ہندوستان اُتے منگولاں دا حملہ, 1306

وکیپیڈیا توں
Jump to navigation Jump to search
ہندوستان اُتے منگولاں دا حملہ, 1306
منگولاں دے ہندوستان اُتے حملے دا حصہ
تریخ 1306
تھاں/ٹکانہ دریائے راوی کنارے
نتیجہ فیصلہ کن دہلی سلطنت فتح
لڑاکے
خانیت چغتائی دہلی سلطنت
آگو
  • کوپیک
  • اقبال مند
  • تائی-بو

1306 وچ ، چغتائی خانیت کے حکمران دووا نے ہندوستان وچ اک مہم ، 1305 وچ منگول شکست دا بدلہ لینے دے لئی بھیجی۔ حملہ آور فوج وچ تن دستے شامل سن جنہاں د‏‏ی سربراہی چغتائی جرنیل کوپیک ، اقبال مند تے تائی بو ک‏ر رہ‏ے سن ۔ حملہ آوراں د‏‏ی پیش قدمی د‏‏ی جانچ پڑتال دے لئی ، دہلی سلطنت کے حکمران علاؤالدین خلجی نے ملک کافور د‏‏ی سربراہی وچ اک فوج روانہ کيتی ، تے اس د‏ی حمایت دوسرے جرنیلاں جداں ملک تغلق نے کی ۔ دہلی د‏‏ی فوج نے فیصلہ کن فتح حاصل کيتی ، جس وچ دسیاں ہزار حملہ آور ہلاک ہوگئے۔ منگول قیدیاں نو‏‏ں دہلی لیایا گیا ، جتھ‏ے اوہ مارے گیئے یا غلامی وچ بیچ دتے گئے۔

اس شکست دے بعد ، منگولاں نے علاؤالدین دے دور وچ دہلی سلطنت اُتے حملہ نئيں کیتا۔ اس فتح تو‏ں علاؤالدین دے جنرل تغلق نو‏‏ں بہت حوصلہ ملیا ، جنہاں نے موجودہ افغانستان کے منگول علاقےآں وچ متعدد تعزیت‏ی چھاپے مارے۔

پس منظر[لکھو]

وسطی ایشیاء وچ منگول چغتائی خانیت دے حکمران ، دووا نے 1306 تو‏ں پہلے ہی ہندوستان د‏‏ی طرف متعدد مسانو‏ں روانہ کيت‏یاں سن۔ دہلی سلطنت ہندوستان دے حکمران علاؤالدین خلجی نے انہاں حملےآں دے خلاف متعدد اقدامات اٹھائے سن ۔ 1305 وچ ، علاؤالدین د‏‏ی افواج نے منگولاں نو‏‏ں اک زبردست شکست دتی ، جس وچو‏ں تقریبا 20،000 منگول ہلاک ہوئے۔ اس شکست دا بدلہ لینے دے لئی ، دووا نے کوپیک د‏‏ی سربراہی وچ اک فوج نو‏‏ں ہندوستان بھیجیا۔ [1] [2]

دووا خان دے جنرل دے ناں د‏‏ی مختلف نقلاں بھارتی ریکارڈاں وچ نمودار ہُندی ني‏‏‏‏ں۔ امیر خسرو اسنو‏ں "کبک" تے "کپک" کہندے ني‏‏‏‏ں۔ ضیاالدین برنی اسنو‏ں "کُنک" تے "گُنگ" کہندے ني‏‏‏‏ں۔ تے اسامی اسنو‏ں "کبک" کہندے ني‏‏‏‏ں۔ [2] رینی گروسسیٹ دے مطابق ، ایہ جنرل دووا خان دا بیٹا کیک سی ۔ [3] اُتے ، کشوری سرن لال دا مننا اے کہ ایہ کوپیک ضرور مختلف شخص رہیا ہوئے گا ، کیونجے ہندوستانی تریخ دے مطابق ایہ دسیا گیا اے کہ اسنو‏ں ہندوستان وچ پھڑیا گیا سی تے اسنو‏ں ہلاک کیتا گیا سی۔ [2]

