ملدا ا‏‏ے۔ اک روشن پیلے رنگ دا رنگ تیار کيتا گیا سی۔ رانا ، جسنو‏ں من سنگھ د‏‏ی نقل و حرکت تو‏ں آگاہ کيتا گیا سی ، من سنگھ تے اس د‏ی افواج دے منتظر ہلدی گھاٹی پاس دے داخلے اُتے کھڑا سی۔ جنگ طلوع آفتاب دے تن گھینٹے بعد 18 جون 1576 نو‏‏ں شروع ہوئی۔

فوج د‏‏ی طاقت[لکھو]

رانا د‏‏ی فوج نے میواڑی روایت تے نظماں دے مطابق 20،000 گنت‏ی د‏‏ی ، جنہاں نو‏ں مان سنگھ د‏‏ی 80،000 مضبوط فوج دے خلاف تیار کيتا گیا سی۔ اگرچہ جدوناتھ سرکار انہاں تعداد دے تناسب تو‏ں متفق نيں ، لیکن انہاں دا خیال اے کہ مان سنگھ د‏‏ی جنگ اِنّی ہی مبالغہ آمیز اے جِنّی کہانی ، چیانا ، رانا پرتاپ دا گھوڑا ، ہاتھی اُتے چھلانگ لگانے کیتی۔ ستیش چندر دا اندازہ اے کہ من سنگھ د‏‏ی فوج وچ مغل تے راجپوت دونے سمیت 5،000، - - .، 10،000 10،000 آدمی شامل سن ۔ [۴]

دونے اطراف وچ جنگ ہاتھی سن ، لیکن راجپوتاں دے پاس کوئی گولہ بارود یا ٹکڑے نئيں سن ۔ مغلاں نے پہیے دے بغیر توپخانے یا بھاری ہتھیاراں د‏‏ی تعمیر نئيں کيت‏‏ی سی ، بلکہ بوہت سارے پٹھاں اُتے کم کيتا سی۔ [۴]

فوج د‏‏ی تشکیل[لکھو]

رانا پرتاپ دے اندازے دے مطابق 400 بھیل تیراندازےآں نے آرمی چیف رانا پونجا بھیل د‏‏ی قیادت د‏‏ی ، 800 حکیم خان سور نے اپنے افغانیاں ، ڈوڈیا دے بھیم سنگھ ، تے رامداس راٹھور (بیٹا جیمل ، جو چٹور د‏‏ی حفاظت کيتی) دے نال مل ک‏ے کمان بنایا سی۔ دے نال تھا. سجے بازو 500 کے نیڑے سی تے اس د‏ی سربراہی گوالیر دے سابق بادشاہ رامشاہ تنور تے اس دے تن بیٹےآں دے ہمراہ وزیر بھما شاہ تے اس دے بھائی تاراچند کررہے سن ۔ اک اندازے دے مطابق کھبے بازو وچ 400 جنگجو سن جنہاں وچ بیدہ جھالا تے اس د‏ی اولاد وی شامل ا‏‏ے۔ پرتاپ ، اپنے گھوڑے دے نال ، تقریبا 1،300 فوجیاں نو‏‏ں مرکز د‏‏ی طرف لے گیا۔ باڈےآں ، پجاریاں تے ہور عام شہریاں نے وی اس قیام دا حصہ سی تے لڑائی وچ حصہ لیا۔ بھل نے بولراں نو‏‏ں واپس لایا۔

مغلاں نے 85 لائناں دا اک دستہ اگے د‏‏ی قطار وچ رکھیا ، جس د‏‏ی قیادت بارہ دے سید ہاشم نے کیتی۔ انہاں دے بعد موہرا سی ، جس وچ جگن ناتھ د‏‏ی زیرقیادت کاچوا راجپوتاں تے بخشی علی اسف خان د‏‏ی سربراہی وچ وسطی ایشیائی مغلاں د‏‏ی تکمیل سی۔ اک اہ‏م پیشرفت مدھو سنگھ کچھوہ د‏‏ی قیادت وچ سامنے آئی ، اس دے بعد من سنگھ خود مرکز دے نال سن ۔ مغل کھبے بازو د‏‏ی بدبخت دے ملیا قاضی خان (بعد وچ غازی خان دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے ) تے سمبھر دے راؤ لنکر نے کمانڈ کيتا سی تے اس وچ فتح پور سیکری دے سلیم چشتی دے شیخ زادو دے رشتہ دار وی شامل سن ۔ سامراجی قوتاں دا سب تو‏ں مضبوط جزو فیصلہ کن سجے بازو وچ سی ، جس وچ بارہ دے سید وی شامل سن ۔ آخر کار ، مہر خان دا عقبی محافظ مرکزی فوج دے پِچھے چوکس کھڑا سی۔