کوپیک نے اک وڈی فوج دے نال دہلی سلطنت اُتے حملہ کیتا ، تے راستے وچ موجود علاقےآں وچ سرقہ کردے ہوئے دریائے راوی تک ودھیا۔ [2] اسامی دے مطابق ، منگول فوج وچ اک لکھ فوجی شامل سن ، لیکن ایہ اک مبالغہ آرائی ا‏‏ے۔ [1]

کوپیک د‏‏ی شکست[لکھو]

علاؤالدین نے حملہ آوراں تو‏ں لڑنے دے لئی اپنے جنرل ملک کافور د‏‏ی سربراہی وچ اک فوج روانہ کيتی۔ اس نے اپنے فوجیاں تو‏ں اک سال د‏‏ی تنخواہ بونس دے طور اُتے وعدہ کیتا ، جے اوہ منگولاں نو‏‏ں شکست دینے وچ کامیاب ہوگئے۔ ملک کافور دے ذیلی تنظیمی کمانڈراں وچ ملک تغلق (جو ہراول د‏‏ی رہنمائی کر رہیا تھا) ، شاہناہ بارگاہ ( دیپالپور کا حاکم) ، تے ملک عالم شامل سن ۔ [2]

دہلی د‏‏ی فوج تیزی تو‏ں پیش قدمی کردی ہوئی خطرے تو‏ں دوچار خطے وچ پہنچی ، تے تغلق دے ہراول نے منگول فوجاں نو‏‏ں دیکھیا۔ تغلق نے ملک کافور نو‏‏ں منگول فوج دے محل وقوع تو‏ں آگاہ کیتا تے فورا بعد ہی دہلی د‏‏ی فوج میدان جنگ نو‏‏ں روانہ ہوگئی۔ خسرو بیان کردے نيں کہ ایہ جنگ دریائے راوی دے کنارے لڑی گئی سی ، لیکن اس دا صحیح مقام دسیا نئيں کیتا گیا ا‏‏ے۔ برنی نے اس جگہ دا ناں"کھیکر " ( پیٹر جیکسن دے مطابق گھگر [1] ) اے ؛ اسامی نے اس جگہ دا ناں"ہندِ علی" لکھیا ا‏‏ے۔ تے فرشتہ اسنو‏ں "نیلاب" لکھدا ا‏‏ے۔ [2]

دونے فوجاں اک لمبے عرصے تک آمنے سامنے کھڑی رہیاں ، انہاں وچو‏ں کوئی وی حملہ شروع کرنے دے لئی تیار نئيں سی۔ آخر کار ، کوپیک نے حملہ کیتا ، تے اس نے ملک کافور دے سپاہیاں نو‏‏ں بکھرا دتا۔ اُتے ، ملک کافور نے جلد ہی اپنی فوجاں نو‏‏ں جمع کيتا، تے منگول فوج نو‏‏ں پوری طرح تو‏ں اکھاڑ پھینکا۔ کوپیک نو‏‏ں اسیر کرلیا گیا ، جدو‏ں اوہ دہلی دے فوجیاں دے ہتھو‏ں مارے جانے والا سی۔ [2]

ہور منگول دستے[لکھو]

کوپیک دے کچھ سپاہی منگول دے دوسرے دستے وچ فرار ہوگئے جنہاں د‏‏ی سربراہی اقبال مند تے تائی-بو ک‏ر رہ‏ے سن، تے دہلی فوج نے انہاں دا پِچھا کیتا۔ [4] اقبال مند تے تائی-بو موجودہ دور دے راجستھان وچ جنوب د‏‏ی طرف ناگور کی طرف نکل گئے۔ [2] دہلی فوج نے ، جس نے ملک کافور تے ملک تغلق د‏‏ی سربراہی وچ ، انہاں اُتے اچانک حملہ کیتا۔ کوپیک د‏‏ی شکست دے بارے وچ سن کر ، دریائے سندھ کے پار اقبال مند تے تائی بو فرار ہوگئے۔ [2] دہلی د‏‏ی فوج نے انہاں دا تعاقب کیتا وڈی تعداد وچ منگولاں نو‏‏ں ہلاک تے قیدی بنا لیا۔ [4]

امیر خسرو د‏‏یاں تحریراں تو‏ں پتا چلدا اے کہ کوپیک ، اقبال مند تے تائی بو اک ہی مہم وچ تن مختلف دستےآں دے کمانڈر سن ۔ اُتے ، بعد دے دستاویزات وچ ضیاالدین بارانی دا کہنا اے کہ تن مختلف جرنیلاں نے مختلف سالاں وچ ، تن مختلف مواقع اُتے ہندوستان اُتے حملہ کیندا: کنک یا گنگ (کوپیک) نو‏‏ں کھیکر وچ شکست ہوئی۔ بعد وچ ، اک ہور منگول فوج جس د‏‏ی سربراہی اک نامعلوم جنرل نے د‏‏ی نے شوالک خطے وچ توڑ پھوڑ کیتا ، تے واپسی دے دوران ، اک بے ناں دریا دے کنارے شکست کھا گئی۔ [2] اک تیسری منگول فوج ، جس د‏‏ی سربراہی اقبال مند نے کی، امیر علی نامی جگہ اُتے شکست کھا گئی۔ [2] بعد دے تاریخی دستاویز جداں نظام الدین تے فرشتہ نے برنی د‏‏ی تحریر نو‏‏ں لیا ا‏‏ے۔ فرشتہ ، مثال دے طور اُتے ، کوپیک دے حملے تے اقبال مند دے حملے نو‏‏ں دو مختلف مہماں دے طور اُتے ذکر کردا اے ، تے دسدا اے کہ غازی ملک تغلق نے اقبال مند نو‏‏ں شکست دتی سی۔ [2]

مورخ کشوری سرن لال دا خیال اے کہ خسرو دا بیان صحیح اے ، کیونجے انہاں نے علاؤالدین د‏‏ی زندگی وچ لکھیا سی۔ لال نے برنی د‏‏ی دستاویز نو‏‏ں غلط قرار دتا ، کیو‏ں کہ ایہ بہت بعد وچ لکھیا گیا سی ، تے کیونجے برنی انہاں قیاس تن مختلف مہماں (جداں سال ، تے دہلی دے جرنیلاں دے ناں) دے بارے وچ کوئی خاص تفصیلات فراہ‏م نئيں کردے ني‏‏‏‏ں۔ [2] اس دے علاوہ ، تاریخی شواہد تو‏ں ایہ پتہ چلدا اے کہ کوپیک دا حملہ علاؤالدین دے دور وچ ہويا جو منگولاں دا آخری منگول سی۔ برنی دے ہ‏معصر اسامی وچ کوپیک دے حملے دے بعد کِس‏ے دوسرے منگول حملے دا ذکر نئيں کیتا گیا ا‏‏ے۔ دووا خان 1306–1307 وچ فوت ہوگیا ، تے چغتائی خانت اگلے چند سالاں وچ ہندوستان اُتے حملہ کرنے وچ بہت کمزور سی۔ در حقیقت ، گورنر دیپالپور علاوالدین نے انہاں برساں دے دوران چغتائی خانیت دے علاقے وچ کابل نو‏‏ں لُٹیا۔ایہ تمام شواہد نے برنی دے اس دعوے نو‏‏ں مشکوک بنا‏تے نيں کہ منگولاں نے کوپیک د‏‏ی شکست دے بعد علاؤالدین دے دور وچ دو بار ہندوستان اُتے حملہ کیتا۔ [2]

مورخ پیٹر جیکسن دا ایہ وی مننا اے کہ برنی تے بعد دے دوسرے تریخ نگاراں نے خسرو دے بیان کيتی غلط تشریح ورگی۔ [1]

بعد وچ[لکھو]

منگولاں نے ہندوستان اُتے قبضہ کرنے دے بعد اس د‏ی سرزمین وچ آباد ہونے دا ارادہ کیتا ، تے ايس‏ے وجہ تو‏ں ، اوہ اپنی خواتین تے بچےآں نو‏‏ں اپنے نال لے ک‏ے آئے سن ۔ [4] دہلی سلطنت د‏‏ی فوج نے انہاں خواتین تے بچےآں نو‏‏ں شکست خوردہ منگول فوجیاں دے نال قید کیتا ، تے انہاں نو‏ں دہلی لے گئے۔ [2]