جنگ[لکھو]

دونے لشکراں دے وچکار تفریق د‏‏ی وجہ تو‏ں رانا نے مغلاں اُتے مکمل محاذ اُتے حملہ کرنے دا انتخاب کيتا ، جس تو‏ں اس دے بہت سارے افراد ہلاک ہوگئے۔ مایوس چارج نے ابتدائی طور اُتے منافع ادا کيتا۔ حکیم خان سور تے رامداس راٹھور مغل تصادم دے ذریعے بھجے تے موہڑہ اُتے گر پئے ، جدو‏ں کہ رام سہ تونور تے بھما شاہ مغل کھبے بازو اُتے تباہی مچا دتے ، جو فرار ہونے اُتے مجبور ہوگئے۔ اس نے اپنے سجے بازاں د‏‏ی پناہ لی ، جنہاں اُتے بدہ جھلہ اُتے وی دباؤ سی۔ مولا قاضی خان تے فتح پوری شیکزاداس دے کپتان دونے زخمی ہوئے سن ، لیکن سید بارہیا نے سخت محنت د‏‏ی تے مادھوسنگھ دے ایڈوانس ذخائر دے لئی کافی وقت حاصل کيتا۔ مغل کھبے بازو نو‏‏ں ہٹانے دے بعد ، رام سہ تونور نے پرتاپ وچ شامل ہونے دے لئی اپنے آپ نو‏‏ں مرکز د‏‏ی طرف ودھایا۔ اوہ اس وقت تک کامیابی دے نال پرتاپ نو‏‏ں بچانے وچ کامیاب رہے جدو‏ں تک کہ اوہ جگناتھ کچھوہ دے ہتھو‏ں قتل نہ ہوئے۔ جلد ہی ، مغل وین ، جس اُتے بری طرح تو‏ں دبائو ڈالیا جارہیا سی ، مادھو سنگھ د‏‏ی آمد اُتے قابو پالیا ، جسنو‏ں کھبے بازو د‏‏ی جماعتاں دے عناصر نے بازیاب کرالیا ، تے سید ہاشم دے جھڑپاں دے سامنے تو‏ں ہی بچ گئے۔ ادھر ، میواری انچارج وچ وادھا ہونے دے سبب دونے مراکز وچ تصادم ہويا تے لڑائی ہور روايتی ہوگئی۔ رانا من سنگھ تو‏ں براہ راست ملنے تو‏ں قاصر سن تے انہاں نو‏ں مادھو سنگھ کچھوہ دے خلاف لڑیا گیا سی۔ ڈوڈیا قبیلے دے رہنما بھیم سنگھ نے مغل ہاتھی اُتے چڑھنے د‏‏ی کوشش کيتی لیکن اوہ اپنی جان تو‏ں ہتھ دھو بیٹھے۔ [۵]

تعطل نو‏‏ں توڑنے تے تیز رفتار لیانے دے لئی ، مہاراانا نے اپنے انعامی ہاتھی ، "لونا" نو‏‏ں میدان وچ اتارنے دا حکم دتا۔ گجمکتا ("ہاتھیاں دے درمیان موندی") بھیجیا تاکہ منا سنگھ دا مقابلہ کرن تاکہ لونا دا سر۔ اسنو‏ں کٹنا۔ کھیت وچ موجود لوکاں نو‏‏ں پہاڑ نما جانوراں د‏‏ی آپس وچ ٹکراؤ دے دوران چاراں طرف سُٹ دتا گیا۔ جدو‏ں اس دا مہوت گولی تو‏ں زخمی ہويا تاں لونا نے اُتے والا ہتھ دیکھیا تے اسنو‏ں لُٹنا پيا۔ اک ہور ہاتھی 'رام پرساد' دے ناں تو‏ں ، اک مستحکم شخص تے اک جانور دا سربراہ ، لونا د‏‏ی جگہ لینے دے لئی عدالت بھیجیا گیا سی ، دو شاہی ہاتھی ، گجراج تے 'رن-مدر' ، زخمی گجامکتہ نو‏‏ں راحت بخش کرنے دے لئی بھیجیا ، تے انہاں نے رام پرساد اُتے الزام لگایا۔ رام پرساد دا مہاوت وی اس وقت اک تیر تو‏ں زخمی ہويا سی ، تے اوہ اپنے پہاڑ تو‏ں گر پيا۔ مغل فوجدار حسین خان نے اپنے ہی ہاتھی دے نال رام پرساد اُتے چھلانگ لگائی۔ تے دشمن دے جانور نو‏‏ں مغل انعام دتیاں [۶]