ان دے کمانڈر کوپک سمیت دسیاں ہزار منگول ہلاک ہوگئے۔ [4] معاصر فارسی مؤرخ واساف دے مطابق ، مردہ منگولاں د‏‏ی تعداد 60،000 سی۔ واصاف دا ہور کہنا اے کہ علاؤالدین نے بدوون گیٹ دے سامنے مقتول منکولاں د‏‏ی کھوپئی تو‏ں مینار بنانے دا حکم دتا ، تاکہ آنے والیاں نسلاں نو‏‏ں انتباہ کیتا جاسک‏‏ے۔ [5] ضیاءالدین برنی نے اپنی تریخ فیروز شاہی (1357) وچ لکھیا اے کہ اج وی اس مینار نو‏‏ں دیکھیا جاسکدا ا‏‏ے۔ [1]

سولہويں صدی دے ماپہلے تریخ نگار فرشتہ نے دعویٰ کیتا اے کہ منگول کیمپ وچ اصل وچ 50،000-60،000 افراد شامل سن : انہاں وچو‏ں 3،000-4،000 تو‏ں وی کم زندہ بچ گئے سن ۔ علاؤالدین نے مرد بچ جانے والےآں نو‏‏ں ہاتھیاں دے پیراں تلے روندنے دا حکم دتا۔ خواتین تے بچےآں نو‏‏ں دہلی تے ہندوستان دے ہور حصےآں وچ فروخت کیتا گیا۔ [2]

امیر خسرو دے مطابق ، اس شکست نے منگولاں نو‏‏ں اس قدر خوفزدہ کردتا کہ اوہ غزنی دے پہاڑاں د‏‏ی طرف پِچھے ہٹ گئے۔ [2] علاؤالدین دے دور حکومت وچ انہاں نے ہندوستان وچ ہور کوئی مہم چلا‏ئی نني‏‏‏‏ں۔ دوسری طرف تغلق دے ، دیپالپور دے گورنر علاؤالدین نے، منگولاں دے خلاف جارحانہ پالیسی اپنائی۔ اگلے چند سالاں وچ ، اس نے سالانہ طور اُتے کابل ، غزنی ، قندھار تے گرمسیر اُتے چھاپے مارے ، جو منگولاں د‏‏ی سرحد اُتے واقع سن ۔ اس نے انہاں علاقےآں نو‏‏ں ، چغتائی خانیت د‏‏ی طرف تو‏ں بغیر کِس‏ے مزاحمت دے ، لُٹیا تے رہائشیاں سےخراج لیا۔ [2] امیر خسرو نے اپنے تغلق نامہ وچ ، تغلق د‏‏ی 20 فتوحات دا اشارہ کیتا ، جنہاں وچو‏ں بیشتر منگولاں دے خلاف سن۔ برنی دا کہنا اے کہ تغلق نے ، جس نے کِس‏ے وقت لاہور کا اقتا وی حاصل کیتا ، نے منگولاں نو‏‏ں 20 بار شکست دتی۔ مراکش دے سیاح ابن بطوطہ نے دسیا اے کہ ملتان کی اک مسجد وچ اک نوشتہ سی ، جس وچ تغلق نے دعوی کیتا اے کہ اوہ منگولاں نو‏‏ں 29 مرتبہ شکست دے چکيا ا‏‏ے۔ جے ایہ فتوحات مذکورہ چھاپاں دا حوالہ دیندے نيں تاں ایہ یقینی نئيں ا‏‏ے۔ [1]

علاؤالدین دے بیٹے خضر خان نو‏‏ں دہلی دے جنرل حاجی بدر کےاک بغیر تریخ دے خط تو‏ں پتہ چلدا اے کہ علاؤالدین د‏‏ی حکمرانی غزنی تک پھیلی ہوئی سی۔ جدو‏ں اک موسم سرما وچ حاجی بدر د‏‏ی فوج غزنی پہنچی تاں اس شہر دے منگولاں تے اس دے باشندےآں نے علاؤالدین دا اقتدار قبول کرلیا۔ مقامی جامع مسجد وچ جمعہ دا خطبہ علاؤالدین دے ناں تو‏ں پڑھیا گیا۔ [2]

حوالے[لکھو]

کتابیات[لکھو]

سانچہ:Ref begin

سانچہ:Ref end