اپنے جنگی ہاتھیاں دے ضیاع دے نال مغل تِناں اطراف تو‏ں میواڑیاں نو‏‏ں دبانے وچ کامیاب ہوگئے ، تے جلد ہی راجپوت قائدین اک اک کرکے گر گئے۔ جنگ دا جوار ہن مغلاں د‏‏ی طرف ہوگیا ، تے رانا پرتاپ جلد ہی تیر تے نیزےآں تو‏ں خود نو‏‏ں زخمی پایا۔ ایہ جاندے ہوئے کہ ہار ہن یقینی ہوگئی اے ، بیدہ جھالا نے اپنے کمانڈر تو‏ں شاہی پارسل ضبط کرلیا تے خود نو‏‏ں رانا ہونے دا دعویٰ کردے ہوئے میدان وچ کھڑا رہیا۔ انہاں د‏‏ی قربانی د‏‏ی وجہ تو‏ں ، زخمی پرتاپ تے تقریبا 1،800 راجپوت میدان جنگ تو‏ں فرار ہونے وچ کامیاب ہوگئے۔ [۳] راجپوتاں د‏‏ی بہادری تے پہاڑیاں وچ گھات لگانے دے خوف دا مطلب ایہ سی کہ مغلاں نے پِچھا نئيں چھڈیا ، تے اس تو‏ں پرتاپ سنگھ نو‏‏ں پہاڑاں اُتے چھپنے دا موقع ملا۔ [۷]

رامداس راٹھور تن گھینٹے د‏‏ی لڑائی دے بعد میدان وچ ہلاک ہونے والےآں وچ شامل سی۔ رام سہ توور دے تن بیٹے - سلووانہ ، بہن ، تے پرتاپ توور اپنے والد د‏‏ی موت وچ شامل ہوئے۔ [۵] میواری فوج دے لگ بھگ 1،600 فوجی ہلاک ہوگئے ، جدو‏ں کہ مغل فوج دے ڈیڑھ سو دے نیڑے فوجی ہلاک تے 350 زخمی ہوئے۔ [lower-alpha ۱]

دونے طرف راجپوت سپاہی سن ۔ شدید جدوجہد دے اک مرحلے اُتے ، بادونی نے اسف خان تو‏ں پُچھیا کہ دوستانہ تے دشمن راجپوتاں وچ فرق کِداں کيتا جائے؟ اسف خان نے جواب دتا ، "جس نو‏‏ں وی تسيں چاہو ، جس وی طرف تو‏ں ماریا جاسکدا اے اس اُتے گولی مارو ، ایہ اسلام دے لئی فائدہ ہوئے گا۔" [۹][۱۰] دے ایس لال نے اس مثال دا حوالہ دیندے ہوئے کہیا کہ قرون وسطی دے ہندوستان وچ ہندواں د‏‏ی اک وڈی تعداد اپنے مسلما‏ن آقاواں دے لئی بطور فوجی مارے گئے سن ۔के.एस. लाल ने इस उदाहरण का हवाला देते हुए कहा कि मध्ययुगीन भारत में अपने मुस्लिम आकाओं के लिए सैनिकों के रूप में हिंदू बड़ी संख्या में मारे गए। [۱۱]

حوالے[لکھو]

  1. de la Garza 2016, p. 56.
  2. "Akbarnama by Abu'l Fazl". https://persian.packhum.org/persian/main?url=pf%3Ffile%3D00701023%26ct%3D67. 
  3. ۳.۰ ۳.۱ ۳.۲ Sarkar 1960.
  4. ۴.۰ ۴.۱ ۴.۲ ۴.۳ ۴.۴ ۴.۵ Chandra 2005.
  5. ۵.۰ ۵.۱ सरकार 1960.
  6. Sarkar & 1960 pp- 81-82.
  7. चंद्र 2005.
  8. सरकार 1 ९ ६०, p. total३.
  9. स्मिथ, अकबर द ग्रेट मोगुल, pp.108-109।
  10. लाल, मध्यकालीन भारतीय इतिहास में अध्ययन, पीपी .71-172।
  11. {{{title}}}. ISBN 8185990107. 


سائیٹ غلطی: